Ամեն կիրակի ամբողջ ընտանիքի համար ճաշ էի պատրաստում։ Մի օր հարսս վերցրեց իմ պատրաստած տոլմայով կաթսան, ամբողջը թափեց աղբամանն ու ասաց. «Իմ երեխաները գյուղացու էժան ուտելիք չեն ուտելու»։ Հենց այդ պահին որդիս մտավ խոհանոց։ Բայց ամենասարսափելին այն էր, ինչ տասնամյա թոռնուհիս ասաց հորը. «Պա՛պ, մայրիկը երեկ մեզ էլ է ասել, որ տատիկի տուն այլևս չենք գալու»։
Ես յոթանասուներկու տարեկան եմ։ Անունս Մանուշակ է։
Ամուսնուս՝ Վարդանի հետ քառասունվեց տարի ապրում ենք մեր փոքրիկ տանը՝ Աշտարակի մոտ գտնվող գյուղերից մեկում։
Երկու երեխա ունեինք։ Աղջիկս արդեն տասնհինգ տարի արտերկրում է ապրում, իսկ որդիս՝ Արամը, կնոջ ու երկու երեխաների հետ Երևանում է։
Իմ ամենասիրելի օրը կիրակին էր։
Ամեն կիրակի վաղ առավոտյան վեր էի կենում, խմոր հունցում, ճաշ պատրաստում ու սպասում, թե երբ են թոռներս գալու։
Ամուսինս երբեմն ասում էր.
— Մանո՛ւշ, էսքան մի՛ տանջվիր։ Մի երկու բան էլ հերիք է։
Բայց ես չէի կարողանում քիչ պատրաստել։
Գիտեի՝ մեծ թոռնուհիս՝ Նարեն, իմ տոլման է սիրում, իսկ փոքրիկ Դավիթը միշտ խնդրում է, որ կարտոֆիլը ջեռոցում պատրաստեմ։
Վերջին մեկ տարում, սակայն, հարսս՝ Լիանան, փոխվել էր։
Նա չէր ուտում իմ պատրաստածը։
Երբեմն սեղանի մոտ նստում էր ու ասում.
— Մա՛մ, երեխաներին պետք չէ այսքան յուղոտ սնունդ տալ։
Ես չէի վիճում։
Միշտ առանձին աղցան էլ էի պատրաստում, որ հարմար բան ունենա։
Այդ կիրակի Արամը զանգեց ու ասաց, որ աշխատանքից մի քիչ ուշ է հասնելու։
Լիանան երեխաների հետ եկավ կեսօրին։
Ես արդեն տոլմա էի պատրաստել, լավաշ թխել, աղցան կտրատել։
Նարեն խոհանոց մտնելուն պես ուրախացավ։
— Տատի՛, տոլմա՞ ես սարքել։
— Քեզ համար, բալե՛ս։
Բայց Լիանան անմիջապես բռնեց աղջկա ձեռքը։
— Հիմա ոչինչ չես ուտելու։
Ես զարմացա։
— Ինչո՞ւ, աղջի՛կ ջան։
Նա չպատասխանեց։
Գնացի ամուսնուս օգնելու, որ սենյակից գա։
Երբ վերադարձա խոհանոց, տեսա՝ Լիանան կաթսան բարձրացրել է աղբամանի վրա։
Չհասցրի նույնիսկ խոսել։
Նա ամբողջ տոլման թափեց։
— Լիանա՛, ի՞նչ ես անում։
Նա դատարկ կաթսան դրեց լվացարանի մեջ։
— Մա՛մ, արդեն քանի անգամ ասեմ։ Իմ երեխաները գյուղացու էժան ուտելիք չեն ուտելու։
Նարեն սկսեց լաց լինել։
— Բայց ես տատիկի տոլման էի ուզում։
— Լռի՛ր,— կտրուկ ասաց հարսս։
Հենց այդ պահին խոհանոցի դուռը բացվեց։
Արամը կանգնած էր շեմին։
Նա նայեց աղբամանին, հետո մորս տարիքից հոգնած իմ ձեռքերին։
— Լիանա՛, էս ի՞նչ ես արել։
Հարսս միանգամից փոխեց ձայնը։
— Արա՛մ, ես ուղղակի ուզում եմ, որ երեխաները նորմալ սնվեն։
Արամը դեռ չէր հասցրել պատասխանել, երբ Նարեն ասաց.
