Սկեսուրս ամեն անգամ լողացնում էր հինգ ամսական աղջկաս, ու երեխան սկսում էր այնպես ճչալ, կարծես ինչ-որ բանից սարսափում էր։ Նա ասում էր. «Բոլոր երեխաներն էլ լացի օրեր ունեն»։ Բայց մի երեկո աղջկաս մեջքին կարմիր հետքեր նկատեցի։ Իսկ երբ ամուսինս տեսավ դրանք, անմիջապես ասաց. «Մորս դեռ ոչինչ մի՛ հարցրու»։ Այդ պահին հասկացա, որ նրանք երկուսն էլ ինձնից ինչ-որ բան են թաքցնում։
Աղջիկս՝ Մանեն, հինգ ամսական էր, երբ ստիպված եղա վերադառնալ աշխատանքի։
Ես աշխատում էի Երևանում՝ դեղատնային ցանցերից մեկի հաշվապահությունում։ Դեկրետային արձակուրդս ավելի երկար շարունակելու հնարավորություն ունեի, բայց ընտանիքի ֆինանսական վիճակը դժվարացել էր։
Ամուսինս՝ Գոռը, մի քանի ամիս առաջ կորցրել էր աշխատանքը։ Հետո ընդունվել էր պահեստում, որտեղ աշխատում էր հերթափոխերով։
Մեր բնակարանի վարկն ու մյուս ծախսերը հիմնականում իմ աշխատավարձից էին փակվում։
Հենց այդ ժամանակ սկեսուրս՝ Անահիտը, առաջարկեց օգնել։
— Երեխային օտար մարդու ինչո՞ւ եք վստահելու։ Ես կմնամ հետը, դու հանգիստ աշխատիր։
Անկեղծ ասած՝ շատ ուրախացա։
Անահիտը վաթսուներկու տարեկան էր։ Ամբողջ կյանքում մանկապարտեզում դաստիարակչի օգնական էր աշխատել։
Սկզբում ամեն ինչ լավ էր։
Առավոտյան գալիս էր, կերակրում Մանեին, զբոսանքի տանում։
Բայց շուտով նկատեցի մի տարօրինակ բան։
Երբ ես էի լողացնում աղջկաս, նա հանգիստ էր։ Ջրի մեջ նույնիսկ ժպտում էր։
Իսկ սկեսուրիս մոտ ամեն անգամ սարսափելի լաց էր լինում։
Մի քանի անգամ աշխատանքի ժամանակ Անահիտը զանգեց ու ասաց, որ երեխան անհանգիստ է։
Բայց երբ տուն էի գալիս, Մանեն սովորաբար քնած էր լինում։
Մի օր հարցրի.
— Մա՛մ, գուցե ջուրը շատ տա՞ք եք անում։
Նա վիրավորվեց։
— Լուսի՛նե, երեք երեխա եմ մեծացրել։ Դու ինձ երեխա լողացնե՞լ ես սովորեցնելու։
Դրանից հետո որոշեցի չվիճել։
Մինչև այն հինգշաբթին, երբ աշխատանքից երկու ժամ շուտ վերադարձա։
Դուռը բացելուն պես լսեցի Մանեի ճիչը։
Վազեցի լոգարան։
Դուռը փակ էր։
— Մա՛մ, բացե՛ք։
Ներսից ինչ-որ իր ընկավ հատակին։
Մի քանի վայրկյան անց Անահիտը բացեց դուռը։
Աղջիկս փաթաթված էր մեծ սրբիչով։
Դեմքը կարմրած էր, ամբողջ մարմինը դողում էր։
— Ի՞նչ է պատահել,— հարցրի։
— Ոչինչ։ Ջուրը չէր սիրում։
Ես գրկեցի երեխայիս։
Մի քանի րոպե անց նա հանգստացավ։
Այդ երեկո հագուստը փոխելիս մեջքի և կողքի հատվածում մի քանի կարմիր հետք նկատեցի։
Դրանք փոքրիկ, անկանոն բծեր էին։
Անմիջապես կանչեցի ամուսնուս։
Գոռը մոտեցավ, տեսավ հետքերն ու հանկարծ գունատվեց։
— Սրանք ե՞րբ են հայտնվել։
— Չգիտեմ։ Դրա համար էլ քեզ եմ կանչել։
Նա երկար նայեց երեխային։
Հետո ասաց.
