Դասից հետո տարեց դասախոսուհիս խնդրեց մնալ։ Իր աշխատասենյակում նա փակեց դուռը, համբուրեց այտս ու շշնջաց. «Այս երեկո կարո՞ղ ես իմ տուն գալ»։ Իսկ երբ գնացի և տեսա սեղանին դրված լուսանկարը, քարացա…
Քսաներկու տարեկան էի և սովորում էի համալսարանի վերջին կուրսում, երբ մեր դասախոսուհին՝ տիկին Մարիամը, սկսեց ինձ հետ տարօրինակ պահել իրեն։
Նա մոտ յոթանասուն տարեկան էր։
Ավելի քան քառասուն տարի դասավանդել էր համալսարանում և հայտնի էր իր խստությամբ։
Ուսանողները հաճախ կատակում էին.
— Եթե տիկին Մարիամը քեզ ժպտա, ուրեմն հաստատ ինչ-որ բան է պատահելու։
Բայց ինձ հետ նա բոլորովին այլ կերպ էր վարվում։
Սկզբում պարզապես դասերից հետո հարցնում էր՝ ինչպես եմ։
Եթե բացակայում էի, հաջորդ օրը հետաքրքրվում էր՝ արդյոք ամեն ինչ կարգի՞ն է։
Մի անգամ, երբ վերադարձնում էր գրավոր աշխատանքս, երկար նայեց անուն-ազգանունիս։
— Դավի՛թ, մորդ ազգանունն էլ նո՞ւյնն էր։
Զարմացա։
— Այո՛։ Իսկ ինչո՞ւ եք հարցնում։
Նրա դեմքի արտահայտությունը միանգամից փոխվեց։
— Ոչինչ, պարզապես հետաքրքրվեցի։
Դրանից հետո նկատեցի, որ երբեմն դասի ընթացքում երկար նայում է ինձ՝ կարծես փորձում է ինչ-որ բան հիշել։
Ընկերներս էլ էին դա նկատել։
— Դավի՛թ, դասախոսուհին քեզ հաստատ իր սիրելի ուսանողն է ընտրել,— կատակում էին։
Բայց մի ուրբաթ ամեն ինչ ավելի տարօրինակ դարձավ։
Դասն ավարտվել էր։
Բոլորը հավաքեցին իրերն ու հեռացան։
Ես էլ պատրաստվում էի դուրս գալ, երբ տիկին Մարիամն ասաց.
— Դավի՛թ, մի րոպե մնա։
Հետո խնդրեց հետևել իրեն։
Մտածեցի՝ գուցե ավարտական աշխատանքիս հետ կապված հարց կա։
Բայց երբ մտանք նրա աշխատասենյակ, նա փակեց դուռը։
Մոտեցավ ինձ և անսպասելիորեն համբուրեց այտս։
Քարացա։
Նա մի քայլ հետ գնաց։
— Ներիր ինձ։ Պարզապես շատ վաղուց էի ուզում դա անել։
Չգիտեի՝ ինչ պատասխանել։
Հետո նա շշնջաց.
— Այս երեկո կարո՞ղ ես իմ տուն գալ։
Շփոթված նայեցի նրան։
— Ձեր տո՞ւն։
— Այո՛։ Ժամը յոթին։
— Ինչի՞ համար։
Նա բացեց սեղանի դարակը, կարծես պատրաստվում էր ինչ-որ բան հանել, բայց վերջին պահին փոշմանեց։
— Այստեղ չեմ կարող բացատրել։
Շարունակությունը՝ առաջին մեկնաբանությունում 👇
Տուն վերադառնալու ամբողջ ճանապարհին մտածում էի կատարվածի մասին։
Ինչո՞ւ էր դասախոսուհիս ինձ տուն հրավիրում։
Ինչո՞ւ էր համբուրել այտս։
Եվ ինչո՞ւ էր վերջին ամիսներին անընդհատ հարցնում ընտանիքիս մասին։
Երբ պատմեցի ընկերոջս՝ Հայկին, նա անմիջապես ասաց.
— Չգնա՛ս։
— Բայց նա գրեթե յոթանասուն տարեկան է։
— Եվ ի՞նչ։ Դա ոչինչ չի փոխում։ Ամբողջ իրավիճակը շատ տարօրինակ է։
Համաձայն էի նրա հետ։
Բայց հետաքրքրասիրությունս ավելի ուժեղ գտնվեց։
Երեկոյան ժամը յոթին կանգնած էի դասախոսուհուս տան դռան առաջ։
Զանգը սեղմելուն պես դուռը բացվեց։
— Նե՛րս արի, Դավի՛թ։
Տանը ուրիշ ոչ ոք չկար։
Հյուրասենյակում սեղան էր գցված երկու հոգու համար։
Դա ինձ ավելի անհարմար զգալ տվեց։
— Տիկի՛ն Մարիամ, կարծում եմ՝ պետք է բացատրեք, թե ինչու եմ այստեղ։
Նա նստեց բազմոցին։
— Նախ ուզում եմ մի բան ցույց տալ քեզ։
Գնաց հարևան սենյակ ու վերադարձավ հին փայտե տուփով։
Այն դրեց սեղանին։
Հետո ներսից լուսանկար հանեց։
Վերցրի։
Եվ շունչս կտրվեց։
Լուսանկարում տիկին Մարիամն էր՝ շատ ավելի երիտասարդ տարիքում։
Նրա կողքին կանգնած էր մի կին։
Իմ մայրը։
Մայրս մահացել էր, երբ ես ընդամենը տասը տարեկան էի։
Այդ լուսանկարը կյանքումս չէի տեսել։
Մի քանի վայրկյան չէի կարողանում խոսել։
Հետո հազիվ հարցրի.