— Պա՛պ, մայրիկը մեզ երեկ ասել է, որ տատիկի տուն այլևս չենք գալու։
Որդիս քարացավ։
— Ինչո՞ւ։
Նարեն արտասվելով պատասխանեց.
— Որովհետև մյուս շաբաթ մենք ուրիշ երկիր ենք գնալու։ Մայրիկն ասել է՝ քեզ դեռ չասենք։
Շարունակությունը՝ առաջին մեկնաբանությունում 👇
Խոհանոցում այնպիսի լռություն տիրեց, որ լսվում էր միայն ժամացույցի ձայնը։
Արամը նայեց Լիանային։
— Ի՞նչ երկիր։
Հարսս միանգամից մոտեցավ Նարեին։
— Աղջի՛կս, ես քեզ ասել էի՝ դեռ ոչ մեկին չպատմես։
— Լիանա՛,— բարձրաձայն ասաց որդիս,— ես քեզ հարց տվեցի։
Հարսս նայեց ինձ, հետո ամուսնուս, որը հենված էր դռան շրջանակին։
— Կարո՞ղ ենք առանձին խոսել։
— Երեխաներն արդեն գիտեն։ Ես էլ եմ ուզում իմանալ։
Լիանան ծանր շունչ քաշեց։
— Քույրս Գերմանիայում աշխատանք է գտել ինձ համար։ Ես երեխաների հետ ուզում եմ որոշ ժամանակ այնտեղ ապրել։
Արամը երկար ժամանակ չէր կարողանում խոսել։
— Իսկ ես ե՞րբ պիտի իմանայի։
— Այսօր երեկոյան պատրաստվում էի ասել։
— Երեխաները քեզանից ե՞րբ են լսել։
Նարեն պատասխանեց.
— Մի շաբաթ առաջ, պա՛պ։
Լիանան փակեց աչքերը։
Ես նայեցի թոռնուհուս։
Նա կանգնած էր պատի մոտ, արցունքները հոսում էին այտերով։
Փոքր Դավիթն էլ մոտեցավ հորը։
— Պա՛պ, դու մեզ հետ չե՞ս գալու։
Այդ հարցից հետո Արամի դեմքը փոխվեց։
Նա ծնկի իջավ տղայի առաջ։
— Դավի՛թ, ոչ մի տեղ դեռ չենք գնում։ Մեծերը պիտի նախ խոսեն։
Հետո շրջվեց դեպի Լիանան։
— Երեխաների առաջ այլևս այս թեման չենք քննարկելու։
Ես երեխաներին տարա հյուրասենյակ։
Ամուսինս միացրեց հեռուստացույցը, բայց ոչ մեկը չէր նայում։
Նարեն նստեց կողքիս։
— Տատի՛, դու ինձնից նեղացա՞ծ ես։
Գրկեցի նրան։
— Ինչի՞ համար պիտի նեղանամ, բալե՛ս։
— Մայրիկը ասել էր՝ ոչ մեկին չասենք։ Բայց ես վախեցա, որ քեզ այլևս չեմ տեսնի։
Ամուր գրկեցի թոռնուհուս։
— Դու մեղավոր չես, որ մեծերը չեն կարողացել իրար հետ խոսել։
Մի քիչ անց խոհանոցից բարձր ձայներ լսվեցին։
Արամը հարցնում էր՝ ինչու էր Լիանան առանց իր հետ համաձայնեցնելու երեխաներին տեղափոխելու ծրագրեր կազմել։
Հարսս ասում էր, որ վաղուց է դժգոհ իրենց կյանքից։
Արամը վերջին տարիներին աշխատում էր շինանյութի ընկերությունում։ Աշխատավարձը վատը չէր, բայց ընտանիքի ծախսերն ավելացել էին։
Լիանան էլ գեղեցկության սրահում էր աշխատում։
Վերջին շրջանում սկսել էր շատ խոսել արտերկրում ապրելու մասին։
Ես գիտեի, որ այդ թեմայով վիճում են։
Բայց չէի պատկերացնում, թե հարցն այսքան հեռու է գնացել։
Կես ժամ անց Արամը ներս եկավ։
Նրա դեմքը գունատ էր։
— Մա՛մ, հայրիկին մի քիչ կօգնե՞ս։ Ես երեխաների հետ դուրս եմ գալիս։
