«Սիսիանի տոնավաճառում հորս ձեռքից խլեցի մեղրի տարաներն ու ասացի՝ էսօր ոչինչ չենք վաճառելու։ Նա ինձ բոլորի առաջ դավաճան անվանեց, բայց երբ գնորդը մի հարց տվեց, հայրս գլուխը կախեց»
Այդ առավոտ Սիսիանի տոնավաճառում հայրս առաջին անգամ ինձ ասաց.
— Էսօրվանից դու իմ աղջիկը չես։
Մարդիկ կանգնած նայում էին մեզ։ Սեղանին շարած էին մեղրի հարյուրավոր գեղեցիկ տարաներ, իսկ հորս ձեռքերը զայրույթից դողում էին։
— Պա՛պ, ես քեզ չեմ ուզում վնասել։ Բայց էս մեղրը չենք կարող էսպես վաճառել։
Հայրս՝ 62-ամյա Հրաչը, երեսուն տարի մեղվապահությամբ էր զբաղվում։ Նրա մեղրը ճանաչում էին շրջակա գյուղերում։ Մարդիկ հատուկ գալիս էին, որ հենց իրենից գնեն։
Այդ տարի բերքը քիչ էր եղել։ Մեր փեթակներից ստացել էինք ընդամենը վաթսունչորս տարա վաճառքի համար նախատեսված մեղր։
Բայց սեղանին հարյուր վաթսուն տարա կար։
Մնացած իննսունվեցը հայրս գնել էր Ախուրյանի մի մեղվապահից։
Դա ինձ հայտնի էր։ Հայրս ասել էր, որ ուրիշի մեղրը առանձին ենք վաճառելու՝ նշելով, թե ումից ենք գնել։
Սակայն երբ առավոտյան բացեցի արկղերը, տեսա, որ բոլոր տարաների վրա նույն պիտակն է.
«Շաքիի լեռնային մեղր՝ Հրաչի սեփական մեղվանոցից»։
— Պա՛պ, էս իննսունվեցի պիտակներն ինչո՞ւ ես փոխել։
— Բոլորն էլ բնական մեղր են։ Ի՞նչ տարբերություն։
— Տարբերությունը էն է, որ մարդիկ մտածելու են՝ ամբողջը մեր փեթակներից է։
Հայրս բարկացավ։
— Դու գիտե՞ս՝ քանի տարվա անուն եմ ստեղծել։ Եթե ասեմ՝ էս տարի մեղր չունեմ, բոլոր հաճախորդներիս կկորցնեմ։
Այդ պահին մոտեցավ երևանյան մի խանութի սեփականատեր, որը նախապես պայմանավորվել էր հարյուր տարա վերցնել։
Նա վերցրեց մեղրի տարան, կարդաց պիտակն ու հարցրեց.
— Հրաչ քեռի՛, էս բոլոր հարյուր տարան իսկապե՞ս ձեր մեղվանոցից են։
Հայրս պատրաստվում էր պատասխանել։
Բայց ես առաջ անցա։
— Չէ՛։ Ու հիմա ձեզ կասեմ՝ իրականում ինչ ենք պատրաստվում վաճառել։
Հորս դեմքը փոխվեց։
Իսկ գնորդը դրեց տարան սեղանին ու ասաց.