— Դուք ճանաչե՞լ եք մայրիկիս։
Տիկին Մարիամի աչքերն արցունքներով լցվեցին։
— Նա իմ ուսանողուհին էր։ Հետագայում դարձավ իմ ամենամտերիմ ընկերուհիներից մեկը։
Նստեցի աթոռին։
Հանկարծ նրա տարօրինակ պահվածքը սկսեց ուրիշ իմաստ ստանալ։
— Բայց ինչո՞ւ երբեք չեք պատմել։
Նա խոր շունչ քաշեց։
— Որովհետև մայրդ ինձ մի կարևոր բան էր խնդրել։
Նորից բացեց փայտե տուփն ու այնտեղից հանեց դեղնած ծրար։
Վրան գրված էր.
«Դավիթին՝ երբ պատրաստվի ավարտել համալսարանը»։
Ձեռքերս սկսեցին դողալ։
— Սա մայրիկի՞ս ձեռագիրն է։
— Այո՛։
Երկար նայում էի ծրարին։
Դեռ փոքրուց պահում էի մորս գրած մի քանի հին բացիկներ։
Նրա ձեռագիրը շատ լավ էի հիշում։
Տառերը նույնն էին։
Տիկին Մարիամը շարունակեց.
— Կյանքի վերջին ամիսներին մայրդ մի քանի նամակ էր գրել քեզ համար։ Բայց խնդրել էր, որ դրանք փոխանցեմ միայն այն ժամանակ, երբ բավականաչափ մեծ լինես։
— Իսկ ինչպե՞ս իմացաք, որ հենց ես եմ։
Նա ժպտաց արցունքների միջից։
— Երբ ուսանողների ցուցակում տեսա անունդ, սկզբում չհավատացի։ Հետո առաջին անգամ մտար լսարան, և ես անմիջապես նկատեցի աչքերդ։
— Աչքե՞րս։
— Դու մորդ աչքերն ունես, Դավի՛թ։
Գլուխս կախեցի։
Մորս մահից հետո հայրս հաճախ էր այդպես ասում։
Հատկապես երբ փոքր էի։
Երբեմն երկար նայում էր դեմքիս ու շշնջում.
— Ինչքան նման ես մայրիկիդ։
Տիկին Մարիամը բացեց տուփը։
Ներսում մի քանի նամակ կար։
Մեկը նախատեսված էր համալսարան ընդունվելու օրվա համար։
Մյուսը՝ ավարտական տարվա։
Կային նաև փոքրիկ գրառումներ, լուսանկարներ և մորս ուսանողական տարիներից պահպանված հիշատակներ։
— Մայրդ գիտեր, որ կարող է չհասցնել տեսնել, թե ինչպես ես մեծանում,— կամաց ասաց դասախոսուհիս։— Ուզում էր գոնե նամակներով կողքիդ լինել կյանքի կարևոր պահերին։
Հարցրի.
— Իսկ ինչո՞ւ դրանք հորս չէր տվել։
— Որովհետև ուզում էր, որ քեզ մի օր անսպասելիորեն հասնեն իր խոսքերը։ Այդ խնդրանքը վստահել էր ինձ։
Վերցրի առաջին ծրարը։
Զգուշությամբ բացեցի։
Ներսում մի քանի էջ կար։
Մորս ձեռագիրը։
Նրա բառերը։
Կարդացի առաջին տողերը։
«Իմ սիրելի՛ Դավիթ։
Եթե հիմա կարդում ես այս նամակը, ուրեմն արդեն մեծացել ես և պատրաստվում ես համալսարանն ավարտել։
Երանի կարողանայի այդ օրը կանգնել դահլիճում, տեսնել քեզ ու ասել, թե որքան եմ հպարտանում քեզնով։
Գուցե ես ֆիզիկապես կողքիդ չլինեմ, բայց ուզում եմ, որ երբեք չկասկածես՝ դու իմ կյանքի ամենամեծ ուրախությունն ես եղել»։
Այդտեղ կանգ առա։
Արցունքները խանգարում էին շարունակել։
Տիկին Մարիամը լուռ նստած էր դիմացս։
Երբ մի փոքր հանգստացա, նորից սկսեցի կարդալ։
Մայրս պատմել էր իմ մանկությունից։
Հիշել էր, թե ինչպես էի առաջին անգամ դպրոց գնացել։
Ինչպես էի վախենում մթությունից և ամեն երեկո խնդրում, որ սենյակիս դուռը կիսաբաց թողնի։
Գրել էր նաև, որ շատ կուզենար տեսնել ինձ մեծացած, լսել ապագայի ծրագրերիս մասին և ներկա լինել ավարտական արարողությանը։
Նամակի վերջում մի նախադասություն կար.