— Լուսի՛նե, մորս դեռ ոչինչ մի՛ հարցրու։
— Ինչո՞ւ։
Գոռը գլուխը կախեց։
— Որովհետև ես արդեն մի անգամ նման բան տեսել եմ։
Ես քարացա։
— Որտե՞ղ։
Նա նայեց ինձ ու շշնջաց.
— Մորս տանը։ Բայց այն ժամանակ Մանեն այնտեղ չէր։
Շարունակությունը՝ առաջին մեկնաբանությունում 👇
Մի քանի վայրկյան չէի հասկանում՝ ինչ է ասում։
— Գո՛ռ, բացատրի՛ր։
Նա նստեց մահճակալի եզրին։
— Երկու շաբաթ առաջ մայրիկի մոտ էի գնացել։ Լոգարանում նույնպիսի կարմիր հետքերով սրբիչ տեսա։
— Ի՞նչ հետքերով։
— Մաշկի գրգռվածությունից մնացած կարմրավուն բծեր։ Կարծեցի՝ մայրիկը ինչ-որ նոր լվացքի միջոց է օգտագործում։
Ես չհավատացի լսածիս։
— Եվ դու ոչինչ չասացի՞ր։
— Հարցրի։ Ասաց՝ մաքրող նյութից է։
— Իսկ ինչո՞ւ հիմա ինձ ասում ես՝ նրան ոչինչ չհարցնեմ։
Գոռը անհանգիստ նայեց ինձ։
— Որովհետև ուզում եմ նախ հասկանալ՝ ինչ է կատարվում։ Եթե մայրիկն ինչ-որ բան է սխալ անում, պետք է իմանանք։ Բայց չեմ ուզում առանց պարզելու մեղադրել նրան։
Ես վերցրի հեռախոսս։
— Նախ բժիշկին ենք զանգահարում։
Մեր մանկաբույժը լսեց նկարագրությունս և խնդրեց, որ երեխային զննման տանենք։
Այդ նույն երեկո գնացինք բժշկական կենտրոն։
Բժիշկը զննեց Մանեին։
Հարցրեց՝ վերջին օրերին նոր սնունդ, լվացքի միջոց կամ մաշկի խնամքի արտադրանք օգտագործե՞լ ենք։
Ասացի՝ ոչ։
— Իսկ բծերը երբ նկատեցիք։
— Այսօր։ Բայց վերջին երկու շաբաթվա ընթացքում երեխաս սկեսուրիս մոտ լողանալիս շատ ուժեղ է լաց լինում։
Բժիշկը բացատրեց, որ նման հետքերը կարող են տարբեր պատճառներ ունենալ՝ մաշկի գրգռումից մինչև այլ խնդիրներ, և միայն արտաքին տեսքից հնարավոր չէ վերջնական եզրակացություն անել։
Նա նշեց, որ երեխային այս պահին անհրաժեշտ է համապատասխան խնամք ու հետևում, և տվեց հստակ ցուցումներ։
Տուն վերադարձանք ուշ երեկոյան։
Մանեն արդեն քնած էր։
Ես նստեցի խոհանոցում ու ասացի.
— Գո՛ռ, վաղը մայրդ երեխային չի պահելու։
Նա չառարկեց։
— Լավ։
Անկեղծ ասած՝ սպասում էի, որ կսկսի պաշտպանել մորը։
Բայց ամուսինս անսովոր լուռ էր։
— Գո՛ռ, դու ինձ ամեն ինչ պատմե՞լ ես։
Նա նայեց պատուհանին։
— Ոչ։
Սիրտս արագ բաբախեց։
— Ուրեմն շարունակի՛ր։
Պարզվեց՝ վերջին ամիսներին Անահիտը հաճախ էր Գոռին զանգահարում՝ գումար խնդրելու։
Սկզբում փոքր գումարներ էին։
Հետո՝ ավելի մեծ։
Գոռը մտածել էր, թե մայրը թոշակով չի հասցնում ծախսերը փակել։
Բայց մի քանի շաբաթ առաջ իմացել էր, որ Անահիտը սկսել է իր տանը ծանոթների երեխաներին խնամել։
— Այսինքն՝ մեր Մանեից բացի ուրիշ երեխաների է պահո՞ւմ։
— Այո։ Երբեմն։
Ես չկարողացա զսպել զայրույթս։
— Իսկ ո՞վ է նրան թույլ տվել մեր երեխայի խնամքի ժամերին ուրիշ երեխաների բերել մեր տուն։
Գոռը շտապ պատասխանեց.