— Ուրեմն ինձ մի բան բացատրեք։ Ես ձեզ հատուկ վճարել եմ հենց ձեր մեղվանոցի մեղրի համար։ Դուք պատրաստվում էիք ուրիշի ապրանքը ձեր անունո՞վ վաճառել։
Հայրս լռեց։
Այդ լռությունը մեր երեսուն տարվա աշխատանքի մասին ամեն ինչից ավելի ծանր էր։
Շարունակությունը՝ առաջին մեկնաբանությունում 👇
Շարունակություն
Ես արդեն պատրաստվում էի պատասխանել գնորդին, երբ հայրս բռնեց թևս։
— Մարիա՛մ, մի կողմ արի։
Նրա հետևից գնացի տոնավաճառի սեղանների հետևը։
— Դու գիտակցո՞ւմ ես, թե ինչ արեցիր,— շշնջաց նա։— Էդ մարդը հարյուր տարա պիտի վերցներ։ Եթե հիմա հրաժարվի, ձմեռվա ծախսերը ո՞նց ենք հոգալու։
— Պա՛պ, մենք կարող ենք ուրիշի մեղրն էլ վաճառել։ Բայց չենք կարող ասել՝ մեր փեթակներից է։
— Դու ինձ խաբեբա՞ ես համարում։
Հորս աչքերը լցվել էին։
Ես նրան երբեք այդ վիճակում չէի տեսել։
— Ես քեզ խաբեբա չեմ համարում։ Բայց էս պիտակներով մեղրը վաճառելը խաբեություն կլինի։
Նա ձեռքերը տարավ գլխին։
— Երեսուն տարի է՝ էս գործն եմ անում։ Հիմա սեփական աղջիկս բոլորի առաջ ասում է, թե մարդկանց խաբում եմ։
Ես չկարողացա պատասխանել։
Որովհետև գիտեի՝ այս տարիներին հայրս որքան դժվարություն էր հաղթահարել։
Մանկությունից հիշում էի մեր փոքրիկ մեղվանոցը։
Հայրս լուսաբացին գնում էր փեթակների մոտ։ Երբեմն ամբողջ օրն աշխատում էր արևի տակ։
Նա չէր սիրում շատ խոսել իր աշխատանքի մասին։
Միայն երբ մեղրը քամում էինք, նստում էր մեր կողքին ու ասում.
— Տեսե՛ք, ինչքան մանր աշխատանք կա էս մի տարայի մեջ։
Վերջին տարիներին ես էլ էի սկսել օգնել։
Մեղրը փաթեթավորում էի, պատվերներն ընդունում, հաճախորդների հետ խոսում։
Երազում էինք մեծացնել մեր գործը։
Բայց այդ տարվա գարունը վատ էր անցել։ Սառը և անձրևոտ եղանակի պատճառով մեղուների բերքը սպասվածից շատ պակաս էր։
Հայրս սկզբում փորձում էր թաքցնել հիասթափությունը։
Հետո մի օր ասաց.
— Էս տարի երևի պատվերների կեսից պիտի հրաժարվենք։
Ես առաջարկեցի.
— Կարող ենք ուրիշ մեղվապահներից էլ մեղր վերցնել ու առանձին վաճառել։ Մենք արդեն հաճախորդներ ունենք։
Հայրս համաձայնել էր։
Այդպես էլ Ախուրյանից մեղր էինք գնել։
Նույնիսկ մատակարարի՝ Անիի հետ ես էի խոսել։ Նա իր մեղվանոցն ուներ և կարողանում էր մեզ անհրաժեշտ քանակությունը տրամադրել։
Պայմանավորվել էինք, որ ապրանքի իրական ծագումը հստակ կնշենք։
Բայց երբ պիտակները պատրաստելու ժամանակը եկել էր, հայրս փոխել էր որոշումը։
Առանց ինձ ասելու։
Վերադարձանք սեղանի մոտ։
Գնորդը՝ Կարենը, դեռ այնտեղ էր։
— Հրաչ քեռի՛, ես ձեզ վաղուց եմ ճանաչում,— ասաց նա։— Եթե բերքը քիչ էր, կարող էիք ասել։ Ես էլ որոշեի՝ ինչ եմ ուզում գնել։
Հայրս գլուխը կախեց։
— Մտածել էի՝ բոլորն էլ լավ մեղր են։ Տարբերությունը մեծ բան չէ։
— Որակի մասին չեմ վիճում։ Բայց ես գնորդներիս խոստացել եմ հենց ձեր մեղվանոցից մեղր։ Էդպես էլ չեմ կարող ուրիշինը վաճառել։
Կարենը խնդրեց հարյուր տարայի պատվերը չեղարկել, մինչև իրավիճակը պարզենք։
Նրա փոխանցած կանխավճարը պիտի վերադարձնեինք։
Ես համաձայնեցի։
Հայրս ինձ այնպես նայեց, կարծես ամբողջ կյանքի աշխատանքն էի ձեռքից խլում։
Այդ օրը մեր սեղանից ոչ մի տարա չվաճառեցինք։
Բոլորն էլ հավաքեցինք, տարանք տուն։
Երեկոյան հայրս փակվեց իր սենյակում։
Մայրս՝ Նվարդը, խոհանոցում նստած էր։
— Մարիա՛մ, ի՞նչ է եղել, որ հայրդ էդ վիճակում է։
Ամեն ինչ պատմեցի։
Նա երկար լռեց։
Հետո ասաց.
