Պրոֆեսորը ծաղրելու համար հավաքարարուհուն ստիպեց գրատախտակի մոտ լուծել բարդ խնդիրը։ Բայց մեկ րոպե անց ամբողջ լսարանում քար լռություն տիրեց…
Գալինա Պետրովնան կանգնած էր լսարանի դռան մոտ՝ ուսով հենված դռան շրջանակին։ Նա փորձում էր այնպես պահել ցինկապատ դույլը, որ ջուրը չթափվի։
Մեծ լսարանի օդը ծանր էր։ Զգացվում էր ուսանողներով լեցուն սենյակին բնորոշ հոտը, որին խառնվել էր պրոֆեսոր Վիկտոր Սերգեևիչի թանկարժեք օծանելիքի բույրը։
Պրոֆեսորը քայլում էր գրատախտակի առջևով՝ ժամանակ առ ժամանակ ուղղելով վերնաշապիկի թևքերը։
Նրա յուրաքանչյուր շարժումից ինքնավստահություն էր զգացվում։
— Այսպե՜ս, ապագա մրցանակակիրներ,— ձայնը ձգելով ասաց նա։— Եթե չեք կարողանում հասկանալ այս հավասարման կառուցվածքը, գուցե ավելի լավ կլինի տեղափոխվեք մեկ այլ՝ ավելի հասարակ մասնագիտության ֆակուլտետ։
Նա լայն շարժումներով բանաձևեր էր գրում գրատախտակին։
Կավիճը ճռճռում էր։
Սպիտակ գծերը մեկը մյուսի հետևից հայտնվում էին սև մակերեսին։
Գալինա Պետրովնան ակամա կկոցեց աչքերը։
Չորրորդ տողում, այնտեղ, որտեղ ինտեգրալը փոխակերպվում էր ֆունկցիայի արտահայտության, պրոֆեսորը սխալ թույլ տվեց։
Պարզ, մարդկային սխալ։
Բայց այդ մեկ սխալը խախտում էր հետագա ամբողջ հաշվարկը։
Գալինա Պետրովնան թվերի աշխարհը շատ լավ գիտեր։
Ժամանակին, մինչև կյանքը կփլուզեր նրա երազանքները, նա այդպիսի հաշվարկները նույնիսկ երազում էր տեսնում։
Հետո եկել էին դժվար տարիները։
Հիվանդ մայրը։
Նորածին երեխան։
Չջեռուցվող սենյակը։
Եվ անվերջ հոգսերը, որոնք ստիպել էին նրան հրաժարվել գիտական կարիերայից։
Բայց թվերը նա չէր մոռացել։
— Չորրորդ տողում…— ակամա շշնջաց նա՝ ավելի շատ գրատախտակին դիմելով, քան լսարանին։— Դուք մինուս նշանը բաց եք թողել։ Հետագա հաշվարկն արդեն ճիշտ չի ստացվի։
Լսարանում հանկարծ լռություն տիրեց։
Այնքան խորը, որ լսելի դարձավ հին պրոյեկտորի խշշոցը։
Վիկտոր Սերգեևիչը դանդաղ շրջվեց։
Նրա դեմքի ինքնագոհ արտահայտությունը միանգամից փոխվեց։
— Ներեցե՞ք, տիկի՛ն,— ասաց նա՝ զգուշորեն կավիճը դնելով սեղանին։— Դուք ինչ-որ բա՞ն նկատեցիք։
Նա վերցրեց ակնոցը և քմծիծաղ տվեց։
— Թե՞ գրատախտակի փոշին ձեզ հանկարծ մեծ գիտական հայտնագործությունների է ոգեշնչել։
Առաջին շարքերում նստած ուսանողները բարձր ծիծաղեցին։
Գալինա Պետրովնան զգաց, թե ինչպես են ձեռքերը դողում։
Այդ ձեռքերը սովոր էին սառցե ջրին, ուժեղ մաքրող նյութերին ու ամենօրյա ծանր աշխատանքին։
Նա ուզում էր ներողություն խնդրել ու արագ հեռանալ։
Բայց պրոֆեսորի հայացքը կանգնեցրեց նրան։
