«Մորս 70-ամյակին անծանոթ տղամարդը նստեց հանգուցյալ հորս տեղում։ Ես հրամայեցի վեր կենալ, բայց մայրս բոլորի առաջ հավաքեց իրերն ու ասաց մի բան, որից ամոթից գետինը մտա»
Այդ երեկո մորս յոթանասունամյակն էինք նշում մեր տանը։
Սեղանի շուրջ տասներկու հոգի էինք հավաքվել։ Կինս՝ Նարինեն, առավոտից պատրաստություն էր տեսել, իսկ ես հատուկ մորս սիրած ուտեստներն էի պատվիրել։
Բայց երբ դուռը բացեցի, մայրս մենակ չէր։
Նրա կողքին մոտ յոթանասուն տարեկան, կոկիկ հագնված մի տղամարդ էր կանգնած՝ ձեռքին փոքրիկ ծաղկեփունջ։
— Վարդա՛ն ջան, ծանոթացիր։ Ռաֆայելն է։ Քեզ պատմել եմ իր մասին։
Այո՛, պատմել էր։
Մի քանի ամիս առաջ ասել էր, որ հաճախում է զբոսանքի մի խմբակ ու այնտեղ ծանոթացել է մի տղամարդու հետ։
Բայց ես չէի պատկերացնում, որ նրան մեր տուն կբերի։
Հայրս յոթ տարի առաջ էր մահացել։
Ու ես չէի կարողանում ընդունել, որ նրա տեղում ուրիշ մարդ հայտնվի։
Ընթրիքի ընթացքում Ռաֆայելը հանգիստ զրուցում էր հյուրերի հետ։ Մայրս ժպտում էր, կատակում, նույնիսկ մի քանի անգամ բարձր ծիծաղեց։
Այդ ամենն ինձ ավելի էր բարկացնում։
Երբ Ռաֆայելը նստեց սեղանի այն ծայրին, որտեղ ժամանակին հայրս էր նստում, այլևս չդիմացա։
— Ներեցե՛ք, բայց էդ տեղը զբաղված է։
Տղամարդը շփոթված վեր կացավ։
— Կներեք, չգիտեի։
Մայրս նայեց ինձ։
— Վարդա՛ն, ի՞նչ ես անում։
— Մա՛մ, դու գիտես, որ էդտեղ պապան էր նստում։
— Հայրդ յոթ տարի է՝ չկա, տղա՛ս։
Այդ խոսքերից ներսս տակնուվրա եղավ։
— Ու դրա համար որոշել ես մոռանա՞լ իրեն։
Մայրս գունատվեց։
Ռաֆայելը վերցրեց վերարկուն։
— Սոնա՛, ես երևի գնամ։ Չեմ ուզում ձեր ընտանիքում անհարմարություն ստեղծել։
Բայց մայրս բռնեց նրա ձեռքը։
— Չէ՛, Ռաֆայել։ Եթե դու գնում ես, ես էլ եմ գալիս։
Ես տեղիցս վեր թռա։
— Մա՛մ, սեփական ծննդյան օրդ փչացնում ես մի անծանոթի համա՞ր։
Մայրս մոտեցավ ինձ ու շատ հանգիստ ասաց.
— Վարդա՛ն, յոթ տարի է՝ դու ինձ թույլ չես տալիս ապրել այնպես, ինչպես ես եմ ուզում։ Այսօր առաջին անգամ պիտի լսես, թե ինչ եմ զգացել էդ ամբողջ ընթացքում։
Շարունակությունը՝ առաջին մեկնաբանությունում 👇
Շարունակություն
Սեղանի շուրջ լռություն տիրեց։
Նարինեն մոտեցավ մորս։
— Մա՛մ, խնդրում եմ, նստիր։ Հիմա կխոսենք։
Բայց մայրս գլխով արեց։
— Նարինե՛ ջան, դու մեղավոր չես։ Շատ շնորհակալ եմ ամեն ինչի համար։ Բայց ես հիմա այստեղ մնալ չեմ ուզում։
Ռաֆայելը կամաց ասաց.
