Լուսաբացին հայրս սեփական ձեռքով կտրում էր մեր 34 տարվա ծիրանենիները։ Ես նրան խելագար համարեցի ու փորձեցի կանգնեցնել, բայց երբ հարևանը տեսավ ծառերի վրա արված կարմիր նշանները, գունատվեց ու վազեց իր այգին։ Իսկ հայրս միայն ասաց. «Աղջի՛կս, այսօր մեր ընտանիքի ամենածանր օրն է»։
Առավոտյան վեցին հորս այգուց սղոցի ձայն լսեցի։
Ես՝ երեսունութամյա Լիլիթս, նախորդ երեկոյան Երևանից եկել էի Արմավիր՝ ծնողներիս տուն։
Մեր այգում երեսունչորս ծիրանենի կար։
Դրանցից առաջին տասներկուսը հայրս ու մայրս միասին էին տնկել դեռ իմ ծնվելուց առաջ։
Երբ դուրս եկա բակ, տեսա՝ հայրս՝ վաթսունութամյա Սամվելը, կանգնած է արդեն կտրված ծառերի կողքին։
Երկու բանվոր կտրած ճյուղերն էին հավաքում։
Հորս ձեռքերին աշխատանքային ձեռնոցներ կային։
— Պա՛պ, էս ի՞նչ ես անում։
Նա չպատասխանեց։
Վազեցի դեպի մոտակա ծառը։
Բնի վրա կարմիր ներկով խաչ էր արված։
— Դու կտրո՞ւմ ես մեր ծիրանենիները։
— Հա՛, Լիլի՛թ։
— Ինչի՞։ Բա մորս տնկած ծառե՞րը։ Բա մեր ապրո՞ւստը։
Հայրս կամաց դրեց սղոցը։
— Սրանք պիտի հեռացվեն։
— Ո՞վ է որոշել։
— Ես։ Մասնագետների հետ խորհրդակցելուց հետո։
Այդ պահին ցանկապատի մյուս կողմից հայտնվեց հարևան Վրեժը։
Նա տեսավ կտրած ծառերը, հետո կարմիր նշանները։
Դեմքը փոխվեց։
— Սամվե՛լ, էս ի՞նչ հիվանդության պատճառով ես կտրում։
Հայրս պատասխանեց.
— Շարկայի վիրուս են հայտնաբերել։ Նմուշները ստուգել են։
Վրեժը գունատվեց։
— Բայց իմ ծառերի տերևներին էլ էդ նույն շրջաններից կան…
Նա շրջվեց ու վազեց իր այգին։
Ես փորձեցի բռնել հորս ձեռքից։
— Պա՛պ, գոնե կանգնեցրու, մինչև հասկանանք։
Հայրս նայեց ինձ։
— Արդեն հասկացել ենք, աղջի՛կս։ Էդ պատճառով էլ ստիպված ենք հեռացնում։
Հետո ցույց տվեց այգու վերջում կանգնած ամենահին ծառը։
Դա մայրիկիս ամենասիրելի ծիրանենին էր։
Բնի վրա նույնպես կարմիր խաչ կար։
— Էս մեկը ես եմ տնկել մորդ հետ,— ասաց հայրս։— Ու ինքս էլ պիտի հրաժեշտ տամ։
Հենց այդ պահին Վրեժը վերադարձավ՝ ձեռքին հիվանդության նշաններով մի քանի տերև։
Նրա ձայնը դողում էր։
— Սամվե՛լ, իմ այգում էլ կարող է նույն բանը լինել։ Եթե հաստատվի, ես էլ պիտի ծառերս կորցնե՞մ։
Հայրս նայեց նրան։
— Չգիտեմ, Վրե՛ժ։ Բայց հենց դրա համար էլ պիտի ստուգենք։
Ես առաջին անգամ հասկացա, որ մեր այգու կարմիր խաչերը միայն մեր ընտանիքին չէին վերաբերում։
Շարունակությունը՝ առաջին մեկնաբանությունում 👇
Շարունակություն
Վրեժը նստեց ցանկապատի մոտ դրված քարին։
Նրա այգում քսանվեց ծիրանենի կար։
Դրանցից մի քանիսը բերքատվության լավագույն տարիներին էին հասել։
— Սամվե՛լ, եթե իմն էլ հիվանդ լինի, ես ի՞նչ եմ անելու,— հարցրեց նա։