— Մեր տուն չի բերել։ Իր բնակարանում է պահել։
— Բայց դու ասացիր՝ Մանեի լոգանքի հետ կապված ինչ-որ բան տեսել ես այնտեղ։
Նա լռեց։
Հետո խոստովանեց.
— Մայրիկը մի քանի անգամ Մանեին իր տուն է տարել։
Ես կարծես այլևս չէի լսում սենյակի ձայները։
Մենք Անահիտի հետ հստակ պայմանավորվել էինք, որ նա երեխային խնամելու է մեր բնակարանում։
Եթե պետք լիներ ինչ-որ տեղ տանել, պիտի նախ մեզ տեղեկացներ։
— Դու գիտեի՞ր։
— Միայն վերջերս իմացա։
— Եվ ինձ չասացի՞ր։
— Մայրիկը պնդում էր, որ ոչ մի խնդիր չկա։
Ես վեր կացա։
— Բայց խնդիր կա, Գո՛ռ։ Մեր երեխան հինգ ամսական է։ Մենք պետք է իմանանք՝ որտեղ է լինում և ով է նրա կողքին։
Ամուսինս ոչինչ չասաց։
Հաջորդ առավոտ զանգահարեցի Անահիտին։
Ասացի, որ Մանեին բժշկի ենք տարել։
Նա անմիջապես անհանգստացավ։
— Ի՞նչ է եղել երեխային։
— Մաշկի վրա կարմիր հետքեր են հայտնվել։
Մի պահ լռություն տիրեց։
Հետո Անահիտը հարցրեց.
— Բժիշկն ի՞նչ ասաց։
— Դեռ պարզում ենք։ Բայց ուզում եմ ձեզ հարցնել՝ վերջին օրերին Մանեին ձեր տո՞ւն եք տարել։
Նա երկար ժամանակ չէր պատասխանում։
Հետո ասաց.
— Մի քանի անգամ։ Ի՞նչ կա դրա մեջ։
— Ինչո՞ւ ինձ չեք ասել։
— Գոռը գիտեր։
Ես ատամներս սեղմեցի։
— Ես էլ եմ նրա մայրը։ Եվ ես չգիտեի։
Անահիտը նեղացած պատասխանեց.
— Լուսի՛նե, եթե ինձ այլևս չես վստահում, ասա՛։
— Այո, հիմա չեմ վստահում։ Որովհետև երեխայիս հետ կապված որոշումներ եք կայացրել առանց ինձ տեղեկացնելու։
Նա անջատեց հեռախոսը։
Այդ օրը աշխատանք չգնացի։
Մանեին թողեցի ամուսնուս հետ և որոշեցի անձամբ գնալ սկեսուրիս տուն։
Անահիտն ապրում էր Երևանում՝ հին բազմաբնակարան շենքի երկրորդ հարկում։
Երբ հասա, դուռը բացեց մի երիտասարդ կին։
Նրան չէի ճանաչում։
— Անահիտին եմ փնտրում։
Կինը զարմացած նայեց։
— Դուք երևի Լուսինե՞ն եք։
Ես քարացա։
— Այո։ Իսկ դուք ո՞վ եք։
— Մարիամն եմ։ Անահիտ տատիկի մոտ երեխայիս եմ թողնում։
Ներսից երեխայի լաց լսվեց։
Ես մտա միջանցք։
Հյուրասենյակում երեք մանկական մահճակալ կար։
Մեկը դատարկ էր։
Մյուս երկուսում փոքր երեխաներ էին։
