Քսանվեց տարի ամուսնացած ենք, բայց այդ երեկո ամուսինս առաջին անգամ իմ առաջ ծնկի իջավ ու խնդրեց՝ «Վաղը իմ փոխարեն դու գնա ու ասա, որ ես չեմ գալու»։ Ես մտածեցի՝ աշխատանքի հետ կապված հերթական դժվարությունից է փախչում։ Բայց երբ առավոտյան հասա նրա նշած հասցեով ու տեսա, որ դատարկ դասասենյակում ինձ սպասում են յոթ մեծահասակ տղամարդիկ, նրանցից մեկը վեր կացավ ու ասաց. «Ձեր ամուսինը մեզ խոստացել էր գալ։ Եթե էսօր չգա, մենք այլևս չենք կարող ավարտել էն, ինչ սկսել ենք»։
Ամուսինս՝ հիսուներեքամյա Մհերը, քսանվեց տարվա մեջ երբեք ծնկի չէր իջել իմ առաջ։
Ոչ ներողություն խնդրելիս։
Ոչ էլ ամենածանր վեճերի ժամանակ։
Բայց այդ երեկո, երբ երեխաներն արդեն գնացել էին իրենց տները, նա հանկարծ նստեց խոհանոցի հատակին ու բռնեց ձեռքս։
— Սեդա՛, վաղը իմ փոխարեն դու գնա։
— Ո՞ւր։
Նա ինձ մի հասցե տվեց։
Հին դպրոցի հասցե էր։
— Կգնաս, կասես՝ Մհերը չի կարող գալ։
— Ինչո՞ւ ինքդ չես զանգում։
— Որովհետև եթե զանգեմ, համոզելու են։
Նրա ձայնը դողում էր։
— Մհե՛ր, էս ի՞նչ է պատահել։
— Միայն խնդրում եմ՝ ասա, որ չեմ գալու։
Առավոտյան գնացի նշած հասցեով։
Դպրոցի երկրորդ հարկի մի դասասենյակում յոթ տղամարդ էր նստած։
Ամենաերիտասարդը երևի երեսունհինգ տարեկան էր, ամենամեծը՝ վաթսունն անց։
Սեղաններին տետրեր կային։
Մեկը մատիտով ինչ-որ բան էր գրում։
Մյուսը բարձրաձայն փորձում էր մի նախադասություն կարդալ։
Ինձ տեսնելով՝ բոլորը վեր կացան։
— Դուք Մհերի կի՞նն եք։
— Այո։
Նրանցից մեկը՝ Գևորգը, հարցրեց.
— Ինքը որտե՞ղ է։
— Չի գալու։
Դասասենյակում լռություն տիրեց։
Գևորգը դանդաղ նստեց։
— Բայց այսօր պիտի ավարտեինք։
— Ի՞նչը։
Տղամարդը ցույց տվեց տետրերը։
— Ութ ամիս է՝ միասին կարդալ ու գրել ենք սովորում։ Ձեր ամուսինը մեր խմբի ութերորդ մարդն է։ Այսօր առաջին անգամ պիտի բոլորս մեր գրածը բարձրաձայն կարդանք։
Ես շփոթվեցի։
— Մհե՞րը։ Բայց ինքը գրել-կարդալ գիտի։
Գևորգը գլուխը տարուբերեց։
— Պարզ բաները գիտի։ Բայց երկար տեքստերից միշտ խուսափել է։ Հենց էստեղ է սովորել վստահ կարդալ։
Նա հանեց մի թերթ։
Վրան ամուսնուս ձեռագրով գրված էր.
«Ես հիսուներեք տարեկան եմ։ Իմ կինը քսանվեց տարի չգիտի, որ ես ամեն օր վախենում եմ՝ հանկարծ իմ առաջ որևէ մեկը բարձրաձայն կարդալ չխնդրի»։
Շարունակությունը՝ առաջին մեկնաբանությունում 👇
Առաջին մեկնաբանություն
Ես նստեցի Մհերի դատարկ աթոռին։
Թուղթը ձեռքիս դողում էր։
Տարիներով ամուսինս զբաղվել էր շինարարական աշխատանքներով։
Կարողանում էր հաշվարկել անհրաժեշտ նյութերի քանակը, չափել, կառուցել, աշխատել բարդ գործիքներով։
Միշտ ինքն էր նորոգում տան խողովակները, դռները, պատուհանները։
Բայց մի բան կար, որը ես երբեք չէի նկատել։
Երբ երկար փաստաթուղթ էր գալիս, խնդրում էր՝ ես կարդամ։
Երբ բանկում պայմանագիր էին տալիս, ասում էր.
