Տասնյոթ տարեկանում երկվորյակ տղաների մայր դարձա։ Նրանց հայրը խոստացավ միշտ կողքիս լինել, բայց հաջորդ օրը անհետացավ։ Տասնվեց տարի երեխաներիս միայնակ մեծացրի։ Իսկ մի երեկո աշխատանքից վերադարձա ու լսեցի խոսքեր, որոնք երբեք չէի սպասում սեփական որդիներիցս. «Մա՛մ, մենք այսօր իմացել ենք, թե ինչ ես մեզնից թաքցրել»։
Այդ երեքշաբթի սովորականից ուշ վերադարձա տուն։
Ամբողջ օրը ոտքի վրա էի անցկացրել։ Գործարանում լրացուցիչ հերթափոխ էի վերցրել, որովհետև տղաներիս ուսման համար գումար էի հավաքում։
Մեքենայից իջնելիս մտածում էի միայն մի բանի մասին՝ տուն հասնել, տաք թեյ խմել ու մի փոքր հանգստանալ։
Բայց հենց բացեցի բնակարանի դուռը, հասկացա, որ ինչ-որ բան այն չէ։
Տղաներս՝ Նարեկն ու Տիգրանը, նստած էին հյուրասենյակում։
Հեռուստացույցն անջատված էր։
Սեղանին նրանց սիրելի թխվածքաբլիթներն էին, բայց ոչ մեկը չէր կերել։
Նարեկը նայում էր հատակին։
Տիգրանը կանգնեց, հենց ինձ տեսավ։
— Մա՛մ, պետք է խոսենք։
Անմիջապես անհանգստացա։
— Դպրոցում ի՞նչ է պատահել։
— Դպրոցում ոչինչ։
— Ուրեմն ի՞նչ է եղել։
Տիգրանը մի պահ նայեց եղբորը։
Նարեկը լուռ գլխով արեց։
— Մենք այսօր մի մարդու ենք հանդիպել,— ասաց Տիգրանը։
Նրա ձայնն անսովոր սառն էր։
— Ո՞ւմ։
— Մարդու, որը քո մասին շատ բան պատմեց։
Սիրտս սկսեց արագ բաբախել։
— Ի՞նչ պատմեց։
Նարեկը վերջապես բարձրացրեց գլուխը։
Նրա աչքերը կարմրած էին։
— Մա՛մ, դու մեզ միշտ ասել ես, որ երբեք չես խանգարել, որ մեր հայրը մեզ տեսնի։ Ճի՞շտ է։
Կարծես ոտքերիս տակից հողը փախավ։
Տասնվեց տարի այդ թեմայով խոսելիս փորձել էի երեխաներիս չվիրավորել։
Երբ հարցնում էին հոր մասին, ասում էի միայն այն, ինչ գիտեի։
Որ նա հեռացել է մեր ծնվելուց առաջ։
Որ ես չեմ կարող պատասխանել նրա փոխարեն։
Եվ որ իրենք երբեք մեղավոր չեն եղել նրա բացակայության համար։
Բայց հիմա տղաներս ինձ նայում էին այնպես, կարծես այդ բոլոր տարիներին ստել էի։
Տիգրանը գրպանից հանեց հեռախոսը։
— Ուրեմն բացատրիր, թե սա ինչ է։
Նա միացրեց ձայնային հաղորդագրությունը։
Լսվեց տղամարդու ձայն։
Այդ ձայնը տասնվեց տարի չէի լսել։
Եվ հենց առաջին բառերից ճանաչեցի նրան։
Շարունակությունը՝ առաջին մեկնաբանությունում 👇
— Մանեն շատ լավ գիտի, թե ինչու այսքան տարի չենք հանդիպել,— ասում էր տղամարդը։— Բայց հիմա ամեն ինչ փոխվել է։ Ես ուզում եմ, որ դուք ճշմարտությունն իմանաք։
Ձեռքերս սկսեցին դողալ։
— Որտեղի՞ց ունեք սա։
Տիգրանը դադարեցրեց ձայնագրությունը։
— Այսօր մեր ծրագրի տնօրենն է ուղարկել։
Քարացա։
Նարեկն ու Տիգրանը տասնվեց տարեկան էին։
Մի քանի շաբաթ առաջ երկուսն էլ ընդունվել էին համալսարանական նախապատրաստական հատուկ ծրագրի։
Ընդունելությունն անցկացվել էր քննությունների ու հարցազրույցների միջոցով։
Երբ նրանց անունները հայտնվել էին ընդունվածների ցուցակում, ուրախությունից լաց էի եղել։
Տարիներ շարունակ աշխատել էի, որ երեխաներս լավ կրթություն ստանան։
Իսկ հիմա այդ նույն ծրագիրը կարող էր մեր ընտանիքի ամենացավոտ հիշողությունները նորից բացել։
— Տնօրե՞նը,— շշնջացի։
Նարեկը գլխով արեց։
— Նրա անունը Վահե է։
Այդ անունը լսելուն պես ստիպված նստեցի։
Վահեն։
Տղաներիս հայրը։
Դպրոցական ընկերս։
Այն տղան, որը տասնյոթ տարեկանիս բռնել էր ձեռքս ու խոստացել.