Հայրս մոտեցավ։
— Նախ պիտի հաստատենք։ Միայն տերևի տեսքից որոշում մի՛ կայացրու։
Հետո դիմեց ինձ։
— Լիլի՛թ, արի՛։ Մի բան ցույց տամ։
Գնացինք պահեստի մոտ, որտեղ փոքրիկ սեղան ունեինք։
Հայրս բացեց նմուշառման ու լաբորատոր ստուգման արդյունքները։
Պարզվեց՝ վերջին շաբաթներին մի քանի ծառի տերևների ու պտուղների վրա կասկածելի նշաններ էր տեսել։
Մասնագետի խորհրդով տարբեր ծառերից նմուշներ էին վերցրել։
Արդյունքներով մեր երեսունչորս ծառերից տասնմեկի մոտ հաստատվել էր շարկայի վիրուսը։
Այդ հիվանդությունը կարող է ախտահարել ծիրանենիներն ու մյուս կորիզավոր պտղատու ծառերը և տարածվել որոշ լվիճների միջոցով։
Արդյունքներից հետո հայրս նորից խորհրդակցել էր բույսերի առողջությամբ զբաղվող մասնագետների հետ և պայմանավորվել վարակված ծառերը հեռացնելու աշխատանքի մասին։
— Իսկ ինչո՞ւ ինձ չէիր ասել,— հարցրի։
— Երեկ կեսօրին նոր էին վերջնականացրել աշխատանքների օրը։ Դու ճանապարհին էիր։ Ուզում էի երեկոյան պատմել, բայց ուշ հասար, քնեցիր։
Հիշեցի։
Գիշերը տասներկուսին մոտ էի հասել։
Հայրս դեռ բակում էր։
Ասել էր՝ առավոտյան կխոսենք։
Ես հոգնած մտել էի տուն։
Նա չէր ուզում վաճառել այգին։
Ոչ էլ պարտքերի պատճառով էր ծառերը կտրում։
Պարզապես ստիպված էր հրաժարվել վարակված ծառերից, որպեսզի հիվանդության տարածման վտանգը նվազեցնի։
Բայց այդ որոշումը հեշտ չէր։
Առաջին տասնմեկ ծառերից երկուսը տնկել էին այն տարիներին, երբ մայրս դեռ ողջ էր։
Մայրս մահացել էր վեց տարի առաջ։
Այգում նրա աճեցրած շատ բան էր մնացել։
Յուրաքանչյուր գարնան հայրս ծառերի ծաղկելու օրերին զանգում էր ինձ։
— Լիլի՛թ, մորդ ծիրանենիները նորից ծաղկել են։
Ես երբեմն ասում էի.
— Պա՛պ, նկար ուղարկի՛ր։
Հիմա այդ նույն ծառերից մի քանիսը պիտի հեռացվեին։
Առավոտյան մասնագետը նորից եկավ՝ աշխատանքների ընթացքը վերահսկելու համար։
Վրեժն էլ էր սպասում։
Նա խնդրեց նայել իր այգին։
Մասնագետը բացատրեց, որ միայն նման նշանները բավարար չեն վարակը հաստատելու համար։
Պայմանավորվեցին անհրաժեշտ նմուշառումը կազմակերպել։
Մինչ արդյունքները կպարզվեին, Վրեժը պիտի հետևեր մասնագետի ցուցումներին և չշտապեր իր ծառերը կտրել։
— Իսկ եթե հաստատվի՞,— հարցրեց նա։
— Այդ դեպքում համապատասխան միջոցները կորոշենք՝ ստուգման արդյունքներով ու տարածքի գնահատմամբ։
Ես տեսա, թե որքան ծանր էր Վրեժի համար նույնիսկ այդ հնարավորությունը։
Նա մի ամբողջ կյանք էր աշխատել հողի վրա։
Եվ հիմա կանգնած էր այն մտքի առաջ, որ իր այգու մի մասը կարող է կորչել։
Երբ վերադարձանք մեր այգի, հերթը հասել էր ամենահին ծիրանենուն։
Հայրս խնդրեց բանվորներին մի փոքր սպասել։
Մոտեցավ ծառին։