«Եթե տիկին Մարիամը մի օր գտնի քեզ, խնդրում եմ՝ իմ փոխարեն գրկիր նրան։ Նա այն մարդկանցից է, ում վստահել եմ քեզ սիրել նույնիսկ այն ժամանակ, երբ ես այլևս կողքիդ չեմ լինի»։
Այդ տողերը կարդալուց հետո այլևս չդիմացա։
Սկսեցի լաց լինել։
Տիկին Մարիամը մոտեցավ ու նստեց կողքիս։
— Հենց դրա համար էի քեզ համբուրել,— կամաց ասաց նա։— Այդ պահին իմ դիմաց պարզապես ուսանող չէր կանգնած։ Ես տեսնում էի իմ ընկերուհու որդուն։
Արցունքների միջից ակամա ժպտացի։
— Բայց գուցե կարելի՞ էր դա մի քիչ պակաս վախեցնող ձևով բացատրել։
Նա նույնպես ծիծաղեց։
— Երևի թե։
Հետո լրջացավ։
— Ներիր, որ առանց քո համաձայնությունը հարցնելու համբուրեցի քեզ։ Եվ որ այդքան տարօրինակ ձևով հրավիրեցի տուն։ Պարզապես չգիտեի՝ ինչպես սկսել այս խոսակցությունը։
Գլխով արեցի։
— Ես արդեն մտածում էի, որ ինչ-որ խնդիր կա ավարտական աշխատանքիս հետ։
— Ո՛չ, Դավի՛թ։ Քո աշխատանքը հիանալի է։ Եվ մայրդ դրանով նույնպես կհպարտանար։
Այդ երեկո երկար մնացի նրա տանը։
Դիտեցինք մորս երիտասարդ տարիների լուսանկարները։
Տիկին Մարիամը պատմեց, թե ինչպես էր մայրս առաջին անգամ եկել համալսարան։
Ինչքան համառ էր եղել ուսման մեջ։
Ինչպես էր միշտ օգնում համակուրսեցիներին։
Պարզվեց՝ մայրս շատ էր սիրում ծիծաղել, հաճախ էր ուշանում առավոտյան դասերից և միշտ հետը փոքրիկ նոթատետր էր պահում։
Այդպիսի մանրուքներ նրա մասին երբեք չէի լսել։
Երբ տուն վերադարձա, հայրս դեռ արթուն էր։
Նրան ցույց տվեցի լուսանկարը։
Նա երկար նայեց։
Հետո նստեց աթոռին։
— Այս նկարը ես էլ չէի տեսել,— շշնջաց։
Նամակները միասին կարդացինք։
Հայրս լաց եղավ։
Այդ գիշեր առաջին անգամ երկար խոսեցինք մորս կյանքի այն տարիների մասին, որոնք ես չէի հիշում։
Երեք ամիս անց ավարտեցի համալսարանը։
Երբ բեմ բարձրացա դիպլոմս ստանալու, առաջին շարքում երկու մարդ էր նստած։
Հայրս։
Եվ տիկին Մարիամը։
Երկուսն էլ ժպտում էին։
Երբ իջա բեմից, հայրս ինձ ամուր գրկեց։
Հետո մոտեցա դասախոսուհուս։
— Տիկի՛ն Մարիամ, մայրիկս խնդրել էր, որ ձեզ իր փոխարեն գրկեմ։
Նրա աչքերը լցվեցին։
— Հիշում եմ, Դավի՛թ։
Ես գրկեցի նրան։
Այդ օրը երեքով լուսանկարվեցինք։
Երբ ավելի ուշ նայեցի լուսանկարին, մտածեցի, թե որքան տարօրինակ էր ամեն ինչ սկսվել։
Մի քանի ամիս առաջ համոզված էի, որ տարեց դասախոսուհիս ինձանից ինչ-որ անհասկանալի բան է ուզում։
Իսկ իրականում նա պարզապես տարիներ շարունակ պահել էր մորս նամակներն ու սպասել այն օրվան, երբ կկարողանա դրանք ինձ հանձնել։
Եվ այդ օրը, համալսարանի ավարտական հանդիսության ժամանակ, երբ կողքիս կանգնած էին հայրս ու մորս ամենամտերիմ ընկերուհին, ինձ թվաց, թե մայրս նույնպես ինչ-որ կերպ ներկա է։
Նրա վերջին նամակն արդեն գրպանումս էր։
Իսկ դրա վերջին տողը ես երբեք չեմ մոռանա։
«Իմ սիրելի՛ տղա, ինչ ճանապարհ էլ ընտրես, հիշիր՝ ես միշտ հպարտ կլինեմ քեզնով»։