— Ո՞ւր։
— Մի քիչ զբոսնելու։
Լիանան մնաց խոհանոցում։
Ես սպասեցի, մինչև երեխաները հեռանան, հետո մտա ներս։
Նա նստած էր սեղանի մոտ։
Աղբամանի կափարիչը բաց էր։
Տոլման ամբողջությամբ այնտեղ էր։
Չկարողացա չնայել։
Այդ ճաշի համար վաղ առավոտյան էի արթնացել։
Բայց հիմա ավելի շատ ինձ ցավեցնում էր ոչ թե թափված ուտելիքը, այլ թոռնուհուս վախեցած դեմքը։
— Լիանա՛, ինչո՞ւ դա արեցիր։
Նա գլխով ցույց տվեց աղբամանը։
— Խոսքը տոլմայի՞ մասին է։
— Եվ տոլմայի, և երեխաների։
Հարսս աչքերը բարձրացրեց։
— Մա՛մ, դուք չեք հասկանում։ Ես չեմ ուզում, որ երեխաներս ամբողջ կյանքն այստեղ անցկացնեն։
— Իսկ ե՞ս եմ ասել, որ պիտի այստեղ անցկացնեն։
Նա լռեց։
— Ես նրանց կրթությանը ե՞մ խանգարել։ Արամին ասե՞լ եմ, որ չտեղափոխվեք։
— Ո՛չ։
— Ուրեմն ինչո՞ւ իմ պատրաստած ճաշը թափեցիր։
Լիանան մի պահ նայեց պատուհանից դուրս։
— Որովհետև ամեն անգամ այստեղ գալուց հետո Արամը նորից սկսում է ասել, թե ինչ լավ է գյուղում։ Որ կարող ենք մի օր ձեր տունը նորոգել, տեղափոխվել, սեփական գործ սկսել։
Ես զարմացա։
— Իսկ դա ձեր երկուսի որոշելիքն է։
— Բայց ես չեմ ուզում այդ կյանքը։
— Այդ դեպքում ամուսնուդ ասա՛։ Իմ տոլման ինչո՞վ էր մեղավոր։
Նա լռեց։
Հետո առաջին անգամ մեղմ ձայնով ասաց.
— Ես բարկացած էի։
— Բարկությունը չի արդարացնում ուրիշի աշխատանքն ու նվերը աղբը նետելը։
Լիանան գլուխը կախեց։
— Գիտեմ։
Ես վերցրի դատարկ կաթսան ու սկսեցի լվանալ։
Նա վեր կացավ։
— Ես կանեմ։
— Պետք չէ։
— Մա՛մ…
Շրջվեցի։
— Լիանա՛, դու իրավունք ունես ուրիշ կյանք ցանկանալու։ Բայց իրավունք չունես դրա համար իմ տունը, իմ աշխատանքը կամ երեխաների սիրած բաները նվաստացնելու։
Նա չպատասխանեց։
Այդ կիրակի ընտանիքով չճաշեցինք։
Արամը երեխաների հետ վերադարձավ միայն երեկոյան։
Հետո բոլորը գնացին Երևան։
Երբ մեքենան հեռացավ, ամուսինս նստեց բակի նստարանին։
— Մանո՛ւշ, չնեղանաս։
— Ինչպե՞ս չնեղանամ, Վարդա՛ն։
Նա երկար լռեց։
— Արամն արդեն մեծ մարդ է։ Ինքը պիտի որոշի՝ ինչպես է կարգավորելու ընտանիքի հարցերը։
Ես գլխով արեցի։
Բայց ներսումս հանգիստ չկար։
Հաջորդ առավոտ որդիս զանգեց։
— Մա՛մ, դու ո՞նց ես։
— Լավ եմ։ Դուք ո՞նց եք։
Նա ծանր շունչ քաշեց։
— Ամբողջ գիշեր խոսել ենք։
Պարզվեց՝ Լիանան արդեն մի քանի ամիս էր պատրաստվում արտերկիր մեկնել։
Գերմանիայում ապրող քույրը կապ էր հաստատել մի ընկերության հետ, որտեղ Լիանան հնարավոր է աշխատանք ստանար՝ համապատասխան փաստաթղթերի և պայմանների կարգավորումից հետո։
Առայժմ ոչ մի տեղափոխություն վերջնական հաստատված չէր։
