78-ամյա տնօրենս ինձ տարավ այգի ու ասաց. «Այսօրվանից դու այլևս ինձ համար չես աշխատելու»։ Յոթ տարվա հավատարիմ աշխատանքից հետո համոզված էի, որ ինձ ազատում է։ Բայց հետո ավելացրեց. «Կարող ես մնալ ընկերությունում, միայն մեկ պայմանով՝ այլևս աշխատավարձ չես ստանալու»։ Այդ պահին լաց լինելով հեռացա՝ չիմանալով, թե ինչ փաստաթղթեր էր նա պատրաստել իմ անունով…
Յոթ տարի աշխատում էի Արմեն պապիկի ընկերությունում։
Իհարկե, աշխատավայրում նրան ոչ ոք այդպես չէր դիմում։ Բոլորի համար նա պարոն Արմենն էր՝ խիստ, պահանջկոտ տնօրեն, որի մեկ հայացքից անգամ փորձառու աշխատակիցները լարվում էին։
Երբ ընդունվեցի աշխատանքի, քսանչորս տարեկան էի։
Գրեթե փորձ չունեի։
Հարցազրույցի ժամանակ այնքան էի հուզվում, որ ձեռքերս դողում էին։
Բայց նա ինձ հնարավորություն տվեց։
Տարիների ընթացքում դարձա նրա անձնական օգնականը։
Գիտեի բոլոր հանդիպումների ժամերը, հաճախորդների անունները, պայմանագրերի մանրամասները։
Երբեմն նույնիսկ առանց հարցնելու հասկանում էի, թե ինչ է պետք տնօրենին։
Մտածում էի, որ նա վստահում է ինձ։
Մինչև այն շաբաթը, երբ ամեն ինչ փոխվեց։
Երկուշաբթի ինձ կանչեց աշխատասենյակ։
— Մարիա՛մ, ուրբաթ օրը ժամը չորսից հետո ազատ կլինե՞ս։
— Այո՛, պարոն Արմեն։
— Ուրեմն սպասիր ինձ շենքի մուտքի մոտ։
— Հանդիպո՞ւմ ունենք։
— Ոչ։ Պարզապես պետք է խոսենք։
Հաջորդ օրը տեսա, որ հաշվապահը իմ անձնական գործն է տանում նրա աշխատասենյակ։
Չորեքշաբթի տնօրենը երկու անգամ զանգահարեց ընկերության իրավաբանին։
Իսկ հինգշաբթի նրա սեղանին նկատեցի փաստաթուղթ՝ իմ անունով։
Ինձ տեսնելուն պես փակեց թղթապանակը։
Այդ գիշեր գրեթե չքնեցի։
Ընկերության եկամուտները վերջին ամիսներին նվազել էին։ Մի քանի աշխատակից արդեն ազատվել էին աշխատանքից։
Մեր ընտանիքում կայուն եկամուտ ունեցող միակ մարդը ես էի։
Մայրս ինձ հետ էր ապրում, իսկ կրտսեր եղբայրս դեռ սովորում էր։
Եթե կորցնեի աշխատանքս, չէի պատկերացնում՝ ինչպես էինք ապրելու։
Ուրբաթ օրը տնօրենը նստեց մեքենան ու ինձ տարավ մոտակա այգի։
Նստարանի մոտ կանգ առավ։
— Մարիա՛մ, այսօրվանից դու այլևս ինձ համար չես աշխատելու։
Սիրտս սեղմվեց։
— Ես ինչ-որ բա՞ն սխալ եմ արել։
Նա հանգիստ նայեց ինձ։
— Ոչ։ Բայց որոշումս արդեն կայացրել եմ։
Շարունակությունը՝ առաջին մեկնաբանությունում 👇