— Սոնա՛, գուցե ես հեռանամ, իսկ դու մնաս երեխաներիդ հետ։
— Չէ՛։ Ես քեզ եմ հրավիրել։ Քեզ այսպիսի վիճակում չեմ թողնի։
Հետո մայրս շրջվեց դեպի ինձ։
— Վարդա՛ն, գիտե՞ս՝ ինչ եմ արել վերջին յոթ տարիներին։
Լուռ նայեցի նրան։
— Ամեն կիրակի սպասել եմ, որ գաք։ Երբ գալիս էիք, ուրախանում էի։ Երբ չէիք գալիս, ոչ մեկից չէի նեղանում։ Բայց երբ ես էի ուզում ընկերուհիներիս հետ տեղ գնալ, դու ասում էիր՝ էդ տարիքում ինչի՞դ է պետք։
Ուզեցի հակաճառել։
Բայց նա շարունակեց։
— Երբ անցած տարի բաց գույնի զգեստ գնեցի, ասեցիր՝ մա՛մ, քեզ չի սազում, մարդիկ ինչ կմտածեն։ Երբ ամռանը Սևան գնալու առաջարկ ստացա, հարցրիր՝ մենակ կանանց հետ ո՞ւր ես գնում։
Հիշեցի այդ խոսակցությունները։
Այո՛, ասել էի։
Բայց ինձ թվում էր՝ մորս եմ պաշտպանում։
— Ես յոթ տարի ապրել եմ այնպես, կարծես հորդ հետ իմ կյանքն էլ է ավարտվել,— ասաց մայրս։— Իսկ դու ամեն անգամ, երբ ուզում էի ինչ-որ բան փոխել, հիշեցնում էիր, որ ես այրի եմ։
Նա լաց չէր լինում։
Երևի հենց դրա համար էլ նրա խոսքերն այդքան ծանր էին։
Մայրս ու Ռաֆայելը հեռացան։
Ես կանգնած էի դռան մոտ ու չգիտեի՝ ինչ անեմ։
Նարինեն հավաքեց մորս համար պատրաստած փոքրիկ տորթը, դրեց սառնարանը։
Հետո հյուրերին ճանապարհեցինք։
Երբ վերջին մարդն էլ գնաց, կինս նստեց դիմացս։
— Վարդա՛ն, դու այսօր մորդ շատ վիրավորեցիր։
— Դու հո չե՞ս կարծում, որ ես պիտի ուրախանամ, երբ ինչ-որ անծանոթ տղամարդ նստի հորս տեղում։
Նարինեն հոգնած նայեց ինձ։
— Էդ աթոռին անցած կիրակի քո ընկերը՝ Գարիկն էր նստել։ Դու ոչինչ չասացիր։
Ես լռեցի։
— Դու աթոռի համար չբարկացար։ Դու չես ուզում ընդունել, որ մայրդ կարող է ուրիշ տղամարդու սիրել։
Արցունքներս լցվեցին։
— Պապայիս եմ կարոտում, Նարինե՛։
Կինս մոտեցավ ու նստեց կողքիս։
— Գիտեմ։ Բայց դու քո կարոտը մորդ համար օրենք ես դարձրել։
Հաջորդ առավոտ զանգեցի մորս։
Չպատասխանեց։
Կեսօրին կրկին զանգեցի։
Վերջապես վերցրեց։
— Հա՛, Վարդան ջան։
— Մա՛մ, ո՞նց ես։
— Լավ եմ։
— Երեկվա համար ուզում եմ խոսել։
Նա մի քիչ լռեց։
— Այսօր չեմ ուզում, տղա՛ս։ Մի քանի օր ժամանակ տուր։
Առաջին անգամ մայրս ինձնից ժամանակ էր խնդրում։
Ու առաջին անգամ համաձայնեցի՝ առանց վիճելու։
Անցավ տասը օր։
Այդ ընթացքում Նարինեից իմացա, որ մայրս Ռաֆայելին ճանաչում է արդեն ութ ամիս։