Ձեռքը դրեց բնին։
Ես կանգնած էի կողքին։
— Պա՛պ, հիշո՞ւմ ես՝ մաման էս ծառի տակ էր ինձ համար ճոճանակ կապել։
Նա ժպտաց։
— Հիշում եմ։ Դու ամբողջ օրը չէիր ուզում իջնել։
Հետո նայեց ճյուղերին։
— Մայրդ էս ծառի առաջին պտուղները նույնիսկ չէր ուզում քաղել։ Ասում էր՝ թող մի քիչ էլ հասնեն։
Երկուսս էլ ծիծաղեցինք։
Բայց հայրս անմիջապես լրջացավ։
— Լիլի՛թ, ծառը մեզ շատ բան է տվել։ Բայց հիմա պահելով կարող ենք մյուս ծառերն էլ վտանգել։
Ես գլխով արեցի։
Նա մի քայլ հետ գնաց և աշխատողներին թույլ տվեց շարունակել։
Երբ ծառը կտրվեց, հայրս շրջվեց։
Ես տեսա՝ նրա աչքերն արցունքոտ էին։
Առաջին անգամ չէի փորձում համոզել նրան, որ կանգ առնի։
Ուղղակի բռնել էի նրա ձեռքը։
Այդ օրը հեռացրին միայն այն ծառերը, որոնց նկատմամբ համապատասխան որոշումն արդեն կայացվել էր։
Մնացած այգու վիճակը շարունակեցին վերահսկել։
Հեռացված ծառերի մնացորդների հետ վարվեցին մասնագետների ցուցումներով։
Մեզ համար դա ծանր օր էր։
Բայց ավելի ծանր էր հաջորդ առավոտը։
Երբ դուրս եկանք բակ, այգին այլ տեսք ուներ։
Այնտեղ, որտեղ տարիներով ծառերի ստվեր էր եղել, հիմա բաց տարածքներ էին։
Հայրս կանգնած էր այդ դատարկության մեջ։
Մոտեցա։
— Պա՛պ, այսօր ի՞նչ ես անելու։
Նա երկար նայեց այգուն։
— Չգիտեմ։ Երեկվա նման օրից հետո մի քիչ հանգստանալ է պետք։
Ես նրան առաջարկեցի միասին նախաճաշել։
Առաջին անգամ երկար ժամանակ անց հայրս առանց առարկելու նստեց սեղանի մոտ։
Մի քանի օր հետո Վրեժի այգու ստուգման արդյունքները պատրաստ էին։
Նրա մի քանի ծառերի մոտ նույնպես վարակ հաստատվեց։
Վրեժը շատ ծանր տարավ։
Սկզբում չէր ուզում հավատալ։
Հետո անձամբ գնաց լրացուցիչ խորհրդակցելու, հարցրեց հետագա քայլերի ու մյուս ծառերի պահպանման մասին։
Այդ ընթացքում հայրս նրան ամեն օր այցելում էր։
Ոչ թե խորհուրդներ տալու համար։
Պարզապես կողքին լինելու։
Մի երեկո նրանց գտա ցանկապատի մոտ՝ նստած։
Վրեժն ասում էր.
— Սամվե՛լ, ես էս հողը հորս հետ եմ մշակել։ Չեմ պատկերացնում՝ ոնց պիտի նայեմ դատարկ տեղերին։
Հայրս պատասխանեց.
— Ես էլ չէի պատկերացնում։ Բայց երեկ առավոտյան դուրս եկա ու տեսա՝ դեռ քսաներեք ծառ ունեմ, որոնց պիտի խնամեմ։
Վրեժը լռեց։
Հետո նայեց մեր այգուն։
— Դու էդ տասնմեկը կորցրիր, բայց մնացածի համար դեռ պայքարում ես։
— Դե հողն է, Վրե՛ժ։ Մեկ օրում չի վերջանում։
Աշնանը մեր այգում նոր տնկումների մասին քննարկեցինք։
Մասնագետները խորհուրդ տվեցին չշտապել և նոր տնկանյութ ընտրել միայն համապատասխան ստուգումներից ու տարածքի հետագա գնահատումից հետո։
Հայրս համաձայնեց։
Առաջին անգամ նա չէր շտապում դատարկ տեղերը լրացնել։
Ասում էր.