Բայց հարսս սկսել էր երեխաներին պատմել, թե իրենք նոր կյանք են սկսելու։
Արամին չէր ասել, որովհետև վախենում էր, որ նա կհրաժարվի։
— Մա՛մ, նա ասում է՝ եթե սկզբից պատմեր, ես կփորձեի համոզել չգնալ։
— Իսկ դու ի՞նչ ես մտածում։
— Ես էլ եմ պատրաստ քննարկել տեղափոխվելը։ Բայց ոչ այս ձևով։ Երեխաներին նախապատրաստել ու ինձ վերջում տեղեկացնելը ճիշտ չէ։
Ես համաձայնեցի։
— Հիմա ի՞նչ եք անելու։
— Մի քանի օր ժամանակ ենք տվել իրար։
Հեռախոսը անջատելուց հետո մտածեցի, որ երիտասարդներն իսկապես ուրիշ հնարավորություններ են փնտրում։
Եվ դա վատ չէր։
Մեր գյուղում էլ շատ ընտանիքներ կային, որոնց երեխաները հեռացել էին։
Ոմանք վերադարձել էին։
Ոմանք՝ ոչ։
Բայց ուրիշ երկրում ապրելու ցանկությունը դեռ պատճառ չէր, որ ընտանիքի անդամները սկսեին իրարից գաղտնի որոշումներ ընդունել։
Այդ շաբաթ երեխաները մեզ չայցելեցին։
Կիրակին առաջին անգամ շատ լուռ անցավ։
Առավոտյան սովորության համաձայն հանեցի մեծ կաթսան։
Հետո հիշեցի, որ հյուրեր չենք սպասում։
Դրեցի տեղը։
Ամուսինս տեսավ։
— Մանո՛ւշ, այսօր երկուսիս համար պատրաստիր։
Ես փորձեցի ժպտալ։
— Գիտեմ։
Բայց երբ երկու փոքր ափսե դրեցի սեղանին, աչքերս լցվեցին։
Քսան տարուց ավելի կիրակի օրերին մեր տունը լիքն էր եղել։
Սկզբում երեխաներս էին գալիս։
Հետո՝ թոռներս։
Միշտ աղմուկ էր։
Երբեմն նույնիսկ հոգնում էի։
Հիմա այդ աղմուկն այնքան էի կարոտում, որ չգիտեի ինչ անել։
Երկրորդ կիրակի Նարեն զանգահարեց։
— Տատի՛, դու ինձ համար տոլմա էլ չե՞ս պատրաստում։
Ես ծիծաղեցի։
— Կպատրաստեմ, բալե՛ս։ Երբ գաս։
— Իսկ ես կարո՞ղ եմ գալ։
Նրա ձայնում մի բան կար, որից սիրտս սեղմվեց։
— Իհարկե կարող ես։
— Մայրիկն ասում է՝ հիմա ավելի լավ է, որ մի քիչ չգանք։
Ես մի պահ լռեցի։
— Նարե՛ ջան, մեծերի միջև երբեմն անհամաձայնություններ են լինում։ Բայց դա չի նշանակում, որ տատիկը քեզ քիչ է սիրում։
— Ես գիտեմ։
Հետո շշնջաց.
— Տատի՛, ես ուզում եմ քեզ մի բան ասել, բայց չգիտեմ՝ կարելի՞ է։
— Ասա՛։
— Դավիթը երեկ լաց էր լինում։ Մտածում է՝ եթե Գերմանիա գնանք, դու կմոռանաս մեզ։
Ես հազիվ զսպեցի արցունքներս։
— Դավիթին ասա՝ տատիկը ձեզ երբեք չի մոռանա։
Այդ օրը երկար մտածեցի։
Արդյոք պետք է ինքս զանգահարեի Լիանային։
Թե ավելի լավ էր չմիջամտել։
Վերջապես որոշեցի մի բան անել։
Ոչ թե հարսիս դաս տալու։
Այլ որովհետև երեխաներն արդեն մեծահասակների վիճաբանության հետևանքներն էին կրում։
Զանգահարեցի Արամին։
— Տղա՛ս, եթե դուք հիմա չեք ուզում գալ, ես չեմ ստիպի։ Բայց երեխաների հետ կապս մի՛ կտրեք։
Նա անմիջապես պատասխանեց.