Մի քանի վայրկյան պարզապես նայում էի նրան։
Չէի կարողանում հավատալ, որ այդքան հանգիստ է խոսում։
— Պարո՛ն Արմեն, կարո՞ղ եմ գոնե իմանալ՝ ինչու։
Նա ձեռքերը միացրեց։
— Որովհետև ժամանակն է, որ ընկերությունում քո կարգավիճակը փոխվի։
Այդ խոսքերից հույսի փոքրիկ նշույլ հայտնվեց։
— Այսինքն՝ ուրիշ բաժի՞ն եք տեղափոխում։
— Կարող ես ընկերությունում մնալ։ Բայց միայն մեկ պայմանով։
— Ի՞նչ պայման։
Նա նայեց ուղիղ աչքերիս։
— Վաղվանից այլևս ինձ համար չես աշխատելու աշխատավարձի դիմաց։
Մի քանի վայրկյան չհասկացա ասածը։
— Ներեցե՞ք։
— Ճիշտ լսեցիր։
— Այսինքն՝ ուզում եք անվճա՞ր աշխատեմ։
Նա լռեց։
Այդ լռությունից ավելի վիրավորվեցի։
Յոթ տարի։
Յոթ տարի շարունակ երբեմն մինչև ուշ գիշեր մնացել էի գրասենյակում։
Եկել էի աշխատանքի նույնիսկ այն օրերին, երբ վատ էի զգում։
Վերջին պահին փրկել էի կարևոր հանդիպումները։
Կարգավորել էի պայմանագրային խնդիրները։
Հանգստացրել դժգոհ հաճախորդներին։
Եվ հիմա տնօրենս առաջարկում էր աշխատել առանց վարձատրության։
Աչքերս լցվեցին։
— Ես կարծում էի, որ դուք ուրիշ մարդ եք։
— Մարիա՛մ, սպասիր…
— Ոչ, խնդրում եմ։ Այլևս ոչինչ մի՛ ասեք։
Նա փորձեց շարունակել։
— Դու սխալ ես հասկացել։
— Ի՞նչն եմ սխալ հասկացել։ Դուք հենց նոր ասացիք, որ կարող եմ մնալ, եթե աշխատավարձ չստանամ։
— Ես ուզում էի բացատրել…
— Յոթ տարի աշխատել եմ ձեզ համար։ Եթե այլևս պետք չեմ, կարող էիք ուղղակի ասել։ Պարտադիր չէր նման նվաստացուցիչ պայման դնել։
Արտասվելով վեր կացա։
Պարոն Արմենը նույնպես կանգնեց։
— Մարիա՛մ, վաղը ժամը տասին արի գրասենյակ։
— Չեմ գա։
— Խնդրում եմ, լսիր…
Բայց ես արդեն հեռանում էի։
Այդ օրը տուն հասա լաց լինելով։
Մայրս խոհանոցում ընթրիք էր պատրաստում։
Ինձ տեսնելով՝ անմիջապես անհանգստացավ։
— Աղջի՛կս, ի՞նչ է պատահել։
Նստեցի աթոռին։
— Մա՛մ, երևի աշխատանքս կորցրել եմ։
Նա անջատեց գազօջախն ու մոտեցավ։
— Ինչո՞ւ։
— Տնօրենս ասաց, որ այլևս իր համար չեմ աշխատելու։ Հետո առաջարկեց մնալ առանց աշխատավարձի։
Մայրս զարմացած նայեց ինձ։
— Գուցե ինչ-որ բան սխա՞լ ես հասկացել։
— Ի՞նչը, մա՛մ։ Ես հստակ լսեցի նրա խոսքերը։
Այդ երեկո երկար քննարկեցինք, թե ինչ պետք է անեմ։
Հասկացա, որ պետք է անհապաղ նոր աշխատանք փնտրել։
Մեր խնայողությունները շատ չէին։