— Մենք միասին կհաղթահարենք ամեն ինչ։
Եվ հաջորդ օրը անհետացել էր։
— Նա որտե՞ղ է ձեզ հանդիպել,— հարցրի։
— Այսօր դասերից հետո մեզ կանչեց իր աշխատասենյակ,— պատասխանեց Տիգրանը։— Ասաց, որ մեր ազգանունը տեսնելիս կասկածել է, հետո ստուգել է տվյալները։
— Եվ ի՞նչ ասաց։
Նարեկը դժվարությամբ կուլ տվեց։
— Ասաց, որ տարիներ շարունակ փորձել է մեզ գտնել, բայց դու թույլ չես տվել։
Մի պահ ոչինչ չկարողացա արտասանել։
— Դա սուտ է։
Տիգրանը նայեց ինձ։
— Այդ դեպքում ինչո՞ւ նա կարողացավ մեզ պատմել քո երիտասարդության մասին այնպիսի մանրամասներ, որոնք միայն դու գիտեիր։
Խորը շունչ քաշեցի։
— Որովհետև մենք իսկապես ճանաչել ենք իրար։ Բայց դա չի նշանակում, որ նրա պատմած ամեն ինչ ճիշտ է։
— Նա ասում է՝ նամակներ է գրել,— ասաց Նարեկը։
— Թող ցույց տա այդ նամակները։
— Ասում է՝ դու ոչնչացրել ես դրանք։
Այդ պահին հասկացա, թե ինչպիսի պատմություն է Վահեն կառուցել տղաներիս համար։
Այնպիսի պատմություն, որում իր տասնվեց տարվա բացակայության համար մեղավորը ես էի։
Տիգրանը նորից խոսեց։
— Մա՛մ, նա նաև ասաց, որ եթե ուզում ենք շարունակել ծրագրում սովորել, դու պետք է վաղը գնաս իր մոտ։
— Ինչո՞ւ։
— Ասաց՝ դուք երկուսով հին հարցեր ունեք լուծելու։
— Եվ ի՞նչ կապ ունի դա ձեր ուսման հետ։
Տիգրանը հայացքն իջեցրեց։
— Ասաց, որ որոշ հարցեր կարող են ազդել մեր ծրագրում մնալու վրա։
Զգացի, թե ինչպես է ամբողջ մարմինս սառչում։
— Նա ձեզ դրանո՞վ է սպառնացել։
Նարեկը գլխով արեց։
— Ասաց՝ միայնակ գնաս։ Առանց փաստաբանի, առանց ուրիշ մարդկանց։
Մի քանի վայրկյան լուռ մնացի։
Այդ պահին արդեն պարզ էր՝ Վահեն պարզապես երեխաներին տեսնելու ցանկությամբ չէր վերադարձել։
Նա ինչ-որ բան էր ուզում ինձանից։
— Տղանե՛րս,— ասացի,— հիմա ձեզ մի բան եմ պատմելու։ Բայց խնդրում եմ՝ մինչև վերջ լսեք։
Նրանք նստեցին։
Ես սկսեցի այն օրից, երբ առաջին անգամ իմացա հղիության մասին։
Տասնյոթ տարեկան էի։
Վահեն մեր դպրոցի բասկետբոլի թիմում էր խաղում։
Նրան բոլորը ճանաչում էին։
Նա ուզում էր մարզական կրթաթոշակ ստանալ ու հեռանալ քաղաքից։
Երբ հայտնեցի, որ երեխայի եմ սպասում, սկզբում վախեցավ։
Բայց հետո գրկեց ինձ։
— Մի՛ անհանգստացիր։ Ես քեզ մենակ չեմ թողնի։
Հաջորդ օրը դպրոց չեկավ։
Երեկոյան չպատասխանեց զանգերիս։
Երկու օր անց իմացա, որ ընտանիքի հետ տեղափոխվել է ուրիշ քաղաք։