— Մա՛մ, ես երբեք դա թույլ չեմ տա։
— Եվ մի բան էլ։ Նրանց մի՛ թողեք մտածեն, թե ստիպված են ընտրել մոր ու հոր կամ մեր ու մյուս հարազատների միջև։
Արամը երկար լռեց։
— Ճիշտ ես ասում։
Մի քանի օր անց նա ինձ ասաց, որ Լիանայի հետ դիմել են ընտանեկան խորհրդատվության։
Ոչ թե որովհետև պարտադիր ուզում էին բաժանվել։
Այլ որովհետև արդեն չէին կարողանում առանց վիճելու խոսել։
Խորհրդատուն նրանց օգնում էր առանձնացնել տարբեր հարցերը՝ աշխատանքի հնարավորությունը, երեխաների կրթությունը, տեղափոխության իրատեսական պայմանները և իրենց հարաբերությունները։
Պարզվել էր նաև, որ Գերմանիայի առաջարկն այնքան պարզ չէր, որքան Լիանան սկզբում պատկերացրել էր։
Նրա որակավորումը պետք է ստուգվեր, աշխատանքային ու բնակության փաստաթղթերի հարցերը դեռ կարգավորված չէին։
Երեխաների դպրոցական տեղափոխությունն էլ առանձին պատրաստություն էր պահանջելու։
Դրանք անհնարին խնդիրներ չէին։
Բայց հնարավոր չէր պարզապես ճամպրուկները հավաքել ու մեկնել։
Այդ ամենը հասկանալուց հետո Լիանան համաձայնել էր առայժմ դադարեցնել երեխաներին տեղափոխության մասին խոստումներ տալը։
Ինձ համար դա լավ նշան էր։
Բայց մեր հարաբերությունները դեռ չէին կարգավորվել։
Երրորդ շաբաթ օրը հարսս զանգահարեց։
Ես նույնիսկ զարմացա, երբ հեռախոսին նրա անունը տեսա։
— Լուսի՛նե,— ուզում էի ասել սովորության համաձայն, հետո ուղղվեցի։— Լիանա՛, լսում եմ։
— Մա՛մ, կարո՞ղ եմ վաղը ձեզ մոտ գալ։
— Իհարկե։
— Մենա՞կ։
Մի պահ մտածեցի։
— Արի։
Հաջորդ առավոտ նա եկավ։
Ձեռքին ոչ ծաղիկ կար, ոչ նվեր։
Միայն փոքրիկ պայուսակ։
Նստեցինք խոհանոցում։
Լիանան երկար ժամանակ չէր խոսում։
Հետո ասաց.
— Ես եկել եմ ներողություն խնդրելու։
Նայեցի նրան։
— Լսում եմ։
— Այն օրը շատ վատ եմ վարվել։ Ուտելիքը թափելն ու ձեզ վիրավորելը սխալ էր։ Դա ոչ մի կապ չուներ երեխաների առողջության հետ։
Ես գլխով արեցի։
— Գիտեմ։
— Ես շատ բարկացած էի Արամի վրա։ Ինձ թվում էր՝ ինքը երբեք չի լսում՝ ինչ եմ ուզում։ Իսկ ձեր տանը այդ բարկությունը ձեզ վրա թափեցի։
— Բայց դա հարցը չի լուծում, Լիանա՛։
— Գիտեմ։
Նա հանեց պայուսակից փոքրիկ տետր։
Սկզբում կարծեցի՝ ինչ-որ բան է ուզում ցույց տալ։
Բայց նա ասաց.
