Ամուսնուս մահից հետո թույլ տվեցի, որ որդիս կնոջ ու երեխաների հետ տեղափոխվի իմ տուն։ Բայց ընդամենը մի քանի շաբաթ անց նրանց ասացի. «Հավաքե՛ք ձեր իրերն ու հեռացե՛ք»։ Հարազատներս ինձ դաժան անվանեցին, մինչև իմացան, թե որդիս ինչ էր արել հոր աշխատասենյակում։
Երբ ամուսինս մահացավ, մեր տան լռությունն անտանելի դարձավ։
Երեսունութ տարի միասին ապրել էինք այդ տանը։
Յուրաքանչյուր աթոռ, յուրաքանչյուր լուսանկար, նույնիսկ հատակի ճռռացող տախտակները հիշեցնում էին նրան։
Գիշերները հաճախ արթուն էի մնում՝ լսելով տան լռությունը։
Այն հանկարծ չափազանց մեծ էր դարձել մեկ մարդու համար։
Երբ որդիս՝ Դավիթը, առաջարկեց կնոջ՝ Լիլիթի և երկու երեխաների հետ տեղափոխվել ինձ մոտ, մտածեցի՝ դա հենց այն է, ինչ ինձ պետք է։
Սկզբում իսկապես այդպես էր։
Տանը նորից կյանք հայտնվեց։
Մուտքի մոտ փոքրիկ կոշիկներ էին շարված։
Խոհանոցից ծիծաղ էր լսվում։
Առավոտյան հեռուստացույցով մուլտֆիլմեր էին միացված։
Եվ վերջապես մեկը կար, ով հարցնում էր՝ ինչ եմ ուզում ընթրել։
Ամուսնուս հուղարկավորությունից հետո առաջին անգամ մենակ չէի ուտում։
Բայց մի քանի շաբաթ անց ամեն ինչ սկսեց փոխվել։
Իմ խաղաղ տունը լցվեց խառնաշփոթով։
Դռներն անընդհատ շրխկում էին։
Խաղալիքները թափված էին հատակին։
Չլվացված սպասքը կուտակվում էր խոհանոցում։
Լիլիթն առանց հարցնելու սկսեց փոխել սենյակների կահավորանքը։
Իսկ Դավիթը, երբ խոսում էր տան մասին, արդեն ասում էր «մեր տունը», ոչ թե «մայրիկի տունը»։
Հետո սկսվեցին փոքրիկ բաներ, որոնք սպասածիցս ավելի ուժեղ էին ցավեցնում։
Նրանք այլևս չէին հարցնում՝ կարելի՞ է հյուրեր հրավիրել։
Դժգոհում էին, երբ երեկոյան ուշ հեռուստացույց էի դիտում։
Լիլիթը նույնիսկ առաջարկեց, որ տեղափոխվեմ փոքր ննջասենյակ, որովհետև երեխաներին ավելի շատ տարածք է պետք։
Առաջին անգամ կարծեցի՝ կատակում է։
Բայց շուտով հասկացա, որ միանգամայն լուրջ է։
Այնուամենայնիվ, լռում էի։
Ինքս ինձ համոզում էի, որ նրանք իմ ընտանիքն են։
Որ պետք է շնորհակալ լինեմ, քանի որ այլևս մենակ չեմ։
Մինչև այն առավոտը, երբ մտա ամուսնուս աշխատասենյակ և տեղում քարացա։
Մի բան անհետացել էր։
Ոչ գումար։
Ոչ զարդեր։
Այլ ինձ համար շատ ավելի թանկ մի բան։
Դողացող ձեռքերով բացեցի գրասեղանի ներքևի դարակը։
Հետո գնացի խոհանոց, որտեղ Դավիթը սուրճ էր խմում։
— Որտե՞ղ է հորդ փայտե տուփը։
Նրա ձեռքը կանգ առավ։
Այդ փոքրիկ հապաղումն ինձ ամեն ինչ ասաց։
Լիլիթը նույնպես ներս մտավ։
Երբ կրկնեցի հարցս, նա հանգիստ պատասխանեց.