Անահիտը նստած էր բազմոցին։
Ինձ տեսնելով՝ գունատվեց։
— Լուսի՛նե, դու այստեղ ի՞նչ ես անում։
— Ուզում եմ հասկանալ՝ ինչ է կատարվում։
Նա փորձեց ժպտալ։
— Մի քանի ծանոթի երեխաներին եմ պահում։ Ի՞նչ է եղել։
Ես նայեցի մահճակալներին։
— Դուք միաժամանակ քանի՞ երեխա եք խնամում։
— Երբեմն երկուսին, երբեմն երեքին։
— Իսկ Մանեի՞ն։
Նա աչքերը իջեցրեց։
— Երբեմն այստեղ էլ Մանեն է լինում։
Ես փորձեցի հանգիստ խոսել։
— Մա՛մ, դուք ինձ ասել էիք, որ ամբողջ օրը մեր երեխայի հետ եք լինելու։ Ինչո՞ւ եք թաքցրել, որ ուրիշ երեխաների էլ եք խնամում։
Նա միանգամից բարկացավ։
— Որովհետև գիտեի՝ դեմ կլինես։ Իսկ ինձ գումար էր պետք։
— Ինչի՞ համար։
Անահիտը լռեց։
Այդ պահին Մարիամը միջամտեց։
— Ներեցեք, ես էլ կուզեի մի բան հասկանալ։ Ինձ ասել էին, որ Անահիտ տատիկը միայն իմ երեխային է խնամում այս ժամերին։
Մենք իրար նայեցինք։
Պարզվեց՝ Անահիտը յուրաքանչյուր ընտանիքին տարբեր բան էր ասել։
Եվ բոլորը մտածել էին, որ իրենց երեխան անհատական խնամք է ստանում։
Մարիամը անմիջապես մոտեցավ իր երեխային։
— Ես նրան այստեղ թողել եմ, որովհետև վստահ էի՝ դուք միայն իր հետ եք զբաղվելու։
Անահիտը սկսեց արդարանալ։
— Ես բոլորին էլ հասցնում եմ։
Բայց ես արդեն նկատել էի, որ նրա ձեռքերն ուժեղ դողում են։
Սկեսուրս միշտ աշխույժ կին էր եղել։
Այժմ շատ հոգնած տեսք ուներ։
Եվ առաջին անգամ մտածեցի, որ գուցե նա պարզապես ֆիզիկապես չի հասցնում այդքան երեխաների խնամքը։
— Մա՛մ, երեկ Մանեի լողացնելու ժամանակ ինչո՞ւ էր դուռը փակ։
Նա հանկարծ աչքերը լցրեց։
— Որովհետև չէի ուզում՝ տեսնես։
— Ի՞նչը։
Նա երկար լռեց։
Հետո վեր կացավ և մեզ տարավ լոգարան։
Ցույց տվեց լվացարանի կողքի փոքրիկ պահարանը։
Ներսում տարբեր լվացող միջոցներ կային։
Դրանցից մեկը մեծ սպիտակ տարա էր՝ առանց գործարանային պիտակի։
— Սա ի՞նչ է,— հարցրի։
Անահիտը շշնջաց.
— Լվացքի միջոց։
— Որտեղի՞ց եք գնել։
— Ծանոթից։ Ասաց՝ մանկական հագուստի համար էլ է հարմար։
Ես նայեցի տարային։
— Դուք սա Մանեի հագուստի՞ վրա եք օգտագործել։
Նա գլխով արեց։
Հետո ավելացրեց.