Եղբորս ուսման վճարն էր մոտենում։
Մայրս էլ առողջական խնդիրներ ուներ։
Ես ամբողջ գիշեր մտածում էի, թե ինչպես եմ հոգալու բոլոր ծախսերը։
Կեսգիշերից հետո հեռախոսս զանգեց։
Պարոն Արմենն էր։
Չպատասխանեցի։
Մի փոքր անց նորից զանգեց։
Հետո՝ երրորդ անգամ։
Անջատեցի ձայնը։
Չէի ուզում նրա հետ խոսել։
Հաջորդ առավոտ ժամը իննին դռան զանգը հնչեց։
Բացեցի։
Դիմացս կանգնած էր ընկերության իրավաբանը՝ Արթուրը։
Նրան վաղուց էի ճանաչում։
Սովորաբար ժպտերես ու հանգիստ մարդ էր։
— Բարի լույս, Մարիա՛մ։
— Բարև ձեզ։ Ինչ-որ բա՞ն է պատահել։
— Պարոն Արմենը խնդրել է, որ ձեզ գրասենյակ ուղեկցեմ։
Անմիջապես լարվեցի։
— Եթե աշխատանքից ազատելու փաստաթղթերն են, կարող եք այստեղ բերել։ Ես չեմ պատրաստվում նորից լսել նույն խոսքերը։
Արթուրը թեթև ժպտաց։
— Պարոն Արմենն ինձ զգուշացրել էր, որ հավանաբար հենց այդպես կպատասխանեք։
Զարմացա։
— Ուրեմն ինչո՞ւ եք եկել։
— Որովհետև դուք երեկ խոսակցության ավարտը չեք լսել։
Նրա խոսքերը շփոթեցրին ինձ։
— Ի՞նչ ավարտ։
— Խնդրում եմ, ինձ ընդամենը տասը րոպե վստահեք։ Եթե դրանից հետո որոշեք հեռանալ, ոչ ոք ձեզ չի խանգարի։
Մի պահ մտածեցի։
Ի վերջո համաձայնեցի։
Մեկ ժամ անց արդեն գրասենյակում էի։
Բայց այնտեղ ինձ սպասող տեսարանը բոլորովին անսպասելի էր։
Պարոն Արմենի աշխատասենյակում հավաքվել էին գլխավոր հաշվապահը, ընկերության իրավաբանը և ղեկավար կազմի երկու անդամ։
Տնօրենի սեղանին նույն թղթապանակն էր։
Վրան իմ անունն էր գրված։
Պարոն Արմենը տեսավ ինձ ու գլխով արեց։
— Նստիր, Մարիա՛մ։
Նստեցի։
Նա թղթապանակը հրեց դեպի ինձ։
— Բացի՛ր։
Առաջին էջի վերևում գրված էր.
«Բաժնեմասերի փոխանցման պայմանագիր»։
Չհասկացա։
Կարդացի երկրորդ անգամ։
Հետո նայեցի տնօրենին։
— Սա ի՞նչ է։
Պարոն Արմենը հենվեց աթոռի մեջքին։
— Ես որոշել եմ հեռանալ ընկերության ամենօրյա ղեկավարումից։
Քարացա։
— Դուք թոշակի՞ եք անցնում։
— Այո՛։ Յոթանասունութ տարեկան եմ։ Արդեն ժամանակն է։
Նա մի պահ լռեց։
— Վերջին երկու տարիներին ուշադիր հետևել եմ, թե ինչպես է աշխատում ընկերությունը, հատկապես այն օրերին, երբ ես գրասենյակում չեմ լինում։
Նա նայեց ինձ։
— Եվ հասկացել եմ, թե ով է իրականում ապահովում աշխատանքի բնականոն ընթացքը։
Ես լուռ էի։
— Դու, Մարիա՛մ։
Զարմանքից նույնիսկ չկարողացա պատասխանել։
Նա շարունակեց.