Փորձեցի կապ հաստատել։
Նրա նախկին համարն անջատված էր։
Գրեցի սոցիալական ցանցերում, բայց պատասխան չստացա։
Մի անգամ նույնիսկ նամակ ուղարկեցի նրա ծնողների նախկին հասցեով։
Այն վերադարձավ՝ նշումով, որ ստացողն այդտեղ այլևս չի ապրում։
Հետո ծնվեցին տղաները։
Ես ավարտեցի դպրոցը, սկսեցի աշխատել և շարունակեցի սովորել հնարավորության սահմաններում։
Տղաներին մեծացնելիս մայրս ինձ շատ էր օգնում։
Բայց նրանց հորից այդ տարիներին ոչ մի զանգ, ոչ մի այցելություն և ոչ մի աջակցություն չեղավ։
— Ուրեմն ինչո՞ւ նա ասում է, որ մեզ փնտրել է,— հարցրեց Նարեկը։
— Ես չգիտեմ։ Բայց գիտեմ, որ երբեք չեմ ասել նրան՝ երեխաներին չմոտենալ։
Տիգրանը լուռ էր։
Հետո ասաց.
— Մա՛մ, դու դա կարո՞ղ ես ապացուցել։
Այդ հարցն ինձ ցավեցրեց։
Բայց հասկացա, որ տղաներս իրավունք ունեին կասկածելու։
Նրանք հենց նոր էին հանդիպել հորը, որի մասին տարիներ շարունակ միայն հարցեր ունեին։
— Կարող եմ ձեզ ցույց տալ այն, ինչ պահպանվել է,— պատասխանեցի։— Բայց չեմ ուզում, որ պարզապես իմ խոսքին հավատաք ու նրա խոսքը մերժեք։ Դուք ինքներդ պետք է հասկանաք՝ ինչ է տեղի ունեցել։
Գնացի ննջասենյակ։
Պահարանի վերևի դարակում հին արկղ ունեի։
Այնտեղ պահել էի տղաների ծննդյան վկայականները, մանկության լուսանկարները, առաջին դպրոցական նկարները և մի քանի հին նամակ։
Գտա Վահեի ծնողներին ուղարկված վերադարձած ծրարը։
Նաև այն հաղորդագրությունների տպված պատճենները, որոնք տարիներ առաջ փորձել էի ուղարկել նրան։
Տիգրանը երկար ուսումնասիրեց դրանք։
— Ինչո՞ւ էիր պահել։
— Որ եթե մի օր հարցնեիք, կարողանայի ցույց տալ՝ փորձել եմ կապ հաստատել։
Նարեկը նամակներից մեկը դրեց սեղանին։
— Այս ամենը նա գիտի՞։
— Չգիտեմ։
Հաջորդ առավոտ Վահեն զանգեց։
Համարս նրան տվել էին տղաները՝ մտածելով, թե այդպես կօգնեն մեզ խոսել։
— Մանե՛, վերջապես ժամանակն է, որ հանդիպենք։
Նրա ձայնում տարօրինակ հանգստություն կար։
— Ի՞նչ ես ուզում ինձանից։
— Նախ պետք է խոսենք։
— Երեխաների ներկայությամբ ինչո՞ւ էիր սպառնացել նրանց կրթական ծրագրով։
Նա մի պահ լռեց։
— Ես պարզապես բացատրել եմ, որ որոշ հարցեր կարող են բարդանալ։
— Ի՞նչ հարցեր։
— Արի իմ աշխատասենյակ, ամեն ինչ կասեմ։
— Միայնա՞կ։
— Այո՛։
— Ոչ։ Եթե խոսքը երեխաներիս ապագային է վերաբերում, ես մենակ չեմ գալու։
Նա սառը պատասխանեց.