— Մի բան եմ ուզում սովորել։
— Ի՞նչ։
— Ձեր տոլման պատրաստել։
Ես շշմեցի։
— Ինչո՞ւ։
Նա աչքերը լցրեց։
— Որովհետև Նարեն ինձ ասել է, որ եթե երբևէ իսկապես հեռանանք Հայաստանից, ուզում է իմանալ՝ ինչպես են տատիկի սիրելի ուտելիքները պատրաստվում։
Ես երկար նայեցի նրան։
— Լիանա՛, դրա համար կարող ես բաղադրատոմսն ինձնից վերցնել։
— Գիտեմ։ Բայց ուզում եմ ձեր կողքին պատրաստել։ Եթե համաձայն եք։
Այդ պահին չգիտեի՝ պատրաստ եմ արդյոք ամեն ինչ մոռանալ։
Չէի էլ ուզում ձևացնել, թե մի ներողությամբ վիրավորանքն անցնում է։
Բայց տեսա, որ հարսս առաջին անգամ փորձում է ոչ թե արդարանալ, այլ ինչ-որ բան անել։
— Լավ,— ասացի։— Նախ տերևները պատրաստենք։
Այդ օրը միասին տոլմա պատրաստեցինք։
Սկզբում անհարմար լռություն կար։
Հետո կամաց-կամաց խոսեցինք։
Պարզվեց՝ Լիանան դեռ մանկուց էր ամաչել իր գյուղական ծագումից։
Նրա ընտանիքը տարիներ առաջ գյուղից քաղաք էր տեղափոխվել։
Դպրոցում մի քանի երեխա ծաղրել էին նրա հագուստը, խոսելաձևը և տան պայմանները։
Այդ հիշողությունները երկար ժամանակ իրենից չէր հեռացրել։
Երբ մեծացել էր, որոշել էր, որ իր երեխաները երբեք նման վերաբերմունքի չեն հանդիպելու։
— Ես նույնիսկ չեմ հասկացել, թե երբ սկսեցի ամեն ինչ բաժանել «գյուղական» ու «քաղաքային» մասերի,— խոստովանեց նա։
Ես հարցրի.
— Բայց դու ինքդ գիտես՝ գյուղում ինչքան աշխատասեր մարդիկ են ապրում։
— Գիտեմ։
— Ուրեմն ինչո՞ւ ես ուզում, որ երեխաներդ ամաչեն իրենց արմատներից։
Նա գլուխը կախեց։
— Չեմ ուզում։ Ուղղակի վախեցել եմ, որ իրենք էլ կանցնեն իմ անցած ճանապարհով։
Ես չշտապեցի պատասխանել։
Հետո ասացի.
— Դու կարող ես նրանց լավ կրթություն տալ, ուրիշ երկրներ ցույց տալ, նոր հնարավորություններ ստեղծել։ Բայց դրա համար պարտադիր չէ ամաչել այն տնից, որտեղ նրանց տատն ու պապն են ապրում։
Նա գլխով արեց։
Մի քանի ժամ անց տոլման պատրաստ էր։
Լիանան համտեսեց։
— Նույն համը չէ,— ասաց նա։
Ես ծիծաղեցի։
— Առաջին անգամից չի էլ լինի։
Նա նույնպես ծիծաղեց։
Երբ պատրաստվում էր գնալ, հարցրեց.
— Մա՛մ, կարո՞ղ եմ երեխաներին հաջորդ կիրակի բերել։
Ես մի պահ լռեցի։
— Կարող ես։ Բայց մի պայմանով։
Նա անհանգստացավ։
— Ի՞նչ պայման։
— Այդ օրը երեխաների առաջ ոչ ոք չի վիճելու։ Եթե մեծերը խնդիր ունեն, առանձին կխոսեն։
— Համաձայն եմ։
Հաջորդ կիրակի առավոտյան նորից վաղ արթնացա։
Վարդանը տեսավ մեծ կաթսան ու ժպտաց։
— Նորից ամբողջ գյուղի՞ համար ես պատրաստում։
Ես ծիծաղեցի։
— Այսօր թոռներս են գալու։
Կեսօրին մեքենայի ձայն լսվեց։
Դուռը բացեցի։
Առաջինը Նարեն վազեց ներս։
— Տատի՜։
Նրան գրկեցի։
Հետո Դավիթը եկավ։
— Տատի՛, տոլմա կա՞։
— Կա՛, բալե՛ս։
Նա ուրախությունից ծափ տվեց։
Արամն ու Լիանան ներս մտան նրանց հետևից։
Որդիս մոտեցավ ու համբուրեց ճակատս։
— Մա՛մ, ո՞նց ես։
— Հիմա արդեն լավ եմ։
Նստեցինք սեղանի շուրջ։
Լիանան իր ձեռքով երեխաներին ճաշ լցրեց։
Նարեն զարմացած նայեց մորը։
— Մա՛մ, դու էլ ես տատիկի տոլմայից ուտելո՞ւ։
— Այո՛։
— Իսկ ինչո՞ւ առաջ չէիր ուտում։
Լիանան մի պահ լռեց։
Հետո պատասխանեց.