— Դու ճիշտ ես արել, որ կանգնեցրել ես վաճառքը։ Բայց հորդ հետ պիտի նորից խոսենք։ Ինքը դեռ մտածում է՝ դու իրեն խայտառակել ես։
— Մա՛մ, ես ուրիշ ի՞նչ պիտի անեի։
— Էդ պահին գուցե ուրիշ տարբերակ չունեիր։ Բայց հիմա պետք է օգնենք, որ սխալը ուղղի։
Ես նայեցի մորս։
— Կարծո՞ւմ ես՝ ինքը կհամաձայնի։
— Չգիտեմ։ Բայց էսպես թողնել չենք կարող։
Հաջորդ առավոտ հայրս դուրս եկավ բակ։
Արկղերը դեռ մեքենայի մեջ էին։
Նա մի քանի րոպե լուռ նայում էր դրանց։
Հետո մոտեցավ ինձ։
— Մարիա՛մ, էն Ախուրյանի մեղվապահի համարը տո՛ւր։
— Անիի՞։
— Հա՛։ Ուզում եմ իր հետ խոսել։
Տվեցի հեռախոսահամարը։
Հայրս զանգեց։
— Անի՛ ջան, բարև։ Հրաչն է։ Քեզնից գնած մեղրի հետ կապված մի հարց ունեմ։
Ես հեռվից հետևում էի նրան։
Նա երկար խոսեց, բացատրեց տեղի ունեցածը։
Հետո ասաց.
— Ուզում եմ մեղրդ քո անունով ներկայացնել։ Թե համաձայն ես, նոր պիտակներ պատրաստենք։
Երբ հեռախոսն անջատեց, մոտեցա։
— Ի՞նչ ասաց։
— Ասաց՝ ինքը դեմ չէ։ Բայց ուզում է, որ իր արտադրանքի տվյալները ճիշտ գրենք ու նախապես ցույց տանք իրեն։
Ես ժպտացի։
Հայրս չժպտաց։
— Մի՛ ուրախացիր։ Դեռ չգիտեմ՝ էսքանից հետո ով է մեզնից մեղր առնելու։
Հաջորդ երկու շաբաթներին շատ գործ արեցինք։
Նախ առանձնացրինք մեր մեղվանոցի վաթսունչորս տարաները և Անիից ստացած իննսունվեցը։
Ստուգեցինք յուրաքանչյուր խմբաքանակի փաստաթղթերը։
Համապատասխան մասնագետի օգնությամբ վերանայեցինք մակնշումը, որպեսզի արտադրողի, ծագման ու մյուս անհրաժեշտ տվյալները ճիշտ ներկայացված լինեն։
Մինչ այդ ոչինչ վաճառքի չհանեցինք։
Հին պիտակները հեռացրինք։
Նորերը պատրաստեցինք առանձին։
Մեր մեղրի վրա հստակ նշված էր մեր մեղվանոցի տվյալները։
Անիի մեղրի վրա՝ նրա արտադրանքի տվյալները և մեր՝ որպես վաճառողի տեղեկությունը, որտեղ դա անհրաժեշտ էր։
Առանձին հաշվեցի բոլոր ծախսերը։
Պարզվեց՝ նախորդ տոնավաճառի չկայացած վաճառքից, կանխավճարի վերադարձից և նոր փաթեթավորումից հետո բավական վնաս էինք կրել։
Այդ գումարը հեշտ չէր վերականգնելու։
Հայրս մի երեկո ասաց.
— Գուցե էս տարի ընդհանրապես չշարունակենք։
Ես նստեցի նրա կողքին։
— Պա՛պ, մեր մեղրը դեռ ունենք։ Անիինն էլ լավ ապրանք է։ Ուղղակի պիտի ճիշտ ներկայացնենք։
Նա լուռ էր։
Հետո կամաց հարցրեց.