— Երբ կարևոր հաճախորդի հետ խնդիր է առաջանում, առաջինը քեզ են դիմում։ Երբ պայմանագրի ժամկետը մոտենում է, դու ես հիշեցնում բոլորին։ Երբ ես հիվանդ էի և երկու շաբաթ աշխատանքի չէի գալիս, գրասենյակը շարունակեց աշխատել քո համակարգմամբ։
Աչքերս լցվեցին։
— Բայց ես պարզապես ձեր օգնականն եմ։
Պարոն Արմենը ժպտաց։
— Ահա հենց դա է, որ ուզում եմ փոխել։
Նա շրջեց թղթապանակի հաջորդ էջը։
Այնտեղ նոր բաժնետերերի անուններն էին։
Իմ անունը նույնպես ցուցակում էր։
Դիմացը գրված էր՝ 25 տոկոս։
Մի քանի վայրկյան քարացած նայում էի թվին։
— Սա ի՞նչ է նշանակում։
— Նշանակում է, որ եթե ընդունես իմ առաջարկը, կդառնաս ընկերության բաժնեմասերի քսանհինգ տոկոսի սեփականատերը։
Ձեռքերս սկսեցին դողալ։
— Ես… չեմ հասկանում։
Արթուրը՝ իրավաբանը, մոտեցավ։
— Պարոն Արմենը որոշել է իր բաժնեմասերի մի մասը փոխանցել ձեզ։ Մենք պատրաստել ենք անհրաժեշտ փաստաթղթերը, բայց առանց ձեր համաձայնության որևէ փոխանցում տեղի չի ունենա։
Ես կրկին նայեցի տնօրենին։
— Դուք ինձ ընկերության բաժնետե՞ր եք դարձնում։
— Այո՛։ Եվ ուզում եմ, որ ստանձնես նաև գործադիր ղեկավարի պաշտոններից մեկը։
Արցունքներս արդեն հոսում էին։
— Բայց երեկ ասացիր, որ այլևս աշխատավարձ չեմ ստանալու։
Պարոն Արմենը ծիծաղեց։
— Ես ասացի, որ այլևս ինձ համար չես աշխատելու պարզապես որպես աշխատավարձ ստացող օգնական։ Դու չթողեցիր, որ ավարտեմ խոսքս։
Ես ակամա հիշեցի այգու նստարանը։
«Վաղվանից այլևս ինձ համար չես աշխատելու աշխատավարձի դիմաց»։
Իրոք, նա չէր ասել, որ ընդհանրապես վարձատրություն չեմ ունենալու։
Ես էի այդպես հասկացել։
Բայց հետո հիշեցի իմ վախն ու վիրավորանքը։
— Պարո՛ն Արմեն, կարող էիք ուղղակի ասել, թե ինչ եք պատրաստվում առաջարկել։
Նա լրջացավ։
— Ճիշտ ես։ Ես էլ սխալ ձևով սկսեցի խոսակցությունը։ Կարծում էի՝ կհասցնեմ ամբողջը բացատրել։ Բայց դու այնքան վախեցած էիր, որ չցանկացար լսել։
Ես սրբեցի արցունքներս։
— Մտածում էի՝ աշխատանքս կորցրել եմ։
— Իսկ ես պատրաստվում էի քեզ առաջարկել այն ընկերության մի մասը, որը քառասուն տարի կառուցել եմ։
Սենյակում մի պահ լռություն տիրեց։
Հետո հարցրի.
— Իսկ իմ աշխատավա՞րձը։
Արթուրը բացատրեց, որ բաժնետեր լինելն ու ղեկավարի պաշտոն զբաղեցնելը տարբեր բաներ են։
Եթե համաձայնեի, կունենայի ընկերության բաժնեմասեր, իսկ գործադիր ղեկավարի աշխատանքի համար նախատեսվելու էր առանձին վարձատրություն։
Ավելին՝ որպես բաժնետեր կարող էի շահաբաժին ստանալ, եթե ընկերությունն ունենար բաշխման ենթակա շահույթ և համապատասխան որոշում կայացվեր։
— Բայց պետք է նաև իմանաք,— ավելացրեց նա,— որ բաժնետեր դառնալը միայն արտոնություն չէ։ Դա որոշակի իրավունքներ, պատասխանատվություն և գործարար ռիսկեր է ենթադրում։
Գլխով արեցի։
Առաջին անգամ սկսեցի հասկանալ առաջարկի իրական նշանակությունը։
Պարոն Արմենը շարունակեց.
— Ես չեմ ուզում, որ դու որևէ բան ստորագրես միայն երախտագիտությունից դրդված։ Վերցրու փաստաթղթերը, ուսումնասիրիր անկախ խորհրդատուի հետ, հետո որոշիր։
Այդ խոսքերն ինձ ավելի հուզեցին։
Նա իսկապես լուրջ էր վերաբերվում իմ ապագային։
— Բայց ինչո՞ւ հենց ես,— հարցրի։
Պարոն Արմենը երկար նայեց ինձ։
— Որովհետև յոթ տարի առաջ ընդունեցի աշխատանքի մի աղջկա, որը հարցազրույցի ժամանակ հազիվ էր կարողանում խոսել հուզմունքից։
Ես ակամա ժպտացի։
— Այդ օրը շատ լավ եմ հիշում։
— Ես նույնպես։ Բայց նաև տեսա, որ դու պատրաստ ես սովորելու։
Նա շարունակեց.