— Սրբիչների վրա էլ։
Ես հիշեցի երեխայի մաշկի կարմիր հետքերը։
Բայց չէի կարող ինքնուրույն որոշել, թե հենց այդ միջոցն էր պատճառը։
Վերցրի տարայի լուսանկարները և անմիջապես կապ հաստատեցի մանկաբույժի հետ՝ պատմելով նոր հանգամանքները։
Բժիշկը խորհուրդ տվեց դադարեցնել անհայտ բաղադրությամբ միջոցի օգտագործումը, երեխայի իրերը համապատասխան ձևով մաքրել և հետևել նրա վիճակին՝ անհրաժեշտության դեպքում կրկին զննելով։
Անահիտը նստեց լոգարանի փոքրիկ աթոռին։
— Ես մտածում էի՝ լավ միջոց է։ Էժան էր, բայց բոլոր բծերը հանում էր։
Ես նայեցի նրան։
— Բայց երեխայի մաշկը հագուստ չէ, մա՛մ։ Եվ որևէ անհայտ միջոց օգտագործելուց առաջ պետք է իմանալ՝ անվտանգ է, թե ոչ։
Նա լաց եղավ։
— Գիտեմ։
Հաջորդ պահին ասաց մի բան, որն ինձ ամբողջությամբ շփոթեցրեց։
— Ես արդեն մի շաբաթ է՝ ուզում էի ձեզ ասել, որ այլևս չեմ կարող երեխաներին պահել։
— Այդ դեպքում ինչո՞ւ չեք ասել։
— Որովհետև ձեր վարկի գումարն էի փորձում հավաքել։
Ես քարացա։
— Ի՞նչ վարկի։
Նա նայեց ինձ։
— Գոռն ինձ ասել էր, որ դուք երկու ամիս վճարումն ուշացրել եք։ Ասաց՝ եթե շուտ գումար չգտնեք, մեծ խնդիր կունենաք։
Ես չհավատացի ականջներիս։
Մեր վարկի վճարումները ուշացած չէին։
Ես ինքս էի ամեն ամիս փոխանցում գումարը։
— Գոռը ե՞րբ է ձեզ ասել։
Անահիտը պատմեց, որ մոտ մեկուկես ամիս առաջ որդին իրենից գումար էր խնդրել։
Ասել էր, թե ընտանիքի ֆինանսական վիճակը վատ է, և ցանկանում է ինձ չանհանգստացնել։
Սկեսուրս սեփական խնայողություններից գումար էր տվել։
Հետո էլ որոշել էր լրացուցիչ աշխատել, որպեսզի անհրաժեշտության դեպքում նորից օգնի։
Ես անմիջապես զանգահարեցի Գոռին։
— Դու մորդ ասե՞լ ես, որ մեր վարկը չենք վճարել։
Նա սկզբում լռեց։
Հետո ասաց.
— Լուսի՛նե, հիմա հարմար չէ խոսել։
— Հարմար կլինի։ Դու ինձ պիտի բացատրես՝ ինչ գումար ես վերցրել մորիցդ։
Նա ծանր շունչ քաշեց։
— Երեկոյան կպատմեմ։
— Ո՛չ։ Հիմա։
Պարզվեց՝ Գոռը մի քանի ամիս առաջ պարտքով գումար էր վերցրել ծանոթից՝ փոքր բիզնես սկսելու համար։
Ուզում էր ավտոմեքենաների պահեստամասերի առցանց վաճառքով զբաղվել։
Ինձ ոչինչ չէր ասել, որովհետև վախեցել էր, որ կհամարեմ՝ ռիսկային որոշում է։
Գործը չէր հաջողվել։
Պարտքը մնացել էր։
Եվ նա որոշել էր մորից գումար խնդրել՝ մեր բնակարանի վարկը պատրվակ դարձնելով։
Ես ուղղակի նստեցի։
Մի քանի վայրկյան ոչինչ չէի ասում։
— Լուսի՛նե, ես պատրաստվում էի վերադարձնել,— շտապեց ասել Գոռը։
— Իսկ դրա համար մայրդ օրական մի քանի երեխայի է խնամել ու իր առողջությունն է վտանգել։
— Ես չգիտեի, որ այդքան երեխա է պահում։
— Բայց գիտեիր, որ գումար է տալիս քեզ։ Եվ նույնիսկ չէիր հարցնում՝ որտեղից։
Ամուսինս լռեց։
Այդ օրը առաջին անգամ հասկացա, որ մեր ընտանիքում միաժամանակ երկու տարբեր գաղտնիք է եղել։
Սկեսուրս փորձում էր մեզ օգնել՝ թաքցնելով, թե ինչքան էր ծանրաբեռնված։
Ամուսինս փորձում էր թաքցնել իր անհաջող որոշման հետևանքները։
Եվ այդ ամենի մեջ ամենաանպաշտպանը մեր փոքրիկ աղջիկն էր։
Երեկոյան Գոռը եկավ մոր տուն։
Մարիամն արդեն վերցրել էր երեխային։
Մյուս ընտանիքներն էլ տեղեկացվել էին, որ Անահիտը դադարեցնում է երեխաների խնամքը։
Ես սպասում էի խոհանոցում։
Գոռը նստեց մոր դիմաց։
— Մա՛մ, ինչո՞ւ չասեցիր, որ այդքան ծանր է քեզ համար։
Անահիտը նայեց նրան։
— Իսկ դու ինչո՞ւ չասեցիր, թե իրականում ինչի համար է քեզ գումար պետք։
Գոռը գլուխը կախեց։
Մի քանի րոպե ոչ ոք չէր խոսում։
Հետո ես ասացի.