— Երեկ աշխատասենյակը մաքրում էինք։
— Իսկ տո՞ւփը։
— Այնտեղ հին թղթեր ու անպետք իրեր էին։
Զգացի, թե ինչպես են ոտքերս թուլանում։
— Ի՞նչ եք արել դրանց հետ։
Դավիթը գլուխը կախեց։
— Մա՛մ, որոշ բաներ դեն ենք նետել։
Այդ պահին հասկացա, որ նրանք ոչ միայն խախտել են իմ տան կարգը, այլև ձեռք են տվել այն միակ բանին, որին երբեք չպետք է մոտենային։
Շարունակությունը՝ առաջին մեկնաբանությունում 👇
Առաջին մեկնաբանություն
Ամուսնուս՝ Աշոտի մահից արդեն վեց ամիս էր անցել։
Կարծում էի՝ ամենադժվարը առավոտյան արթնանալն ու հիշելն է, որ նա այլևս կողքիս չէ։
Բայց պարզվեց՝ դրանից էլ դժվար բան կա։
Հասկանալը, թե ինչպես կարող ես սեփական վշտի պատճառով աստիճանաբար հրաժարվել ինքդ քեզ համար կարևոր ամեն ինչից, միայն թե մենակ չմնաս։
Ես ու Աշոտը երեսունութ տարի ապրել էինք մեր տանը։
Այստեղ էր մեծացել Դավիթը։
Այստեղ էինք նշել նրա ծննդյան օրերը։
Այստեղ էինք անցկացրել ընտանեկան տոները, երկար ձմեռային երեկոները։
Եվ այստեղ էինք տարիներ շարունակ միասին նստել ընթրիքից հետո՝ պարզապես զրուցելով։
Աշոտի մահից հետո ամեն սենյակ կարծես կանգ էր առել ժամանակի մեջ։
Նրա հողաթափերը դեռ մահճակալի կողքին էին։
Վերարկուն կախված էր մուտքի դռան հետևում։
Իսկ աշխատասենյակը մնացել էր ճիշտ այնպես, ինչպես նա թողել էր։
Ես հազվադեպ էի ներս մտնում։
Ոչ թե որովհետև չէի սիրում այդ սենյակը։
Ընդհակառակը՝ չափազանց էի սիրում։
Գրքերը խնամքով դասավորված էին դարակներում։
Ընթերցանության ակնոցը դրված էր անավարտ խաչբառի կողքին։
Պատին մեր երիտասարդ տարիների լուսանկարներն էին։
Այդ սենյակ մտնելիս երբեմն թվում էր, թե Աշոտը պարզապես դուրս է եկել ու քիչ հետո վերադառնալու է։
Երբ Դավիթն առաջարկեց ընտանիքով տեղափոխվել ինձ մոտ, կարծեցի՝ երեխաների ներկայությունը կօգնի հաղթահարել այդ դատարկությունը։
Եվ սկզբում իսկապես օգնեց։
Թոռներս վազվզում էին միջանցքով։
Լիլիթը համեղ ընթրիքներ էր պատրաստում։
Դավիթը նորոգում էր այն իրերը, որոնք Աշոտը հիվանդությունից առաջ չէր հասցրել կարգի բերել։
Ամուսնուս մահից հետո առաջին անգամ կարողանում էի ծիծաղել՝ առանց անմիջապես մեղավոր զգալու։
Բայց կամաց-կամաց իրավիճակը փոխվեց։
Լիլիթը սկսեց տեղափոխել կահույքը։
Դավիթն առանց ինձ հարցնելու ընկերներին էր հրավիրում։
Երեխաները սկսեցին Աշոտի աշխատասենյակն օգտագործել որպես խաղասենյակ, թեև մի քանի անգամ խնդրել էի նրանց այնտեղ չթողնել։
Մի կեսօր աշխատասենյակ մտա ու տեսա, որ Աշոտի գրասեղանի վրա խաղալիք մեքենաներ են թափված։
Զգուշությամբ հավաքեցի դրանք։
Ավելի ուշ որդուս ասացի.