— Տարիների ընթացքում դու պարզապես իմ հրահանգները չես կատարել։ Սկսել ես ինքնուրույն լուծումներ գտնել, պատասխանատվություն ստանձնել ու մարդկանց հետ աշխատել։ Դա է ինձ համոզել։
Ես լուռ լսում էի։
— Ընկերության եկամուտները հիմա նվազել են,— ասաց նա։— Հեշտ ժամանակներ չեն լինելու։ Բայց ես չեմ ուզում գործը փոխանցել մեկին, ով միայն թվերով է հետաքրքրված։ Ուզում եմ, որ ղեկավարության մեջ լինեն մարդիկ, որոնք գիտեն այս ընկերության իրական արժեքը։
Հետո ցույց տվեց թղթապանակը։
— Սա իմ առաջարկն է։ Ոչ թե նվեր, որի համար պարտավոր ես շնորհակալ լինել, այլ վստահություն, որը տարիների ընթացքում վաստակել ես։
Այդ պահին լաց եղա։
Երեկ նույն մարդու խոսքերից վիրավորված հեռացել էի այգուց։
Իսկ հիմա նստած էի նրա աշխատասենյակում ու հասկանում, որ նա տարիներ շարունակ նկատել էր իմ աշխատանքը։
— Ես չգիտեմ՝ ինչ ասեմ,— շշնջացի։
Պարոն Արմենը ժպտաց։
— Դեռ ոչինչ մի ասա։ Մտածիր։
Հետո ավելացրեց.
— Բայց եթե համաձայնես, մի պայման ունեմ։
Նայեցի նրան։
— Ի՞նչ պայման։
Նա ժպտաց։
— Այլևս ինձ «շեֆ» չես ասելու։
Ես ծիծաղեցի արցունքներիս միջից։
— Պարո՛ն Արմեն…
— Ահա, նորից սկսեցիր։
Բոլորը ծիծաղեցին։
Այդ օրը փաստաթղթերը տուն տարա։
Մորս ամեն ինչ պատմեցի։
Նա սկզբում չհավատաց։
— Քսանհինգ տոկո՞ս։ Աղջի՛կս, դու վստահ ե՞ս, որ ճիշտ ես հասկացել։
Ես ժպտացի։
— Այս անգամ՝ այո՛։
Հաջորդ շաբաթ խորհրդակցեցի անկախ իրավաբանի ու հաշվապահի հետ։
Ուսումնասիրեցինք ընկերության ֆինանսական վիճակը, պարտավորությունները, բաժնեմասերի փոխանցման պայմանները և իմ նոր պաշտոնի պատասխանատվությունը։
Ամեն ինչ պարզելուց հետո որոշեցի ընդունել առաջարկը։
Երբ փաստաթղթերը ստորագրելու օրը եկավ, ձեռքերս նորից դողում էին։
Ճիշտ այնպես, ինչպես յոթ տարի առաջ՝ աշխատանքի ընդունվելու հարցազրույցի ժամանակ։
Պարոն Արմենը նկատեց դա։
— Մարիա՛մ, նորից հուզվո՞ւմ ես։
Ես ժպտացի։
— Մի քիչ։
— Լավ է։ Նշանակում է՝ հասկանում ես այս օրվա կարևորությունը։
Մի քանի շաբաթ անց բաժնեմասերի փոխանցումը պաշտոնապես ավարտվեց։
Ես դարձա ընկերության բաժնետերերից մեկը և ստանձնեցի գործադիր ղեկավարի նոր պարտականությունները։
Սկզբում հեշտ չէր։
Արդեն պարզապես տնօրենի օգնականը չէի։
Պետք է մասնակցեի ֆինանսական որոշումներին, բանակցություններին, անձնակազմի կառավարմանն ու ընկերության զարգացման ծրագրերին։
Եղան օրեր, երբ մտածում էի՝ արդյոք պատրաստ եմ այս ամենին։
Բայց պարոն Արմենը շարունակում էր օգնել խորհրդով։
Առաջին ամիսներին մենք վերանայեցինք մի քանի վնասաբեր պայմանագրեր, բարելավեցինք հաճախորդների սպասարկման գործընթացը և վերակազմակերպեցինք որոշ բաժինների աշխատանքը՝ առանց շտապ որոշումների։
Ընկերության վիճակը միանգամից չփոխվեց։
Բայց աստիճանաբար սկսեցինք կայունացնել եկամուտները։
Պարոն Արմենը պաշտոնապես հեռացավ ամենօրյա ղեկավարումից։
Այժմ գրասենյակ էր գալիս միայն շաբաթվա որոշ օրերին։
Ամեն ուրբաթ սովորություն ուներ նստել իմ դիմաց, սուրճ խմել ու հարցնել.