— Հիմա պետք է որոշենք ոչ թե ով ումից ինչ է թաքցրել, այլ ինչպես ենք կարգավորելու հետևանքները։
Անահիտը փորձեց ասել, որ պատրաստ է շարունակել երեխաներին պահել։
Ես կանգնեցրի նրան։
— Ո՛չ, մա՛մ։ Դուք այլևս այսքան երեխայի միաժամանակ չեք խնամելու։ Ձեր առողջությունն էլ կարևոր է։ Իսկ Մանեի հետ կապված ամեն ինչ պետք է համաձայնեցվի մեզ հետ։
Գոռը նույնպես համաձայնեց։
Այդ գիշեր տուն վերադարձանք շատ ծանր տրամադրությամբ։
Մանեն քնած էր։
Նրա մեջքի կարմիր հետքերը դեռ երևում էին, բայց արդեն ավելի թույլ էին։
Հաջորդ օրերին հետևեցինք բժշկի ցուցումներին։
Կրկնակի զննման ժամանակ բժիշկը հայտնեց, որ մաշկային խնդիրը բարելավվում է։ Հնարավոր գրգռիչների ազդեցությունից խուսափելը և համապատասխան խնամքը տվել էին արդյունք, թեև կոնկրետ միջոցը որպես միակ պատճառ հաստատել հնարավոր չէր։
Ես առաջին անգամ մի փոքր հանգստացա։
Բայց ամուսնուս հետ մեր հարաբերությունները դեռ շատ լարված էին։
Մի երեկո նա ասաց.
— Գիտեմ, որ վստահությունդ կորցրել եմ։
— Այո։
— Ի՞նչ անեմ, որ վերականգնեմ։
Ես երկար մտածեցի։
— Սկզբում պետք է ինձ ցույց տաս ամբողջ պարտքդ։ Ոչ մի թաքնված գումար, ոչ մի անակնկալ։
Հաջորդ օրը Գոռը ներկայացրեց բոլոր փոխանցումները, ծախսերն ու պարտավորությունները։
Միասին կազմեցինք վճարումների իրատեսական ծրագիր։
Նա նաև խոսեց մոր հետ և ընդունեց, որ նրա գումարը վերցրել է ստելով։
Անահիտը շատ վիրավորվեց։
Բայց ավելի շատ՝ ինքն իրենից։
— Ես մտածում էի՝ լավ մայր եմ, որ բոլոր հարցերը մենակ եմ լուծում,— ասաց։— Բայց պարզվեց՝ դրանով միայն ավելի եմ բարդացրել։
Նրան ասացի, որ կարող է Մանեի հետ ժամանակ անցկացնել, երբ ինքն իրեն լավ զգա և մենք համաձայնեցնենք պայմանները։
Բայց այլևս չէր կարող երեխային ուրիշ տեղ տանել կամ նոր խնամքի միջոցներ օգտագործել առանց մեզ ասելու։
Նա համաձայնեց։
Մի քանի շաբաթ անց գտանք փոքրիկ մասնավոր մանկական խնամքի կենտրոն՝ համապատասխան պայմաններով և մասնագետներով։
Սկզբում դժվար էր Մանեին այնտեղ թողնելը։
Բայց աշխատակիցների հետ ծանոթացանք, ուսումնասիրեցինք պայմանները և աստիճանաբար կազմակերպեցինք նրա խնամքը։
Ես էլ աշխատանքային գրաֆիկս փոխեցի, որպեսզի շաբաթվա որոշ օրերին ավելի շուտ կարողանամ տուն գալ։
Անահիտը երբեմն գալիս էր մեզ այցելելու։
Առաջին շաբաթներին նա շատ լուռ էր։
Հետո մի օր խնդրեց.