Նրանք ծանոթացել էին զբոսանքի խմբակում։ Սկզբում պարզապես միասին քայլել էին, հետո սկսել էին հանդիպել նաև զբոսանքներից դուրս։
Ռաֆայելը յոթանասուներեք տարեկան էր։ Երկար տարիներ դպրոցում ֆիզիկա էր դասավանդել, հիմա թոշակառու էր։
Տասնչորս տարի առաջ ամուսնալուծվել էր։ Առանձին բնակվում էր, ուներ չափահաս դուստր, որի հետ շփվում էր։
Մայրս նրա հետ ապրելու կամ սեփական տունը վաճառելու որևէ որոշում չէր կայացրել։
Պարզապես ուզում էր ժամանակ անցկացնել մի մարդու հետ, որի կողքին իրեն լավ էր զգում։
— Ու դու էդ ամենը գիտեի՞ր,— հարցրի կնոջս։
— Մայրդ ինձ պատմել էր։ Նա նույնիսկ ուզում էր, որ դուք երկուսով առանձին ծանոթանաք։ Բայց երբ քեզ ասեց, դու պատասխանեցիր՝ ինձ հետաքրքիր չէ։
Հիշեցի։
Իսկապես այդպես էի պատասխանել։
Երկրորդ շաբաթվա վերջում գնացի մորս տուն։
Նա բակում ծաղիկներն էր ջրում։
Ինձ տեսնելով՝ ժպտաց, բայց նախկինի պես անմիջապես գրկելու չեկավ։
— Բարև, Վարդան ջան։
— Բարև, մա՛մ։
Նստեցինք պատշգամբում։
Երկար ժամանակ երկուսս էլ լուռ էինք։
Հետո ասացի.
— Մա՛մ, ես սխալ եմ արել։ Քո ծննդյան օրը փչացրի։
Նա գլխով արեց։
— Այո՛, տղաս։
Սպասում էի, որ կասի՝ ոչինչ, մոռանանք։
Բայց չասաց։
— Ես Ռաֆայելին վիրավորեցի,— շարունակեցի։— Քեզ էլ։
— Հա՛։
— Ես մտածում էի, որ պապային դավաճանում ես։
Մայրս մի պահ նայեց բակի դռանը։
Հետո ասաց.
— Ես քո հորը երեսունութ տարի սիրել եմ։ Նրա հիվանդության վերջին ամիսներին ամեն օր կողքին եմ եղել։ Երբ մահացավ, ինձ թվում էր՝ այլևս երբեք չեմ կարող ուրախանալ։
Նա շունչ քաշեց։
— Բայց յոթ տարի է անցել, Վարդա՛ն։ Ես ուզում եմ դեռ ապրել։ Ուզում եմ գնալ զբոսնելու, ճանապարհորդել, մեկի հետ առավոտյան սուրճ խմել։ Դա չի նշանակում, որ հորդ մոռացել եմ։
Ես գլուխս կախեցի։
— Վախենում եմ, մա՛մ։
— Ինչի՞ց։
— Որ մի օր ինչ-որ մեկը քեզ կխաբի։ Քո ունեցածից կօգտվի։ Դու էլ կվիրավորվես։
Մայրս հանգիստ պատասխանեց.
— Ես էլ կարող եմ սխալվել, տղա՛ս։ Բայց իրավունք ունեմ ինքս ճանաչելու մարդկանց ու որոշելու՝ ում վստահեմ։
Հետո ավելացրեց.
— Եթե իրական վտանգ տեսնես, ասա։ Կլսեմ։ Բայց միայն այն պատճառով, որ Ռաֆայելը տղամարդ է, չես կարող նրան վատ մարդ համարել։
Այդ օրը մայրս ինձ մի բան խնդրեց։
— Եթե ուզում ես ինձ հետ հարաբերություններդ կարգավորել, նախ Ռաֆայելից ներողություն խնդրիր։
Համաձայնեցի։
Բայց մայրս անմիջապես զգուշացրեց.