— Սեդա՛, աչքերս շուտ են հոգնում, դու մի հատ նայի՛ր։
Երբ երեխաները փոքր էին, երեկոյան հեքիաթներն ավելի հաճախ ես էի կարդում։
Կարծում էի՝ պարզապես չի սիրում կարդալ։
— Մհերը դպրոցը մինչև ո՞ր դասարանն է սովորել,— հարցրեց Գևորգը։
— Ասում էր՝ ութերորդ։
— Հա՛։ Բայց մեզ պատմել է, որ վերջին տարիներին գրեթե ոչինչ չէր հասցնում սովորել։
Մհերի հայրը երկար ժամանակ հիվանդ էր եղել։
Ընտանիքում աշխատող քիչ կար։
Մհերը վաղ տարիքից սկսել էր օգնել տարբեր շինարարական գործերում։
Դպրոց գնում էր անկանոն։
Տառերը գիտեր։
Կարողանում էր պարզ նախադասություններ կարդալ։
Բայց երկար տեքստերը դժվարությամբ էր հասկանում, հատկապես երբ պիտի բարձրաձայն կարդար ուրիշների ներկայությամբ։
Եվ տարիների ընթացքում այդ դժվարությունը թաքցնելու ձևեր էր գտել։
— Իսկ էս յոթ տղամարդիկ ո՞վ են,— հարցրի։
Գևորգը ներկայացրեց մյուսներին։
Նրանցից մեկը երկար տարիներ հովիվ էր աշխատել։
Մյուսը՝ դարբին։
Երրորդը փոքրուց ընտանիքին օգնելու համար դպրոցից հաճախ էր բացակայել։
Բոլորն իրենց կյանքում աշխատել էին, ընտանիքներ պահել, երեխաներ մեծացրել։
Բայց տարբեր պատճառներով գրել-կարդալու հմտությունները թույլ էին մնացել։
Ոմանք կարողանում էին կարդալ պարզ հայտարարությունները։
Մյուսները դժվարանում էին լրացնել սովորական ձևաթղթերը։
Ութ ամիս առաջ համայնքային կրթական ծրագրի շրջանակում սկսել էին մասնակցել մեծահասակների համար նախատեսված պարապմունքներին։
Դպրոցը երեկոյան ժամերին ազատ դասասենյակ էր տրամադրել, իսկ դասերն անցկացնում էր փորձառու ուսուցչուհի՝ Մարիամը։
— Մհերն առաջին շաբաթը միշտ ամենավերջին նստարանին էր նստում,— պատմեց Գևորգը։
Հետո ժպտաց։
— Մտածում էր՝ եթե հետևում նստի, իրեն կարդալ չեն տա։
Մյուսները ծիծաղեցին։
— Բայց հենց ինքն էր առաջինը, որ սկսեց մեզ իր սխալների մասին պատմել։
Մի տղամարդ ցույց տվեց տետրը։
— Մի անգամ Մհերը մի բառ երեք անգամ սխալ կարդաց։ Բարկացավ իր վրա։ Հետո կանգնեց ու ասաց. «Եթե ես էսքան տարի սխալվելուց վախենալով ապրել եմ, գոնե հիմա պիտի փորձեմ»։
Այդ օրվանից խմբում ոչ ոք չէր ծիծաղում մյուսի սխալի վրա։
Երբ ինչ-որ մեկը դժվարանում էր, սպասում էին։
Երբեմն օգնում։
Երբեմն պարզապես թողնում, որ մարդը նորից փորձի։
— Իսկ ինչո՞ւ է այսօր էդքան կարևոր,— հարցրի։
Գևորգը բացատրեց, որ ութամսյա պարապմունքների ավարտին բոլորը որոշել էին փոքրիկ հանդիպում կազմակերպել։
Ոչ մի պաշտոնական քննություն չէր։
Ոչ մի պարտադիր ելույթ։
Պարզապես յուրաքանչյուրն իր ձեռքով կարճ պատմություն էր գրել։
Մեկը՝ իր աշխատանքի մասին։
Մյուսը՝ այն օրվա, երբ առաջին անգամ ինքնուրույն նամակ էր կարդացել։
Երրորդը՝ իր աղջկա հետ ունեցած մի խոսակցության։
Պայմանավորվել էին այդ պատմությունները բարձրաձայն կարդալ միմյանց ու հրավիրված ընտանիքի անդամների առաջ։
Առաջինը Մհերը պիտի ելույթ ունենար։
Ինքն էր առաջարկել։
— Ասել էր՝ եթե ես առաջինը կարդամ, մյուսներն էլ չեն վախենա,— պատմեց Գևորգը։
Բայց նախորդ երեկո, երբ ուսուցչուհին ասել էր, որ ընտանիքի անդամներն էլ կարող են գալ, Մհերը սարսափել էր։
Նա առաջին անգամ հասկացել էր, որ պիտի իր կնոջ ներկայությամբ խոստովանի այն, ինչ քսանվեց տարի թաքցրել էր։
Ես հիշեցի նախորդ երեկոն։
Նրա դողացող ձեռքերը։
Հատակին նստած ամուսնուս։
Եվ առաջին անգամ հասկացա՝ ինքը ինձնից օգնություն չէր խնդրում, որ ուրիշներին խաբի։
Ուզում էր փախչել իր ամենամեծ ամոթից։
Բայց ինչո՞ւ պիտի ինձնից ամաչեր։
Հենց այդ հարցին պատասխան գտա, երբ մտաբերեցի մի հին խոսակցություն։
Տարիներ առաջ, երբ մեր որդին դժվարությամբ էր կարդում, ես բարկացած ասել էի.