— Դավի՛թ, խնդրում եմ, երեխաներին հորդ աշխատասենյակ մի՛ թող։
Նա հազիվ բարձրացրեց հայացքը հեռախոսից։
— Մա՛մ, ընդամենը երեխաներ են։
— Գիտեմ։ Բայց այդ սենյակն ինձ համար շատ կարևոր է։
Դավիթը հոգոց հանեց։
— Մի օր պետք է դադարես ամեն ինչին վերաբերվել այնպես, կարծես թանգարան է։
Այդ խոսքերն ինձ ցավ պատճառեցին։
Բայց չպատասխանեցի։
Մեկ շաբաթ անց Լիլիթն առաջարկեց, որ հրաժարվեմ մեծ ննջասենյակից։
— Երեխաներն արդեն մեծանում են, — բացատրեց։ — Նրանց ավելի շատ տեղ է պետք։ Դուք կարող եք փոքր սենյակում ապրել։
Այդ պահին առաջին անգամ լրջորեն մտածեցի՝ արդյոք նրանք դեռ հիշո՞ւմ են, թե ում տուն են տեղափոխվել։
Բայց կրկին լռեցի։
Սարսափում էի այն մտքից, որ նորից մենակ եմ մնալու։
Հետո եկավ այն առավոտը, որը փոխեց ամեն ինչ։
Բոլորից շուտ էի արթնացել։
Որոշեցի մտնել Աշոտի աշխատասենյակ։
Հաջորդ շաբաթ նրա ծննդյան օրն էր լինելու։
Ցանկանում էի բացել մի հին տուփ, որտեղ պահում էինք մեր ամուսնական կյանքի հիշատակները։
Դա մուգ փայտից պատրաստված փոքրիկ տուփ էր, որը ժամանակին պատկանել էր Աշոտի հորը։
Ամուսինս տասնամյակներ շարունակ այն պահել էր գրասեղանի ներքևի դարակում։
Ներսում այնպիսի բաներ կային, որոնք ուրիշների համար ոչինչ չէին նշանակում։
Բայց ինձ համար անգին էին։
Մեր առաջին համատեղ ընթրիքի կտրոնը։
Հարսանեկան ծաղկեփնջից պահած չորացած ծաղիկը։
Դավիթի ծննդյան օրը հիվանդանոցում նրա դաստակին ամրացված փոքրիկ թևնոցը։
Եվ տասնյակ նամակներ, որոնք Աշոտն ինձ գրել էր տարիների ընթացքում։
Բայց այնտեղ մի նամակ էլ կար, որը երբեք չէի բացել։
Աշոտը դրել էր տուփի մեջ մահանալուց երկու ամիս առաջ։
Ծրարի վրա իր ձեռագրով գրել էր.
«Սիրելի՛ս, բացիր, երբ պատրաստ լինես»։
Դեռ չգիտեի՝ պատրա՞ստ եմ արդյոք կարդալ այն։
Բայց այդ առավոտ ուզում էի գոնե ձեռքս վերցնել։
Բացեցի գրասեղանի ներքևի դարակը։
Տուփն այնտեղ չէր։
Մի քանի վայրկյան պարզապես նայում էի դատարկ տեղին։
Հետո ստուգեցի մյուս դարակները։
Ոչինչ։
Փնտրեցի պահարանում։
Կրկին ոչինչ։
Սիրտս սկսեց արագ բաբախել։
Գնացի խոհանոց։
Դավիթը սուրճ էր լցնում բաժակի մեջ։
— Որտե՞ղ է հորդ գրասեղանի փայտե տուփը։
Նրա ձեռքը կանգ առավ։
— Դավի՛թ։
Նա հայացքը շեղեց։
Այդ պահին Լիլիթը մտավ խոհանոց։
— Ի՞նչ է պատահել։
— Աշոտի տուփը։ Որտե՞ղ է։
Լիլիթը նախ նայեց Դավիթին։
Հետո՝ ինձ։
— Ա՜, այդ տուփը։
Նրա ձայնի անտարբերությունից սիրտս խառնվեց։
— Այո՛, հենց այդ տուփը։
Լիլիթը ձեռքերը խաչեց կրծքին։
— Երեկ աշխատասենյակն էինք մաքրում։
Սևեռուն նայեցի նրան։