Այդ հայացքում այնպիսի արհամարհանք կար, կարծես իր առջև մարդ չէր կանգնած, այլ հատակի վրայի կեղտոտ բիծ։
Գալինա Պետրովնան ուղղեց մեջքը։
— Չորրորդ տողում սխալ եք թույլ տվել, Վիկտոր Սերգեևիչ,— կրկնեց նա՝ արդեն ավելի վստահ ձայնով։— Փոխակերպման ժամանակ բաց եք թողել փոփոխականի նշանը և մինուսը։ Դրա պատճառով վեցերորդ տողի արդյունքը սխալ է ստացվում։
Պրոֆեսորը ուղղեց փողկապը։
Շուրթերին սառը ժպիտ հայտնվեց։
— Ուրեմն հիմա տնտեսական սպասարկման բաժի՞նն է որոշում ֆիզիկայի օրենքները։
Նա շրջվեց դեպի ուսանողները՝ նրանց աջակցությունը փնտրելով։
— Դե ինչ, եթե մեր հարգարժան հավաքարարուհին այդքան սուր աչք ունի, գուցե հենց ի՞նքը ավարտի հաշվարկը։
Լսարանում նորից ծիծաղ լսվեց։
— Գալինա Պետրովնա՛, համեցե՛ք գրատախտակի մոտ։ Մի՛ ամաչեք։ Ցույց տվեք մեզ՝ անգետներիս, թե ինչպես է իրականում լուծվում այս խնդիրը։
Գալինա Պետրովնան դանդաղ ցած դրեց դույլը։
Ջուրը ներսում ալիքվեց՝ արտացոլելով առաստաղի լամպերի լույսը։
Նա քայլեց դեպի ամբիոն։
Հին կոշիկների յուրաքանչյուր քայլը լսվում էր քարացած լռության մեջ։
Նա զգում էր իր վրա ուղղված հարյուրավոր հայացքները։
Ոմանք ծաղրում էին։
Ոմանք հետաքրքրված էին։
Իսկ մի քանիսը պարզապես խղճում էին նրան։
Վիկտոր Սերգեևիչը կավիճը մեկնեց նրան։
Նրա ձեռքից ծխախոտի ու թանկարժեք օծանելիքի հոտ էր գալիս։
— Խնդրե՛մ։ Մենք բոլորս անհամբեր սպասում ենք, որ մեզ լուսավորեք ձեր գիտելիքներով։
Գալինան վերցրեց կավիճը։
Տարիներ շարունակ ծանր դույլեր ու մաքրող գործիքներ բռնելուց հետո այն զարմանալիորեն թեթև թվաց։
Նայեց գրատախտակին։
Թվերն այլևս օտար չէին։
Նրանք հին ընկերների պես էին, որոնք քսան տարի սպասել էին իր վերադարձին։
Նա սկսեց գրել։
Սկզբում դանդաղ։
Ուղղեց պրոֆեսորի սխալը։
Հետո անցավ հաջորդ տողին։
Ապա սկսեց ավելի արագ գրել։
Կավիճը սահում էր գրատախտակի վրայով, իսկ սպիտակ փոշին թափվում էր նրա կապույտ աշխատանքային խալաթին։
Բայց Գալինան պարզապես սխալը չէր ուղղում։
Նա ամբողջ հաշվարկը վերափոխում էր։
Օգտագործում էր ավելի կարճ ու արդյունավետ մեթոդ, որը տարիներ առաջ սովորել էր ասպիրանտուրայում՝ մինչև կյանքը կստիպեր հրաժարվել գիտությունից։
Եվ ընդամենը մեկ րոպե անց լսարանում մեռելային լռություն տիրեց։
Ոչ ոք այլևս չէր ծիծաղում։
Վիկտոր Սերգեևիչը դանդաղ մոտեցավ գրատախտակին։
Նրա հայացքը հետևում էր Գալինայի ձեռքի յուրաքանչյուր շարժմանը։
Նա նայում էր բանաձևերին, իսկ կոկորդը նյարդայնորեն շարժվում էր։