— Դե՛, Մարիա՛մ, այս շաբաթ ի՞նչ նորություն ունենք։
Ես պատմում էի ընթացիկ աշխատանքների մասին։
Նա լսում էր, երբեմն խորհուրդ տալիս, բայց այլևս չէր փորձում ամեն ինչ իր փոխարեն որոշել։
Մի օր կարևոր հանդիպումից առաջ ինձ մի հարց տվեց.
— Հիշո՞ւմ ես այն ուրբաթը այգում։
Ես ծիծաղեցի։
— Ինչպե՞ս մոռանամ։ Այդ օրը մտածում էի, որ կյանքս կործանվել է։
Նա ժպտաց։
— Իսկ հիմա՞։
Նայեցի աշխատասեղանիս։
Այն նույն գրասենյակն էր, որտեղ տարիներ առաջ փոքրիկ սեղանի մոտ նստած՝ տնօրենին սուրճ էի տանում ու հանդիպումները կազմակերպում։
Բայց հիմա իմ պատասխանատվությունն անհամեմատ մեծ էր։
— Հիմա հասկանում եմ, թե որքան կարևոր էր այդ առաջարկը։
Պարոն Արմենը գլխով արեց։
— Ես մի բան եմ սովորել այս տարիներին։ Ընկերությունը միայն շենքն ու սարքավորումները չեն։ Այն մարդիկ են, որոնք ամեն օր գալիս են աշխատանքի ու հոգ են տանում, որ գործը շարունակվի։
Ես ժպտացի։
— Շնորհակալ եմ, շե՛ֆ։
Նա անմիջապես բարձրացրեց ցուցամատը։
— Մարիա՛մ, պայմանը։
Ես սկսեցի ծիծաղել։
— Լավ, պարո՛ն Արմեն։ Կփորձեմ հիշել։
Նա նույնպես ծիծաղեց։
Այժմ, երբ հիշում եմ այգու այն օրը, ինձ համար դժվար է հավատալ, թե ինչպես կարող էի նույն խոսակցությունից այդքան տարբեր զգացումներ ունենալ։
Երեկ ես համոզված էի, որ կորցրել եմ աշխատանքս։
Այսօր գիտեմ, որ այդ օրը պարզապես ավարտվում էր իմ կյանքի մի փուլը։
Յոթ տարի ես աշխատել էի որպես օգնական՝ փորձելով հնարավորինս լավ կատարել պարտականություններս։
Բայց չէի պատկերացնում, որ ինչ-որ մեկը նկատում է նաև իմ այն ջանքերը, որոնց մասին երբեք չեմ խոսել։
Պարոն Արմենը ինձ չազատեց ընկերությունից։
Նա առաջարկեց դառնալ դրա ապագան կառուցող մարդկանցից մեկը։
Եվ երբեմն, ամենադժվար աշխատանքային օրերին, հիշում եմ նրա խոսքերը.
«Յոթ տարի առաջ քեզ ընդունեցի աշխատանքի, որովհետև տեսա, որ ուզում ես սովորել։ Այսօր վստահում եմ քեզ ընկերության մի մասը, որովհետև տեսել եմ՝ ինչ ես սովորել»։
Այդ խոսքերն ինձ համար ավելի թանկ են, քան որևէ պաշտոնի անվանում։
Որովհետև դրանց հետևում մի ամբողջ յոթ տարվա աշխատանք կա։
Եվ այն վստահությունը, որը ես երբեք չէի համարձակվի ինքս խնդրել։