— Ինչո՞ւ։
— Մտածում էինք, որ կարելի է այդ սենյակը կամաց-կամաց փոքրիկ Արգիշտիի ննջասենյակը դարձնել։
Կարծես ինչ-որ մեկը հարվածեց կրծքիս։
— Ի՞նչ եք արել։
Դավիթը մի քայլ առաջ եկավ։
— Մա՛մ, մենք դեռ միայն քննարկում էինք։
— Որտե՞ղ է տուփը։
Ոչ մեկը չպատասխանեց։
Ձայնս բարձրացրի։
— Ասացե՛ք՝ որտե՞ղ է։
Լիլիթը ծանր հոգոց հանեց։
— Լիքը հին թղթեր ու անպետք իրեր կային։
Աչքերիս առաջ ամեն ինչ սկսեց պտտվել։
— Ի՞նչ եք արել դրանց հետ։
Նա տատանվեց։
Հետո Դավիթը շշնջաց.
— Որոշ բաներ դեն ենք նետել։
Հազիվ էի շնչում։
— Որոշ բանե՞ր։
Լիլիթը փորձեց բացատրել։
— Հին կտրոններ էին, չորացած ծաղիկներ, թղթեր… Անկեղծ ասած՝ աղբի էին նման։
Բռնվեցի խոհանոցի սեղանի եզրից։
— Այնտեղ նամակ կար։
Դավիթը շփոթված նայեց ինձ։
— Ի՞նչ նամակ։
— Հորդ նամակը։
Լռություն տիրեց։
— Նրա վերջին նամակն ինձ։
Լիլիթի դեմքի արտահայտությունը փոխվեց։
Դավիթը անշարժ նայում էր ինձ։
— Ես չգիտեի։
— Որովհետև չհարցրիր։
— Մա՛մ…
— Չհարցրիր, Դավի՛թ։
Ձայնս բարձրացել էր։
Թոռներս վախեցած հայտնվեցին միջանցքում։
Նրանց տեսնելով՝ անմիջապես հանդարտվեցի։
Հետո նորից նայեցի որդուս։
— Որտե՞ղ է աղբը։
Դավիթը դժվարությամբ կուլ տվեց թուքը։
— Այս առավոտ արդեն տարել են։
Փակեցի աչքերս։
Ոչ ոք չէր շարժվում։
Աշոտն արդեն վեց ամիս մահացած էր։
Այդ չբացված նամակը կարող էր լինել մեր վերջին զրույցը։
Այն վերջին խոսքերը, որոնք նա հատուկ ինձ համար էր թողել։
Եվ հիմա դրանք անհետացել էին, որովհետև ընտանիքս որոշել էր, թե իմ հիշատակներն անպետք իրեր են։
Լիլիթը մոտեցավ։
— Ներեցե՛ք, մենք չգիտեինք։
Նայեցի նրան։
— Ո՛չ, դուք չեք ցավում արածի համար։
Նա կանգ առավ։
— Դուք պարզապես ցավում եք, որ ես բարկացել եմ։ Դա բոլորովին ուրիշ բան է։
Դավիթը գլուխը տարուբերեց։
— Մա՛մ, այս ամենը չափազանցնում ես։
Դանդաղ շրջվեցի դեպի նա։
— Ո՛չ, Դավի՛թ։ Այս ամենը վաղուց է չափն անցել։
— Ի՞նչ նկատի ունես։
— Դուք տեղափոխվեցիք իմ տուն ու կամաց-կամաց սկսեցիք ձեզ այնպես պահել, կարծես ես եմ եկել ձեր տանը ապրելու։
Նրա դեմքը խստացավ։
— Դա արդար չէ։
— Դուք փոխեցիք իմ կահույքի դասավորությունը։
— Պարզապես փորձում էինք տեղ ազատել։
— Սկսեցիք ինձ ասել, թե երբ կարող եմ հեռուստացույց դիտել։
— Երեխաները պետք է քնեն։
— Ուզում էիք վերցնել իմ ննջասենյակը։
— Ոչ ոք քեզ չէր ստիպում…
— Իսկ երեկ առանց հարցնելու մտել եք հորդ աշխատասենյակ, դեն նետել նրա իրերն ու որոշել այդ սենյակն ուրիշ նպատակով օգտագործել։
Ոչ ոք չպատասխանեց։
Վերջապես Դավիթն ասաց.