— Որտեղի՞ց գիտեք սա,— խռպոտ ձայնով հարցրեց նա։— Սա Լոպատինի փոխակերպումն է… Այն բակալավրիատի հիմնական դասընթացում չեն սովորեցնում։
Գալինա Պետրովնան գրեց վերջին թիվը։
Հետո զգուշորեն կավիճը դրեց գրատախտակի եզրին։
— Գիտե՞ք, Վիկտոր Սերգեևիչ, գրադարանում երեկոները տաք է ու լուսավոր։
Պրոֆեսորը լուռ նայում էր նրան։
— Իսկ ձեր գիտաժողովներից հետո գիտական ամսագրերը հաճախ ուղարկում են վերամշակման։ Ես դրանք ոչ միայն դասավորում եմ արկղերի մեջ, այլև կարդում։ Գիշերները, երբ հերթապահում եմ։
Նա շրջվեց դեպի լսարանը։
Ուսանողները զարմացած նստած էին։
Նրանցից մեկը թաքուն լուսանկարում էր գրատախտակը։
— Վեցերորդ տողում հաշվարկը սխալ ուղղությամբ էր գնում,— հանգիստ ասաց Գալինան՝ նայելով պրոֆեսորի աչքերին։— Բայց երբ երկար ես նայում բանաձևերին, սկսում ես տեսնել, թե որտեղ է խախտվել տրամաբանությունը։
Նա թեթև ժպտաց։
— Դա մի քիչ նման է հատակ լվանալուն։ Եթե մի անկյուն բաց թողնես, կեղտը միևնույն է մի օր երևալու է։
Վիկտոր Սերգեևիչը լռում էր։
Նրա աշխարհը, որտեղ ինքն ամենագետ հեղինակություն էր, իսկ աշխատանքային խալաթով մարդիկ՝ պարզապես սպասարկող անձնակազմ, փլուզվում էր հենց իր աչքի առաջ։
— Սա… հետաքրքիր է,— վերջապես շշնջաց նա՝ փորձելով պահպանել արժանապատվությունը։— Բայց գիտության մեջ սա ընդամենը մասնավոր դեպք է։
Նա հազաց ու շարունակեց.
— Կարող եք գնալ, Գալինա Պետրովնա։ Երրորդ հարկի միջանցքն ինքն իրեն չի մաքրվելու։
Գալինա Պետրովնան ոչինչ չպատասխանեց։
Վերադարձավ դույլի մոտ։
Վերցրեց այն ու դուրս եկավ լսարանից։
Ցինկապատ ծանր բռնակը նորից սեղմվեց նրա ափի մեջ՝ այն նույն տեղում, որտեղ տարիների ընթացքում կոշտուկներ էին առաջացել։
Նա իրեն հաղթող չէր զգում։
Միայն խոր հոգնածություն կար։
Եվ լուռ ցավ այն կնոջ համար, որը կարող էր դառնալ, եթե կյանքն այլ կերպ դասավորվեր։
Այդ երեկո, երբ պատրաստվում էր բանալիները հանձնել հերթապահին, հետևից կանացի ձայն լսեց։
— Գալինա Պետրովնա՛, մի րոպե սպասե՛ք։
Նա շրջվեց։
Իրեն էր մոտենում մի կին, որը մայրաքաղաքից հրավիրված էր համալսարանում անցկացվող գիտական համաժողովին։
Կինը արագ քայլելուց շնչակտուր էր եղել։
— Ես ստուգել եմ ձեր հաշվարկները,— ասաց նա։— Դա… հանճարեղ էր։
Գալինան շփոթված նայեց նրան։
— Ներեցե՞ք։
— Ձեր օգտագործած մեթոդը։ Այն, թե ինչպես կրճատեցիք հաշվարկը։ Դուք ոչ միայն ուղղել եք սխալը, այլև շատ ավելի արդյունավետ լուծում եք գտել։
Կինը մի պահ լռեց։
— Որտե՞ղ են ձեր գիտական գրառումները։ Վիկտոր Սերգեևիչն ասաց, թե դուք ինքնուս եք, բայց ես դրան չեմ հավատում։
Գալինան մեղմ ժպտաց։