— Որովհետև սխալ էի վարվում։
Երեխան նորից հարցրեց.
— Իսկ հիմա էլ չե՞ս ասելու, որ գյուղական ուտելիք է։
Լիանան նայեց ինձ։
— Գյուղական լինելը վատ բան չէ, Նարե՛։ Ես դա սխալ ձևով էի ասում։
Արամը ոչինչ չասաց։
Բայց տեսա, որ նրա դեմքի լարվածությունն աստիճանաբար թուլանում է։
Այդ օրը սեղանի շուրջ բոլորս խոսում էինք։
Երեխաները պատմում էին դպրոցի մասին։
Վարդանը պատմում էր, թե ինչպես է հարևանի հետ նորոգել այգու ջրի խողովակը։
Լիանան պատմում էր Գերմանիայում աշխատանքի հնարավորության մասին։
Առաջին անգամ այդ թեման լսելիս ոչ մեկը չէր վիճում։
Արամն ասաց, որ իրենք պատրաստվում են նորից ուսումնասիրել բոլոր պայմանները և հետո միասին որոշել՝ ինչն է լավագույնը ընտանիքի համար։
Ես պատասխանեցի.
— Ինչ էլ որոշեք, թող գիտակցված լինի։
Այդ կիրակին շատ լավ անցավ։
Բայց ամենակարևոր իրադարձությունը տեղի ունեցավ մի քանի շաբաթ անց։
Նարեն դպրոցում դասարանային միջոցառման էր մասնակցում։
Երեխաներին խնդրել էին ներկայացնել իրենց ընտանիքի որևէ ավանդույթ։
Նարեն որոշել էր պատմել մեր կիրակնօրյա ճաշերի մասին։
Նա Լիանային խնդրել էր նկարահանել, թե ինչպես ենք միասին տոլմա պատրաստում։
Ես համաձայնեցի։
Մեկ շաբաթ անց Արամը զանգահարեց։
— Մա՛մ, Նարեն ուզում է, որ դու իր միջոցառմանը գաս։
Մի քիչ զարմացա։
— Ես ի՞նչ պիտի անեմ։
— Ոչինչ։ Պարզապես նստես ու նայես։
Գնացինք Վարդանի հետ։
Դպրոցի դահլիճում երեխաները հերթով ներկայացնում էին իրենց ընտանիքների պատմությունները։
Երբ Նարեի հերթը հասավ, նա էկրանին ցույց տվեց մեր խոհանոցում արված տեսանյութը։
Ես այնտեղ գլխաշորով էի, գոգնոցով, ձեռքերս ալյուրոտ։
Նարեն խոսում էր.
— Ամեն կիրակի մենք գնում ենք տատիկիս տուն։ Նա մեզ համար տոլմա է պատրաստում։ Իմ տատիկը գյուղում է ապրում և շատ բան գիտի այգու, ուտելիքի ու հին սովորույթների մասին։ Նա ասում է, որ ընտանիքի հետ ճաշելը կարևոր է, որովհետև այդ ժամանակ բոլորս կարողանում ենք իրար լսել։
Ես զգացի, թե ինչպես աչքերս լցվեցին։
Բայց հետո թոռնուհիս մի բան ասաց, որին պատրաստ չէի։
— Մի անգամ մեր ընտանիքում մեծ վեճ եղավ, ու մենք մի քանի շաբաթ տատիկի տուն չգնացինք։ Ես շատ էի կարոտում։ Հիմա ուրախ եմ, որ նորից միասին ենք։ Ուզում եմ, որ մեր ընտանիքում բոլորը կարողանան ասել, թե ինչ են ուզում, առանց մյուսներին վիրավորելու։
Դահլիճում ծափահարություններ հնչեցին։
Ես նայեցի Լիանային։
Նա նույնպես արտասվում էր։
Դասից հետո Նարեն մոտեցավ մեզ։
— Տատի՛, լա՞վ էի պատմում։
Գրկեցի նրան։
— Շատ լավ, բալե՛ս։
Լիանան մոտեցավ ու բռնեց ձեռքս։
— Մա՛մ, շնորհակալ եմ, որ եկաք։
Ես նայեցի նրան։