— Մտածում էինք՝ այստեղ մեր ընտանիքի կյանքն ենք կառուցում։
— Այո՛, կառուցում էիք։
Նայեցի խոհանոցիս շուրջը։
— Բայց ձեր կյանքը կառուցում էիք իմ կյանքի հաշվին։
Լիլիթը վիրավորված տեսք ընդունեց։
— Այսինքն՝ ի՞նչ եք ուզում ասել։
Հանկարծ տարօրինակ հանգստություն զգացի։
Շաբաթներ շարունակ վախեցել էի կորցնել նրանց ներկայությունը։
Իսկ հիմա հասկանում էի, որ ավելի շատ վախենում եմ ինքս ինձ կորցնելուց։
— Հավաքե՛ք ձեր իրերը։
Դավիթը սևեռուն նայեց ինձ։
— Ի՞նչ։
— Հավաքե՛ք ու հեռացե՛ք։
— Մա՛մ…
— Այսօր։
Լիլիթը զարմացած բացեց բերանը։
— Դուք սեփական թոռների՞ն եք տնից հանում մի տուփի պատճառով։
Ուղիղ նայեցի նրան։
— Ո՛չ։
Ձայնս դողում էր, բայց շարունակեցի։
— Ես խնդրում եմ, որ հեռանաք, որովհետև դադարել եք այս տունն իմ տունը համարել։ Եվ որովհետև երեկ ցույց տվեցիք, որ ձեզ համար անհարմար դարձած ցանկացած բան, որքան էլ ինձ համար թանկ լինի, կարող է պարզապես անհետանալ։
Դավիթի աչքերն արցունքներով լցվեցին։
— Հայրս դա չէր ցանկանա։
Այդ խոսքերն ավելի ուժեղ ցավ պատճառեցին, քան նրա ասած մյուս ամեն ինչը։
Բայց հանգիստ պատասխանեցի.
— Հայրդ երեսունութ տարի ամեն ինչ արել է, որ ես այս տանն ինձ ապահով զգամ։
Նայեցի միջանցքին, որը տանում էր դեպի Աշոտի աշխատասենյակ։
— Նա երբեք ինձ չէր խնդրի սեփական տան մեջ հյուր դառնալ։
Նույն կեսօրին Դավիթը զանգահարեց քրոջս, երկու զարմիկներիս ու մեր տարեց մորաքրոջը։
Բոլորը կարծում էին, թե վշտից կորցրել եմ հավասարակշռությունս։
Քույրս անմիջապես զանգահարեց։
— Դու իսկապե՞ս տղայիդ դուրս ես անում տնից մի վեճի պատճառով։
Պատմեցի Աշոտի փայտե տուփի մասին։
Հեռախոսի մյուս կողմում լռություն տիրեց։
— Ուզում ես ասել՝ նրա վերջին նամա՞կն էլ էր այնտեղ։
— Այո՛։
Այդ պահից հետո ոչ ոք այլևս չպաշտպանեց Դավիթին։
Երեք օր անց որդիս ու Լիլիթը երեխաների հետ տեղափոխվեցին։
Հեռանալուց առաջ Դավիթը կանգնեց մուտքի դռան մոտ։
Միայնակ էր։
— Ների՛ր ինձ, մա՛մ։
Նրա ձայնից զգացի, որ իսկապես զղջում է։
Բայց ներելը դեռ չէր նշանակում որոշումս փոխել։
— Ես քեզ սիրում եմ, Դավի՛թ։
— Ես էլ քեզ եմ սիրում, մա՛մ։
Հետո նա հեռացավ։
Այդ երեկո մտա Աշոտի աշխատասենյակ։
Գրադարակները կիսադատարկ էին։