— Գրառումներս տանն են։ Պահարանում՝ հին թերթերի տակ։
— Ի՞նչ գրառումներ։
— Քսան տարվա ընթացքում հավաքված տետրեր։ Հին հետազոտություններ, հաշվարկներ, մտքեր…
Նա նայեց իր ձեռքերին։
— Գիշերները երկար են լինում։ Իսկ թվերն ինձ երբեք չեն խաբում։ Դրանք մարդկանցից ավելի ազնիվ են։
Կինը մոտեցավ ու բռնեց նրա ձեռքը։
— Մենք պետք է խոսենք ձեր ապագայի մասին։
Գալինան զարմացած բարձրացրեց գլուխը։
— Իմ ապագայի՞։
— Այո՛։ Կան ծրագրեր, որոնք նախատեսված են բացառիկ գիտական կարողություններ ունեցող մարդկանց համար։ Մենք կարող ենք քննարկել ձեր հետազոտություններին վերադառնալու հնարավորությունը։
Գալինա Պետրովնան նայեց իր ձեռքերին։
Մաշկը կոշտացած էր։
Մատների ծայրերին մաքրող նյութերից առաջացած հետքեր կային։
Նա երկար լռեց։
Հետո կամաց ասաց.
— Աղջիկս այս տարի համալսարան է ընդունվելու։
Կինը ուշադիր լսում էր։
— Ուսման վարձն այնքան բարձր է, որ երբեմն ինձ թվում է՝ ինքնաթիռի թևի գին ունենա։
Գալինան տխուր ժպտաց։
— Եթե կարողանաք օգնել նրան, ես ձեզ կտամ իմ բոլոր գրառումները։ Իմ ժամանակն արդեն անցել է։ Ես իմ թռիչքն արդեն ունեցել եմ։
Կինը ամուր սեղմեց նրա ձեռքը։
— Մենք կօգնենք և՛ ձեր աղջկան, և՛ ձեզ։
Նրա ձայնում կասկած չկար։
— Ձեր ժամանակը չի անցել, Գալինա Պետրովնա։
Հաջորդ օրը համալսարանում մի անսովոր բան տեղի ունեցավ։
Վիկտոր Սերգեևիչն առաջին անգամ հարգանքով սեղմեց հավաքարարուհու ձեռքը։
Նրանք կանգնած էին նույն լսարանում։
Նույն գրատախտակի մոտ։
Այնտեղ դեռ երևում էին Գալինա Պետրովնայի գրած բանաձևերը։
Ոչ ոք չէր համարձակվել ջնջել դրանք։
Ուսանողները շարունակում էին քննարկել նախորդ օրվա դեպքը։
Ոմանք փորձում էին հասկանալ նրա կիրառած մեթոդը։
Մյուսները պարզապես չէին հավատում, որ այդ հաշվարկները կատարել էր մի կին, որին մինչ այդ ամեն օր տեսել էին դույլով ու հատակի լաթով։
Գալինա Պետրովնան անցավ լսարանի կողքով՝ ձեռքին նույն հին դույլը։
Մի պահ կանգ առավ։
Նայեց գրատախտակին։
Այնտեղ իր բանաձևերն էին։
Իր ձեռագիրը։
Իր տարիներով մոռացված գիտելիքները։
Եվ առաջին անգամ երկար տարիներից հետո նա հասկացավ, որ այլևս անտեսանելի չէ։
Նրա կյանքը դեռ նույնն էր։
Նույն աշխատանքը։
Նույն հին կոշիկները։
Նույն կապույտ խալաթը։
Բայց ինչ-որ բան արդեն փոխվել էր։
Այն կինը, որը տարիներ շարունակ լուռ մաքրում էր ուրիշների թողած հետքերը, վերջապես ինքն էր հետք թողել։
Մի հետք, որը ոչ ոք չէր շտապում ջնջել։
Եվ ճշմարտությունը, ինչպես գրատախտակի վրա գրված սպիտակ բանաձևերը, այլևս հնարավոր չէր թաքցնել նրա կապույտ աշխատանքային խալաթի տակ։