— Դու միշտ էլ ամեն ինչ քո ուզածով ես արել։
Եվ անջատեց։
Այդ օրը իրավաբանական խորհրդատվության դիմեցի։
Բացատրեցի իրավիճակը և ցույց տվեցի տղաներիս ստացած հաղորդագրությունը։
Խորհուրդ տվեցին պահպանել բոլոր գրավոր ապացույցները և հարցը ներկայացնել ծրագրի վերահսկող մարմնին՝ հատկապես հաշվի առնելով, որ տնօրենը ծնողական անձնական վեճը կապել էր անչափահասների կրթության հետ։
Նույն օրը կապ հաստատեցի ծրագրի ընդունող հանձնաժողովի քարտուղարի հետ։
Հարցրի՝ արդյոք տղաների ընդունելությունը հաստատված է։
Պատասխանեցին՝ այո՛։
Երկուսն էլ ընդունվել էին մրցութային արդյունքներով։
Վահեն անձամբ չէր որոշել նրանց ընդունելությունը։
Այդ տեղեկությունը մի փոքր հանգստացրեց ինձ։
Բայց հաջորդ օրը մեկ ուրիշ բան պարզվեց։
Վահեն տղաներին ներկայացրել էր հատուկ հայտարարության նախագիծ։
Դրա մեջ գրված էր, որ ես տարիներ շարունակ դիտավորյալ խոչընդոտել եմ երեխաների կապը հոր հետ։
Փաստաթուղթը պետք է ստորագրեի ես։
Նա նաև առաջարկել էր, որ տղաները մասնակցեն ծրագրի առաջիկա հանրային միջոցառմանը, որտեղ ինքը պատմելու էր, թե ինչպես է երկար տարիների բաժանումից հետո վերամիավորվել իր ընտանիքի հետ։
Այդ պահին հասկացա նրա մտադրությունը։
Նա ուզում էր, որ սեփական երեխաներն օգնեն իրեն ներկայացնել որպես հայր, որը տասնվեց տարի փնտրել է իր որդիներին։
Իսկ ես պետք է գրավոր հաստատեի այդ պատմությունը։
— Եվ եթե չստորագրե՞մ,— հարցրի հեռախոսով։
Վահեն պատասխանեց.
— Քեզ խորհուրդ կտայի մտածել տղաների հնարավորությունների մասին։
Այդ խոսքերից հետո այլևս չվիճեցի։
— Ես ոչինչ չեմ ստորագրելու,— ասացի։
Հաջորդ առավոտ տղաներիս հետ գնացինք ծրագրի վարչական գրասենյակ։
Բայց ոչ Վահեի աշխատասենյակ։
Մենք նախապես հանդիպում էինք խնդրել ծրագրի վերահսկող խորհրդի ներկայացուցչից։
Մեզ հետ էր նաև իմ իրավաբանական խորհրդատուն։
Ներկայացրինք Վահեի հաղորդագրությունները, տղաներին տված հայտարարության նախագիծն ու նրանց ուսման վերաբերյալ հնչեցրած սպառնալիքները։
Խորհրդի ներկայացուցիչը երկար լսեց։
Հետո դիմեց տղաներին.
— Դուք այս ծրագիրն ընդունվել եք ձեր քննությունների արդյունքներով։ Ձեր ծնողների անձնական հարաբերությունները չպետք է ազդեն ձեր կրթական հնարավորությունների վրա։
Տիգրանը հարցրեց.