— Էս անգամ պիտի մինչև վերջ իմանանք՝ ինչ ենք տնկում։
Ես սկսեցի ավելի հաճախ գյուղ գալ։
Ոչ թե միայն նրան օգնելու համար։
Այլ որովհետև ուզում էի հասկանալ այն աշխատանքը, որով հայրս ամբողջ կյանքում զբաղվել էր։
Սովորեցի տարբերել ծառերի խնամքի հիմնական աշխատանքները։
Հորս հետ մասնակցեցի մասնագետների հերթական այցելություններին։
Եվ կամաց-կամաց հասկացա՝ այգեգործ լինելը միայն ծառ տնկելը կամ բերք հավաքելը չէ։
Երբեմն ամենածանր աշխատանքը հենց հրաժարվելն է մի բանից, որը շատ ես սիրում։
Գարնանը մեր այգու պահպանված ծառերը նորից ծաղկեցին։
Այդ առավոտ հայրս շատ շուտ էր արթնացել։
Երբ դուրս եկա, տեսա նրան այգում։
Կանգնած էր առաջին շարքի մոտ։
— Պա՛պ, ի՞նչ կա։
Նա շրջվեց։
— Արի՛, մի բան տես։
Մոտեցա։
Քսաներեք ծառերից մի քանիսը ծածկվել էին սպիտակ ու վարդագույն ծաղիկներով։
Հայրս ժպտաց։
— Տե՛ս, ինչ լավ են ծաղկել։
Ես նայեցի ծառերին։
Հետո՝ դատարկ հատվածներին։
Դրանք դեռ դատարկ էին։
Բայց առաջին անգամ այդ տեսարանից միայն տխրություն չզգացի։
Այգին դեռ ապրում էր։
Այդ օրը Վրեժն էլ եկավ։
Նա մեր այգու համար նոր ջրելու խողովակներ էր բերել՝ օգնելու ծերացած համակարգի մի հատվածը փոխել։
— Սամվե՛լ, էս շաբաթ իմ այգում գործս քիչ է։ Արի էս մասը կարգի բերենք։
Հայրս ծիծաղեց։
— Վրե՛ժ, բա քո այգին ո՞վ պիտի խնամի։
— Դու երեկ իմն ես օգնել։ Այսօր իմ հերթն է։
Երկուսով սկսեցին աշխատել։
Ես նրանց ջուր բերեցի։
Քիչ անց ինքս էլ միացա։
Աշխատեցինք մինչև կեսօր։
Հետո նստեցինք բակի ստվերում։
Վրեժը հանեց հացն ու պանիրը։
Հայրս թարմ կանաչի բերեց։
Միասին ճաշեցինք։
Ոչ մեկը երկար խոսքեր չէր ասում։
Պարզապես ուտում էինք ու քննարկում, թե հաջորդ շաբաթ ինչ գործ կա։
Ամռանը պահպանված ծառերից բերք ստացանք։
Այն այնքան չէր, որքան նախորդ հաջող տարիներին։
Բայց հայրս առաջին հասած ծիրանը քաղեց, լվաց ու ինձ մեկնեց։
— Լիլի՛թ, փորձի՛ր։
Կծեցի։
Քաղցր էր։
— Շատ լավն է, պա՛պ։
Նա ժպտաց։
Հետո նայեց այն կողմը, որտեղ մորս սիրելի ծիրանենին էր եղել։
Մի պահ լռեց։
Ես նրա կողքին կանգնեցի։
— Պա՛պ, գիտե՞ս՝ էն օրը ինչ էի մտածում։
— Ի՞նչ։
— Որ դու խելագարվել ես։ Որ ոչնչացնում ես այն ամենը, ինչ տարիներով կառուցել եք։
Նա նայեց ինձ։
— Հասկանում եմ։
— Բայց հիմա գիտեմ՝ դու չէիր ուզում կորցնել մնացածը։
Հայրս գլուխը կախեց։
— Հա՛, աղջի՛կս։ Չէի ուզում։
Քիչ անց նա վերցրեց դատարկ զամբյուղը։
— Դե արի՛։ Էս շարքի ծիրանն էլ հավաքենք։
Ես գնացի նրա հետևից։
Արևն արդեն բարձրացել էր։
Մեր այգում դեռ բաց տեղեր կային։
Եվ գուցե դրանք դեռ երկար ժամանակ դատարկ մնային։
Բայց այն ծառերի տակ, որոնք պահպանվել էին, նորից հասած ծիրան էր ընկնում։
Հայրս բարձրացրեց առաջին զամբյուղը։
Ես՝ երկրորդը։
Ու միասին սկսեցինք հավաքել այն բերքը, որը դեռ ունեինք։