— Իսկ եթե մարդիկ էլ ինձ չվստահե՞ն։
Ես չփորձեցի համոզել, թե բոլորը կմոռանան։
— Չգիտեմ, պա՛պ։ Ոմանք գուցե չվստահեն։ Բայց դա էլ մեր արածի հետևանքն է։
Հայրս ծանր շունչ քաշեց։
— Ամենաշատը դրանից էի վախենում։ Էս տարի բերք չունենալուց ավելի շատ ամաչում էի, որ մարդիկ կմտածեն՝ ծերացել եմ, էլ չեմ կարողանում գործս անել։
Այդ պահին առաջին անգամ հասկացա նրա որոշման իրական պատճառը։
Հայրս ոչ թե ցանկանում էր արագ հարստանալ, այլ չէր կարողանում ընդունել, որ այդ տարվա բերքը քիչ էր։
Նրա համար դա անձնական պարտություն էր դարձել։
Երկրորդ տոնավաճառին գնացինք ավելի փոքր սեղանով։
Այս անգամ ոչ մի շքեղ գրություն չկար։
Երկու առանձին հատված էինք պատրաստել։
Մեկում մեր մեղրն էր։
Մյուսում՝ Անիից գնածը։
Ես առաջարկեցի գնորդներին բացատրել տարբերությունը։
Բայց հայրս ասաց.
— Դու զբաղվիր հաշվառմամբ։ Ես կխոսեմ։
Առաջին հաճախորդը մոտեցավ ու վերցրեց մի տարա։
— Հրաչ քեռի՛, էս տարի ի՞նչ մեղր ունես։
Հայրս հանգիստ պատասխանեց.
— Մեր մեղրը քիչ է եղել։ Էս վաթսունչորս տարան մեր փեթակներից է։ Իսկ էս մյուսը վերցրել ենք Ախուրյանից՝ մի մեղվապահից։ Իր արտադրանքն է, մենք ենք վաճառում։
Տղամարդը երկու տարբեր տարա վերցրեց։
— Ուզում եմ համեմատել։
Հայրս ժպտաց։
— Համեմատի՛ր։ Հետո կասես՝ որն ես ավելի հավանել։
Այդ օրը բոլոր տարաները չվաճառվեցին։
Բայց բավական հաճախորդներ ունեցանք։
Նրանցից մի քանիսը հատուկ նշեցին, որ գնահատում են ծագման մասին պարզ տեղեկությունը։
Մի քանի օր անց զանգեց Կարենը՝ այն գնորդը, որի պատվերը չեղարկվել էր։
— Մարիա՛մ, լսել եմ՝ նորից վաճառքի եք հանել մեղրը։
— Այո՛։
— Ձեր մեղվանոցի արտադրանքից դեռ քանի՞ տարա ունեք։
— Քսանութ։
Նա մի պահ լռեց։
— Լավ։ Կարո՞ղ եմ տասնհինգ տարա վերցնել՝ փաստաթղթերով։
Ես զարմացա։
— Իհարկե։
— Բայց այս անգամ ուզում եմ ամեն ինչ նախապես ստուգել։
— Հասկանում եմ։
Երբ հորս պատմեցի, նա ոչինչ չասաց։
Միայն գնաց պահեստ ու սկսեց առանձնացնել պատվերի տարաները։
Հետո բերեց, դրեց սեղանին։
— Մարիա՛մ, դու ստուգիր պիտակներն ու փաստաթղթերը։ Նոր ուղարկենք։
Ես մոտեցա։
Հայրս առաջին անգամ ինքն էր խնդրում, որ իր պատրաստած ապրանքը ստուգեմ։
Ձմռան սկզբին մեղրի վաճառքից ստացած գումարով կարողացանք հոգալ մեղվանոցի անհրաժեշտ ծախսերի մի մասը։
Մեծ շահույթ չունեցանք։
Նույնիսկ որոշ ծրագրեր հետաձգեցինք մինչև հաջորդ տարի։
Բայց հայրս նորից սկսել էր վաղ առավոտյան գնալ փեթակների մոտ։
Մի օր առաջարկեց, որ գարնանը այցելենք Անիին։
— Ինչի՞ համար, պա՛պ։
— Ուզում եմ իր մեղվանոցն էլ տեսնել։ Լավ մեղր է ստանում։ Գուցե մի բան էլ ես սովորեմ։
Ծիծաղեցի։
— Դու երեսուն տարի է՝ մեղվապահ ես։
Հայրս ժպտաց։
— Ու հետո՞։ Սովորելը տարի՞ք է հարցնում։
Գարնանը իսկապես գնացինք Ախուրյան։
Անին մեզ ցույց տվեց իր փեթակները, պատմեց աշխատանքային դժվարությունների մասին։
Հայրս երկար զրուցեց նրա հետ։
Մի պահ լսեցի, թե ինչպես ասաց.