— Իսկ նա կարո՞ղ է մեզ հեռացնել։
— Այդպիսի որոշումը մեկ անձը կամայականորեն կայացնել չի կարող։ Ձեր ընդունելությունը հաստատված է, իսկ տնօրենի վարքի վերաբերյալ մենք առանձին քննություն կանցկացնենք։
Այդ օրը տղաներն առաջին անգամ թեթևացած շունչ քաշեցին։
Մի քանի օր անց ստացանք գրավոր հաստատում, որ նրանց մասնակցությունը ծրագրին շարունակվում է։
Վահեն ժամանակավորապես հեռացվեց տղաների հետ կապված վարչական որոշումներից, մինչև բողոքի ուսումնասիրությունը։
Բայց ամենադժվար խոսակցությունը դեռ առջևում էր։
Մի երեկո Նարեկը մոտեցավ ինձ։
— Մա՛մ, ուզում եմ մի բան հարցնել։
— Ասա՛։
— Եթե հայրիկն իսկապես որոշի մեզ ճանաչել, դու դրան դեմ կլինե՞ս։
Մի պահ լռեցի։
Հետո պատասխանեցի.
— Ես չեմ որոշելու, թե դուք ինչ զգացմունքներ պետք է ունենաք նրա նկատմամբ։ Բայց ուզում եմ, որ ձեր հանդիպումները լինեն անվտանգ, առանց սպառնալիքների ու պայմանների։
Նարեկը գլխով արեց։
— Ես դեռ չգիտեմ՝ ուզում եմ նրան տեսնել, թե ոչ։
— Պարտավոր չես հենց հիմա որոշել։
Տիգրանը, որը լսում էր մեր խոսակցությունը, մոտեցավ։
— Ես սկզբում հավատացել էի նրան,— ասաց։
Նա հայացքն իջեցրեց։
— Երբ ասաց, որ դու մեզ իրենից հեռու ես պահել, շատ բարկացա քեզ վրա։
Ես գրկեցի նրան։
— Հասկանում եմ։
— Բայց հետո սկսեցի մտածել։ Եթե մեզ իսկապես ուզում էր ճանաչել, ինչո՞ւ առաջին հանդիպման ժամանակ խոսեց ծրագրից հեռացնելու մասին։
Ես չպատասխանեցի։
Այդ հարցի պատասխանը նրանք արդեն ինքնուրույն էին գտնում։
Մի քանի շաբաթ անց Վահեն տղաներին նոր հաղորդագրություն ուղարկեց։
Այս անգամ սպառնալիքներ չկային։
Նա գրել էր, որ ցանկանում է հանդիպել նրանց և խոսել իր անցյալի որոշումների մասին։
Տղաներն անմիջապես չպատասխանեցին։
Նրանք որոշեցին, որ նախ պետք է ավարտվի ծրագրում տեղի ունեցածի ուսումնասիրությունը։
Ես չառարկեցի։
Այդ ընթացքում նրանց կյանքը շարունակվում էր։
Առավոտյան դպրոց էին գնում։
Կեսօրին մասնակցում նախապատրաստական դասընթացներին։
Երեկոյան միասին ընթրում էինք։
Մի օր տուն վերադարձա ու տեսա, որ երկուսն էլ նստած են սեղանի մոտ։
Բայց այս անգամ նրանց դեմքերը լուսավորված էին։
— Մա՛մ, արի՛,— կանչեց Նարեկը։
Տիգրանը համակարգիչը շրջեց դեպի ինձ։
Էկրանին ծրագրի առաջին կիսամյակի արդյունքներն էին։
Երկուսն էլ բարձր գնահատականներ էին ստացել։
Ավելին՝ ընտրվել էին ծրագրի հաջորդ փուլին մասնակցելու համար։
Ես նստեցի նրանց կողքին։
Մի քանի վայրկյան պարզապես նայում էի էկրանին։
Հետո սկսեցի լաց լինել։
— Մա՛մ, ինչո՞ւ ես լացում,— հարցրեց Տիգրանը։
Ժպտացի։
— Որովհետև շատ եմ վախեցել, որ այս հնարավորությունը ձեզնից կխլեն։