— Ու մի՛ սպասիր, որ նա պարտավոր է քեզ ներել կամ քեզ դուր գալ։
Մի քանի օր անց երեքով հանդիպեցինք փոքրիկ սրճարանում։
Ռաֆայելը ժամանակին եկավ։
Ես վեր կացա։
— Բարև ձեզ։
Նա ձեռքը մեկնեց։
— Բարև, Վարդան։
Նստեցինք։
Ես երկար չշրջանցեցի ասելիքս։
— Այն երեկո ձեզ բոլորի առաջ վիրավորել եմ։ Դուք ոչ մի վատ բան չէիք արել։ Ներողություն եմ խնդրում։
Ռաֆայելը մի քիչ լռեց։
— Ես հասկանում եմ, որ ձեր հոր հիշատակը ձեզ համար շատ կարևոր է։ Բայց ես չեմ եկել նրան փոխարինելու։
Նրա խոսքերից աչքերս լցվեցին։
— Գիտեմ։
— Ես Սոնային սիրում եմ։ Ուզում եմ նրա հետ ժամանակ անցկացնել։ Բայց նա իր կյանքն ունի, ես՝ իմը։ Մենք դեռ շատ բան ենք սովորում իրար մասին։
Այդ երեկո երկար խոսեցինք։
Ռաֆայելն ինձ հրաշալի մարդ չթվաց։ Երբեմն նրա կարծիքներին չէի համաձայնում, մեկ-երկու անգամ նույնիսկ վիճեցինք։
Բայց տեսա, որ մայրս նրա հետ կարողանում է հանգիստ խոսել ու անհամաձայնություն հայտնել։
Իսկ ամենակարևորը՝ Ռաֆայելը դա ընդունում էր։
Մեկ ամիս անց մայրս զանգեց։
— Վարդա՛ն, շաբաթ օրը փոքրիկ ընթրիք ենք կազմակերպում Ռաֆայելի տանը։ Դու ու Նարինեն կգա՞ք։
Մի պահ մտածեցի։
— Կգանք, մա՛մ։
Այդ շաբաթ օրը առաջին անգամ մտանք Ռաֆայելի բնակարան։
Սովորական, համեստ տուն էր։
Սեղանը պատրաստ էր։ Մայրս խոհանոցում աղցան էր պատրաստում, Ռաֆայելը՝ թեյ։
Նա մեզ դիմավորեց ու ցույց տվեց ազատ տեղերը։
Ես նստեցի։
Հետո նկատեցի՝ մայրս ինչպես է Ռաֆայելին ասում.
— Էդ բաժակները մի՛ դիր էդտեղ, սեղանը նեղանում է։
Ռաֆայելը ծիծաղեց։
— Լավ, Սոնա՛, ոնց ասես։
Ես նույնպես ժպտացի։
Մայրս միշտ այդպես էր խոսում հորս հետ։
Ու հանկարծ հիշեցի, թե որքան էին նրանք երբեմն վիճում ամենասովորական բաների շուրջ։
Հայրս էլ հաճախ էր ծիծաղելով ասում.
«Սոնա՛, դու ամեն ինչ քո ուզածով ես անելու»։
Այդ հիշողությունից չտխրեցի։
Առաջին անգամ այն պարզապես ջերմ հիշողություն էր։
Ընթրիքի վերջում մայրս անսպասելի ասաց.
— Մի բան էլ եմ ուզում հայտնել։ Հաջորդ ամիս Ռաֆայելի հետ մի քանի օրով հանգստանալու ենք գնալու։
Ես արդեն պատրաստ էի հարցնել՝ ո՞ւր, ո՞նց, ինչո՞ւ։
Բայց կանգ առա։
— Լավ միտք է, մա՛մ։ Ի՞նչ եք նախատեսել։
Նա ուրախացավ։
Սկսեց պատմել ճանապարհի, փոքրիկ հյուրանոցի ու այն վայրերի մասին, որոնք ուզում էին այցելել։
Ռաֆայելը հավելեց.
— Դեռ վերջնական չենք ամրագրել։ Նախ պիտի տեսնենք՝ երկուսիս համար էլ հարմար է, թե չէ։
Ես գլխով արեցի։
Այդ երեկո տուն վերադարձանք Նարինեի հետ։
Ճանապարհին կինս հարցրեց.