Լիլիթը գրքերի մի մասը տեղափոխել էր ուրիշ սենյակ։
Սկսեցի դրանք վերադարձնել իրենց տեղերը։
Հետո Աշոտի աթոռը դրեցի գրասեղանի մոտ։
Նրա ակնոցը տեղավորեցի անավարտ խաչբառի կողքին։
Եվ նստեցի։
Առաջին անգամ արտասվեցի ոչ թե այն պատճառով, որ մենակ էի։
Այլ որովհետև վերջապես հասկացա մի բան, որն Աշոտը միշտ գիտեր։
Տունը պարզապես պատեր չեն։
Տունն այն վայրն է, որտեղ մարդը կարող է ապրել՝ առանց սեփական գոյության համար որևէ մեկից թույլտվություն խնդրելու։
Հաջորդ շաբաթները հեշտ չէին։
Տունը նորից լուռ էր։
Երբեմն թոռներիս ծիծաղի ձայնն էի հիշում։
Երբեմն ձեռքս մեկնում էի հեռախոսին՝ Դավիթին զանգահարելու համար։
Բայց ամեն անգամ հիշում էի, թե ինչու էի այդ որոշումը կայացրել։
Ես չէի դադարել սիրել ընտանիքս։
Պարզապես այլևս չէի ցանկանում, որ այդ սերը պատճառ դառնա սեփական կյանքիցս հրաժարվելու համար։
Մի քանի շաբաթ անց Դավիթը նորից այցելեց։
Ձեռքին փոքրիկ պոլիէթիլենային տոպրակ կար։
— Մա՛մ, սա մեքենայիս բեռնախցիկում եմ գտել։
Ներսում մի քանի հին թղթեր էին։
Պարզվեց՝ մինչև Լիլիթը տուփի մնացած պարունակությունը դեն նետելը, Դավիթը դրանց մի մասը պահել էր մեքենայում։
Թղթերի մեջ փակ ծրար կար։
Ձեռքերս սկսեցին դողալ։
Ծրարի վրա Աշոտի ձեռագիրն էր։
«Սիրելի՛ս, բացիր, երբ պատրաստ լինես»։
Բարձրացրի հայացքս դեպի որդիս։
Նրա աչքերն արցունքներով էին լցված։
— Ների՛ր ինձ, մա՛մ։
Այս անգամ գրկեցի նրան։
Երկար ժամանակ ոչ մեկը ոչինչ չասաց։
Երբ Դավիթը հեռացավ, մտա Աշոտի աշխատասենյակ։
Նստեցի նրա հին աթոռին։
Ծրարը դրեցի ծնկներիս։
Մի քանի րոպե պարզապես նայում էի դրան։
Հետո զգուշությամբ բացեցի։
Նամակը երկար չէր։
Ընդամենը մի քանի տող էր։
Բայց վերջին նախադասությունը հավերժ մնաց հիշողությանս մեջ։
«Սիրելի՛ս, երբ ես այլևս կողքիդ չլինեմ, թույլ մի՛ տուր, որ մենակության վախն ու վիշտը քեզ ստիպեն հրաժարվել սեփական կյանքից, միայն թե ուրիշներին պահես քո կողքին»։
Նամակը սեղմեցի կրծքիս ու սկսեցի արտասվել։
Հետո, արցունքներիս միջից, ժպտացի։
Որովհետև ինչ-որ կերպ Աշոտը նույնիսկ մահից հետո կարողացել էր ինձ հիշեցնել, թե որտեղ է իմ տեղը։
Իմ սեփական տանը։
Իմ սեփական կյանքում։
Դէ իսկ պատմության 3-րդ ամենադրամատիկ մասը մեր Տելեգրամ Ալիքում —> Սեղմիր Այստեղ