Նարեկը գրկեց ինձ։
— Չխլեցին։
Տիգրանը նույնպես մոտեցավ։
— Եվ դա միայն քո շնորհիվ չէ, մա՛մ։ Մենք էլ ենք աշխատել դրա համար։
Ծիծաղեցի արցունքներիս միջից։
— Իհարկե։ Ամենից շատ՝ ձեր շնորհիվ։
Այդ պահին հիշեցի այն տասնյոթ տարեկան աղջկան, որը երկու նորածնի հետ տուն էր վերադարձել՝ չիմանալով, թե ինչպես է մեծացնելու նրանց։
Հիշեցի անքուն գիշերները։
Երկու աշխատանքի միջև վազելը։
Այն օրերը, երբ ստիպված էի ընտրել՝ ինչի համար առաջինը վճարել։
Եվ բոլոր այն պահերը, երբ մտածում էի՝ արդյոք կհասցնե՞մ երեխաներիս տալ այն հնարավորությունները, որոնք իրենք արժանի են ունենալու։
Այդ տարիներին շատ անգամ եմ վախեցել։
Բայց երբեք չէի պատկերացնի, որ մի օր ստիպված կլինեմ պաշտպանել նրանց հենց այն մարդուց, որը պետք է առաջիններից մեկը ուրախանար նրանց հաջողություններով։
Վահեի հետագա հարաբերությունները տղաների հետ դեռ անորոշ էին։
Ես չէի կարող ջնջել նրա անցյալը։
Չէի կարող նաև որոշել նրա փոխարեն, թե ինչպիսի հայր կլինի ապագայում։
Բայց մի բան հստակ գիտեի։
Ոչ ոք իրավունք չուներ երեխաներիս կրթությունը դարձնել մեր անցյալի վեճերը լուծելու միջոց։
Եվ երբ այդ երեկո տղաներս նստեցին կողքիս ու սկսեցին պատմել իրենց նոր դասընթացների մասին, առաջին անգամ երկար ժամանակ անց զգացի, որ մեր ընտանիքը վերադարձել է սովորական կյանքին։
Միայն մի տարբերությամբ։
Նարեկն ու Տիգրանն այլևս այն փոքրիկ տղաները չէին, որոնց ձեռքից բռնած ամեն առավոտ դպրոց էի տանում։
Նրանք արդեն մեծանում էին։
Սովորում էին հարցեր տալ։
Ստուգել լսածը։
Եվ սեփական ապագայի համար որոշումներ կայացնել։
Իսկ ես, որը տասնվեց տարի փորձում էի նրանց պաշտպանել ամեն դժվարությունից, հասկացա, որ իմ ամենամեծ ձեռքբերումը պարզապես նրանց մեծացնելը չէր։
Այլ այն, որ նրանք սովորել էին չթողնել, որ որևէ մեկը՝ նույնիսկ սեփական հայրը, իրենց երազանքները դարձնի սպառնալիքի գործիք։
Այդ օրը տղաներիցս մեկն ինձ հարցրեց.
— Մա՛մ, դու երբևէ զղջացե՞լ ես, որ մեզ միայնակ ես մեծացրել։
Նայեցի երկուսին։
— Դժվար օրեր շատ են եղել։ Բայց ձեզ ունենալու համար երբեք չեմ զղջացել։
Տիգրանը ժպտաց։
— Ուրեմն հիմա մեր հերթն է այնպես անել, որ դու մի քիչ հանգստանաս։
Նարեկը ծիծաղեց։
— Սկսենք նրանից, որ այսօրվա ընթրիքը մենք կպատրաստենք։
Ես առաջին անգամ այդքան երկար ժամանակ անց առանց անհանգստանալու նստեցի բազմոցին։
Խոհանոցից լսվում էին տղաներիս ձայներն ու ծիծաղը։
Եվ այդ սովորական երեկոն ինձ համար ավելի թանկ էր, քան երբևէ պատկերացրել էի։
Որովհետև մեր տունը նորից այն տեղն էր, որտեղ նրանք կարող էին ապահով զգալ իրենց՝ առանց որևէ մեկի պայմաններին ենթարկվելու։