Մեր հարաբերություններում դեռ շատ բան կար վերականգնելու։
Մի վիրավորանք հնարավոր չէր պարզապես ջնջել։
Բայց այդ պահին առաջին անգամ զգացի, որ ընտանիքում ինչ-որ բան իսկապես փոխվել է։
Ոչ թե որովհետև բոլորը համաձայն էին իրար հետ։
Այլ որովհետև սկսել էինք իրար լսել։
Անցել է արդեն կես տարի։
Արամն ու Լիանան դեռ Հայաստանում են։
Գերմանիայի հարցը վերջնականապես չեն փակել, բայց որոշել են չշտապել և ոչ մի կարևոր քայլ չանել առանց միասին քննարկելու։
Երեխաներն այլևս չեն վախենում, որ մի առավոտ կարթնանան ու պիտի հեռանան՝ չհասցնելով հրաժեշտ տալ հարազատներին։
Ամեն կիրակի չէ, որ հավաքվում ենք։
Երբեմն նրանք գործեր ունեն։
Երբեմն մենք ենք հոգնած լինում։
Բայց երբ գալիս են, տունը նորից լիքն է աղմուկով։
Անցած կիրակի Լիանան առաջարկեց ինքն էլ ճաշ պատրաստել։
Ես համաձայնեցի։
Նա տոլմա էր պատրաստել։
Նարեն առաջինը համտեսեց։
— Մա՛մ, շատ համով է, բայց տատիկինն ուրիշ է։
Բոլորս ծիծաղեցինք։
Լիանան էլ ծիծաղեց։
— Դեռ սովորում եմ։
Վարդանը նայեց ինձ ու կամաց ասաց.
— Տեսնո՞ւմ ես, Մանո՛ւշ։ Մեր տունը նորից լցվել է։
Ես սեղանի շուրջ նայեցի երեխաներիս ու թոռներիս։
Հիշեցի այն կիրակին, երբ ամբողջ տոլման աղբամանում էր հայտնվել։
Այն ժամանակ մտածում էի, որ մեր ընտանիքը այլևս նույնը չի լինի։
Եվ ինչ-որ իմաստով ճիշտ էի։
Այն իսկապես այլևս նույնը չէ։
Հիմա բոլորս գիտենք, որ միայն հարազատ լինելը բավարար չէ իրար չվիրավորելու համար։
Եվ որ երեխաների համար ամենալավ ապագան կառուցելիս չի կարելի նրանց ստիպել ամաչել սեփական ընտանիքի անցյալից։
Ես դեռ ամեն կիրակի վաղ եմ արթնանում։
Բայց այլևս չեմ պատրաստում այնքան, որ ամբողջ օրը խոհանոցում անցկացնեմ։
Հիմա երբեմն թոռներս էլ են օգնում։
Նարեն տերևներն է դասավորում։
Դավիթը փորձում է խմոր հունցել, թեև ավելի շատ ալյուր է թափում հատակին։
Երբեմն Լիանան էլ է գալիս շուտ։
Եվ մենք միասին ենք պատրաստում։
Անցած կիրակի նա հանկարծ ասաց.
— Մա՛մ, մի օր եթե իսկապես արտերկիր տեղափոխվենք, կարո՞ղ եմ ձեզնից տոլմայի ու լավաշի բոլոր ձևերը սովորել։
Ես ժպտացի։
— Սովորի՛ր, աղջի՛կ ջան։
Նա շարունակեց.
— Ուզում եմ, որ երեխաներն այնտեղ էլ հիշեն մեր տան համը։
Նայեցի նրան։
Հետո պատասխանեցի.
— Հիշելու են։ Որովհետև համը միայն ուտելիքից չէ։ Այն նաև այն մարդկանցից է, որոնց հետ նստում են սեղանի շուրջ։
Այդ պահին Նարեն խոհանոց մտավ։
— Տատի՛, լավաշը պատրա՞ստ է։
— Պատրաստ է, բալե՛ս։
Նա վերցրեց մի կտոր, փաթաթեց պանրով ու վազեց դեպի բակ։
Ես նայեցի նրա հետևից ու ժպտացի։
Մեր խոհանոցից նորից թարմ հացի բույր էր գալիս։
Եվ այս անգամ ոչ ոք դրանից չէր ամաչում։