— Էն օրը, որ Մարիամն ինձ կանգնեցրեց տոնավաճառում, մտածում էի՝ կյանքիս ամենամեծ ամոթն է։ Հիմա հասկանում եմ՝ եթե էդ օրը վաճառեինք, ամոթը դրանով չէր վերջանալու։
Անին գլխով արեց։
— Գյուղատնտեսության մեջ վատ տարիներ լինում են։ Կարևորն այն է, որ մարդիկ իմանան՝ իրականում ինչ են գնում։
Հայրս նայեց ինձ։
Հետո ասաց.
— Աղջիկս էն օրը իմ դեմ չկանգնեց։ Իմ արածի դեմ կանգնեց։
Ես չկարողացա խոսել։
Պարզապես գրկեցի նրան։
Ամռանը նոր բերքի առաջին տարաները լցրինք։
Այս անգամ հայրս նախ ինքն էր առանձնացնում խմբաքանակները, ստուգում գրանցումներն ու պիտակները։
Երբ ամեն ինչ պատրաստ էր, ինձ կանչեց։
— Մարիա՛մ, արի՛, նայի։
Սեղանին երկու տարա կար։
Մեկը մեր նոր բերքից։
Մյուսը՝ նախորդ տարվա Անիի մեղրի վերջին մնացած տարան, որը հատուկ պահել էինք համեմատության համար։
Հայրս դրանք դրեց կողք կողքի։
— Երկուսն էլ մեղր են։ Երկուսն էլ լավն են։ Բայց ամեն մեկն իր ճանապարհն ունի մինչև էս սեղան հասնելը։
Հետո վերցրեց մեր նոր տարան։
— Սա մերն է։ Կարող եմ հանգիստ ասել՝ իմ փեթակներից է։
Ժպտացի։
— Կարող ես, պա՛պ։
Նա տարան դրեց արկղի մեջ։
— Դե ուրեմն պիտակը կպցրու։ Վաղը շուտ ենք դուրս գալու։
Հաջորդ առավոտ նորից տոնավաճառ գնացինք։
Հայրս կանգնեց մեր փոքրիկ սեղանի հետևում, իսկ ես դասավորեցի տարաները։
Առաջին գնորդը մոտեցավ ու հարցրեց.
— Հրաչ քեռի՛, էս տարի լա՞վ բերք եք ունեցել։
Հայրս ժպտաց։
— Նախորդից լավ։ Բայց դեռ էնքան չէ, ինչքան կուզեի։
Տղամարդը ծիծաղեց։
— Դե մի տարա տուր, տեսնենք։
Հայրս վերցրեց մեղրը, ցույց տվեց պիտակը և ասաց.
— Ահա՛։ Էս մեր մեղվանոցի բերքն է։
Ես նայեցի նրան։
Նա հանգիստ էր խոսում։
Ոչինչ չէր չափազանցնում։
Ոչինչ չէր թաքցնում։
Երբ առաջին տարան վաճառվեց, հայրս վերցրեց գրանցումների տետրը և իր ձեռքով գրեց վաճառքի տվյալները։
Հետո տետրը փոխանցեց ինձ։
— Ստուգի՛ր, աղջի՛կս։
Վերցրի գրիչը։
Ամեն ինչ ճիշտ էր։
Հայրս ժպտաց ու վերադարձավ վաճառասեղանի հետևը։
Այդ օրը մեր սեղանի մոտ հաճախորդներ շատ եկան։
Բայց ես ամենաշատը հիշում եմ ոչ թե վաճառված տարաների քանակը, այլ այն պահը, երբ հայրս նոր գնորդի հարցին առանց վարանելու ասաց.
— Էս տարի մեր մեղրը քիչ է, բայց ինչ ունենք, հենց մեր փեթակներից է։ Եթե ուրիշ արտադրողի մեղր ուզեք, դա էլ առանձին կասենք։
Ու ես հասկացա, որ մենք վերջապես կարողացել ենք շարունակել հորս գործը՝ առանց այն պատմությունը հորինելու, որը կուզենայինք ունենալ։