— Էս տարիքում մարդը պիտի արդեն սահուն կարդա։
Այդ պահին Մհերը խոհանոցում էր եղել։
Նա ոչինչ չէր ասել։
Ես նույնիսկ չէի նկատել, որ լուռ դուրս է եկել սենյակից։
Հիմա հասկացա՝ այդ խոսքը հավանաբար ուրիշ կերպ էր լսել։
— Իսկ հիմա ի՞նչ ենք անելու,— հարցրեց Գևորգը։
Ես պատասխանեցի.
— Կուզեմ նախ ամուսնուս հետ խոսել։
Նա գլխով արեց։
— Իհարկե։ Մենք իրեն չենք ստիպելու։ Բայց ասե՛ք, որ սպասում ենք։
Դուրս եկա դասասենյակից ու զանգեցի Մհերին։
Նա անմիջապես պատասխանեց։
— Ասեցի՞ր։
— Ասեցի, որ չեմ եկել քեզ փոխարինելու։
Նա լռեց։
— Մհե՛ր, ես ամեն ինչ գիտեմ։
Հեռախոսի մյուս կողմում երկար լռություն տիրեց։
Հետո հազիվ լսելի հարցրեց.
— Հիմա ի՞նչ ես մտածում իմ մասին։
Աչքերս լցվեցին։
— Մտածում եմ, որ քսանվեց տարի քեզ հետ եմ ապրել ու չեմ հասկացել՝ ինչից ես էդքան վախենում։
— Դու ուսուցչուհի ես, Սեդա՛։ Ես ո՞նց պիտի քեզ ասեի։
Ես իրոք տարրական դասարանների ուսուցչուհի էի աշխատել տարիներ շարունակ։
Կարդալ սովորեցնելը իմ աշխատանքն էր։
Իսկ ամուսինս մտածել էր, որ ինձ համար իր դժվարությունը ամոթալի կլինի։
— Մհե՛ր, ես քեզ մի բան եմ խնդրում,— ասացի։
— Ի՞նչ։
— Եկ։ Ոչ թե որովհետև պարտավոր ես էս տղամարդկանց առաջ ելույթ ունենալ։ Այլ որովհետև դու ինքդ ես ութ ամիս էստեղ եկել։
Նա լուռ էր։
— Եթե չուզես կարդալ, ոչ ոք չի ստիպի։ Բայց թող էս որոշումը վախդ չկայացնի քո փոխարեն։
Մի քանի վայրկյան անց պատասխանեց.
— Գալիս եմ։
Երբ Մհերը դասասենյակ մտավ, տղամարդիկ միանգամից վեր կացան։
Բայց ոչ ոք չծափահարեց։
Ոչ ոք չհարցրեց՝ ինչու չէր գալիս։
Գևորգը պարզապես ասաց.