— Դե, ինչպե՞ս էր։
Մի քիչ մտածեցի։
— Ռաֆայելն իմ հոր նման չէ։
Նարինեն ժպտաց։
— Պարտադիր էլ չէ։
— Գիտեմ։
Հաջորդ կիրակի մայրս մեզ մոտ եկավ։
Այս անգամ Ռաֆայելը նրա հետ չէր։ Իր դստերն էր այցելել։
Մենք չորսով նստեցինք՝ ես, Նարինեն, մայրս ու արդեն համալսարանում սովորող մեր աղջիկը՝ Լուսինեն։
Ընթրիքի ընթացքում մայրս պատմեց, որ նոր զգեստ է գնել նախատեսվող ճանապարհորդության համար։
— Բաց կանաչ գույնի է,— ասաց։— Շատ եմ հավանել։
Ես ժպտացի։
— Քեզ կսազի, մա՛մ։
Նա զարմացած նայեց ինձ։
— Իրո՞ք։
— Հա՛։ Վերջերս բաց գույներ շատ ես հագնում։ Լավ են նայվում։
Մայրս ծիծաղեց։
— Վերջապես նկատեցիր։
Հետո մի քիչ լռեց ու ավելացրեց.
— Վարդա՛ն, ես ուրախ եմ, որ Ռաֆայելի հետ ծանոթացել ես։ Բայց ուզում եմ իմանաս՝ եթե մի օր մեր հարաբերությունները չստացվեն, դա էլ իմ կյանքի մի մասն է լինելու։ Չեմ ուզում հետո լսել՝ տեսա՞ր, ասում էի։
Գլխով արեցի։
— Չես լսի, մա՛մ։ Եթե օգնության կարիք ունենաս, կողքիդ կլինեմ։
Մայրս ձեռքս բռնեց։
— Էդ արդեն ուրիշ խոսակցություն է։
Ճանապարհորդության օրը մայրս եկավ մեզ մոտ՝ հրաժեշտ տալու։
Հագել էր իր նոր բաց կանաչ զգեստը։
Նարինեն գրկեց նրան, Լուսինեն օգնեց ճամպրուկը մեքենայի մոտ տանել։
Ես սպասում էի բակում։
Երբ Ռաֆայելը եկավ, վերցրեց մորս պայուսակը։
— Դե, Սոնա՛, պատրա՞ստ ես։
Մայրս ժպտաց։
— Պատրաստ եմ։
Հետո շրջվեց դեպի ինձ։
— Վարդա՛ն, տունս մի քիչ կնայե՞ս, մինչև վերադառնանք։
— Իհարկե, մա՛մ։
Նա գրկեց ինձ։
— Շնորհակալ եմ, տղա՛ս։
Այդ պահին ինձ հիշեցի յոթ տարի առաջ՝ հորս հուղարկավորությունից հետո։
Մայրս օրերով լուռ նստում էր իր սենյակում, իսկ ես չգիտեի՝ ինչպես օգնեմ նրան։
Հիմա նույն կինը կանգնած էր իմ առաջ՝ գեղեցիկ հագնված, ուրախ, ապագա օրերի մասին ծրագրերով։
Եվ առաջին անգամ չէի ուզում նրան պահել կողքիս՝ միայն այն պատճառով, որ ինքս վախենում էի։
Մեքենան շարժվեց։
Ես մնացի բակում՝ նայելով նրանց հետևից։
Մի քանի րոպե անց հեռախոսս զանգեց։
Մայրս էր։
— Վարդա՛ն ջան, մի բան մոռացա ասել։
— Ասա՛, մա՛մ։
— Հաջորդ կիրակի, երբ վերադառնանք, բոլորդ մեզ մոտ եկեք։ Քո հոր սիրած տոլման եմ պատրաստելու։ Վաղուց չենք հավաքվել։
Ժպտացի։
— Կգանք, մա՛մ։
Հեռախոսն անջատելուց հետո երկար կանգնած մնացի։
Հորս սիրած տոլման։
Մորս նոր բաց կանաչ զգեստը։
Ռաֆայելը՝ նրա կողքին։
Առաջ ինձ թվում էր, թե այդ երեք բաները չեն կարող միևնույն կյանքի մեջ տեղ ունենալ։
Բայց այդ կիրակի արդեն մենք իսկապես հավաքվեցինք մորս տանը։
Եվ սեղանի շուրջ ոչ ոք ստիպված չեղավ ուրիշի տեղը զբաղեցնել։