— Արի՛, քո տեղը պահել ենք։
Մհերը նստեց։
Նա նույնիսկ ինձ չէր նայում։
Մարիամը՝ ուսուցչուհին, մոտեցավ։
— Մհե՛ր, պատրաստ ե՞ս։
Ամուսինս մի պահ լռեց։
— Վախենում եմ։
Մարիամը ժպտաց։
— Կարող ես չկարդալ։ Բայց եթե ուզես փորձել, մենք կսպասենք։
Նա վերցրեց թուղթը։
Վեր կացավ։
Ես զգում էի՝ սիրտս ինչպես է խփում։
Մհերը սկսեց կարդալ։
Առաջին նախադասությունն անցավ դժվարությամբ։
Երկրորդում կանգ առավ։
Երրորդում շփոթեց մի բառ։
Ձեռքերը դողում էին։
Ես ակամա ուզում էի օգնել։
Բայց կանգ առա։
Որովհետև նա չէր խնդրել։
Մհերը խորը շունչ քաշեց։
Նորից նայեց թղթին։
Եվ շարունակեց։
«Ես տարիներ շարունակ ասել եմ, որ կարդալու ժամանակ չունեմ։ Իրականում վախենում էի, որ մարդիկ կիմանան՝ դժվարանում եմ։ Հիմա առաջին անգամ ուզում եմ իմ իսկ գրածը բարձրաձայն ասել՝ առանց ուրիշի հետևում թաքնվելու»։
Վերջին բառերը հազիվ արտաբերեց։
Հետո թուղթը ցած իջեցրեց։
Դասասենյակում մի քանի վայրկյան լռություն տիրեց։
Այնուհետև Գևորգը վեր կացավ։
— Հիմա իմ հերթն է։
Յոթ տղամարդիկ հերթով կարդացին։
Մեկը հաճախ կանգ էր առնում։
Մյուսը մի նախադասություն երկու անգամ սկսեց։
Երրորդը կեսից հուզվեց ու խնդրեց մի քիչ սպասել։
Բայց բոլորն ավարտեցին։
Ոչ մեկը մյուսին չէր շտապեցնում։
Երբ վերջին տղամարդն էլ ավարտեց, Մարիամը բոլորին շնորհակալություն հայտնեց։
Նրանք վերցրին իրենց տետրերը։
Գևորգը մոտեցավ ամուսնուս։
— Եթե դու չգայիր, ես էլ էի մտածում՝ չկարդամ։
Մհերը ժպտաց։
— Բա հիմա՞։
— Հիմա ուրախ եմ, որ կարդացի։
Տուն վերադարձանք ոտքով։
Ամուսինս երկար ժամանակ լուռ էր։
Հետո հարցրեց.
— Սեդա՛, դու նեղվա՞ծ ես, որ էսքան տարի չէի ասում։
Պատասխանեցի.
— Ցավում եմ, որ քեզ թվում էր՝ ես քեզ պակաս կհարգեմ։
Նա նայեց ինձ։
— Ես շատ եմ փորձել մենակ սովորել։ Բայց միշտ կիսատ եմ թողել։
— Հիմա՞։
— Հիմա չեմ թողնի։
Մի քիչ քայլեցինք։
Հետո Մհերը հանկարծ կանգ առավ գրախանութի առաջ։
— Մտնե՞նք։
Զարմացա։
— Ի՞նչ ես ուզում առնել։
Նա ժպտաց։
— Մի գիրք։ Էնպիսի, որ կարողանամ ինքս կարդալ։
Մենք ընտրեցինք պարզ լեզվով գրված պատմվածքների գիրք։
Տուն հասնելիս Մհերը դրեց այն սեղանին։
Այդ երեկո ամբողջ էջ չկարդաց։
Ընդամենը մի քանի պարբերություն։
Երկու բառ հարցրեց։
Մեկը նորից կարդաց։
Հետո գիրքը փակեց։
— Վաղը կշարունակեմ։
Ես ժպտացի։
— Լավ։
Մի քանի շաբաթ անց նա արդեն ամեն երեկո քիչ-քիչ կարդում էր։
Երբեմն ինձ հարցնում էր բառերի իմաստը։
Երբեմն ինքն էր բացատրում՝ ինչ է հասկացել։
Ու մի օր, երբ ընտանիքով հավաքված էինք, մեր թոռնիկը գիրք բերեց ու ասաց.
— Պապի՛, կկարդա՞ս։
Մհերը մի պահ նայեց ինձ։
Հետո վերցրեց գիրքը։
— Կփորձեմ, բալե՛ս։
Եվ սկսեց կարդալ։
Դանդաղ։
Մի քանի անգամ կանգ առնելով։
Բայց իր ձայնով։
Ես չօգնեցի, մինչև ինքը չհարցրեց։
Որովհետև այդ երեկո վերջապես հասկացա՝ ամուսնուս ամենամեծ հաղթանակը ոչ թե սահուն կարդալն էր, այլ այն, որ այլևս չէր վախենում փորձելուց։
Իսկ երբ թոռնիկը քնեց, Մհերը գիրքը դրեց իր մահճակալի կողքին։
Հաջորդ օրը պիտի շարունակեր։