— Լուսի՛նե, կարո՞ղ եմ Մանեին գրկել։
Ես գլխով արեցի։
Նա նստեց բազմոցին։
Աղջիկս ձեռքերը մեկնեց դեպի տատիկը։
Անահիտը նրան գրկեց ու երկար ժամանակ նայեց դեմքին։
— Էս փոքրիկը ոչ մի մեղք չունի մեր մեծերի խառնաշփոթի մեջ,— ասաց։
Ես չպատասխանեցի։
Որովհետև այդ խոսքերն արդեն բոլորս հասկացել էինք։
Բայց միայն հասկանալը բավարար չէր։
Պետք էր այնպես փոխել մեր առօրյան, որ նույնը չկրկնվեր։
Երկու ամիս անց Գոռը վերադարձրել էր մորից վերցրած գումարի մի մասը։
Մնացածի համար հստակ պայմանավորվածություն ունեին։
Նա այլևս գաղտնի գործարքներ չէր անում։
Ամեն ամիս միասին քննարկում էինք ընտանեկան բյուջեն։
Դա երբեմն անհարմար էր, երբեմն՝ ծանր։
Բայց գոնե այլևս չէինք ապրում այնպիսի տանը, որտեղ յուրաքանչյուրն իր գաղտնիքն ուներ։
Մի կիրակի Մանեին լողացնում էի։
Նա արդեն յոթ ամսական էր։
Ջրի մեջ փոքրիկ դեղին խաղալիք էի դրել։
Աղջիկս բռնեց այն ու սկսեց ծիծաղել։
Դռան մոտ կանգնած Անահիտը ժպտաց։
— Տես՝ ինչքան է սիրում ջուրը։
Ես նայեցի նրան։
— Միշտ էլ սիրում էր։
Սկեսուրս գլուխը կախեց։
— Գիտեմ։
Մի փոքր լռությունից հետո նա ասաց.
— Ես այդ օրերին ամեն անգամ շտապում էի։ Մեկին պիտի կերակրեի, մյուսին քնեցնեի, Մանեին էլ լողացնեի։ Երբ լաց էր լինում, մտածում էի՝ մի քիչ հետո կհանգստանա։
— Բայց չէր հանգստանում։
— Չէր հանգստանում։
Ես զգուշորեն լվացի աղջկաս ձեռքերը։
— Մա՛մ, եթե երբևէ զգաք, որ չեք հասցնում կամ օգնության կարիք ունեք, պետք է ասեք։ Ոչ թե ամեն ինչ մենակ անեք։
Անահիտը գլխով արեց։
Այդ պահին Գոռը ներս մտավ։
— Մանեն նորից լողանա՞լ է ուզում։
Աղջիկս ծիծաղեց ու ձեռքով ջուրը թափեց։
Մենք երեքով ակամա ժպտացինք։
Երկար ժամանակ անց առաջին անգամ այդ սովորական ընտանեկան պահը լարված չէր։
Մի քանի օր անց Անահիտն ինձ զանգահարեց։
— Լուսի՛նե, մի բան պիտի ասեմ։
Սիրտս մի պահ արագ բաբախեց։
— Ի՞նչ է եղել։
— Հարևանուհիս խնդրել է իր թոռնիկին պահել։ Բայց ես ասել եմ՝ չեմ կարող։
Ես լռեցի։
Հետո ժպտացի։
— Լավ եք արել։
— Գիտե՞ս, առաջին անգամ չամաչեցի ասել, որ չեմ հասցնի։
Այդ փոքրիկ խոսակցությունն ինձ համար շատ կարևոր էր։
Որովհետև մեր ընտանիքի ամենամեծ խնդիրը երբեք միայն երեխայի լացը կամ մաշկի կարմիր հետքերը չէին եղել։
Խնդիրն այն էր, որ բոլորս սովորել էինք դժվարությունները թաքցնել իրարից։
Գոռը վախենում էր խոստովանել, որ ձախողվել է։
Անահիտը վախենում էր ասել, որ հոգնել է։
Ես էլ այնքան էի փորձում ամեն ինչ վերահսկել, որ երբեմն դժվարանում էի ընդունել՝ օգնության կարիք ունեմ։
Բայց մեր փոքրիկ աղջիկը չէր կարող մեզ ասել, թե ինչն է իրեն անհանգստացնում։
Նրա լացն էր միակ ազդանշանը։
Եվ այդ ազդանշանը մենք չափազանց երկար էինք փորձում բացատրել՝ առանց իրական պատճառները պարզելու։
Այսօր Մանեն արդեն քայլել է սովորում։
Երբ տեսնում է լոգարանի դուռը, ուրախությունից ձեռքերը թափահարում է։
Ես երբեմն հիշում եմ այն երեկոն, երբ նրան գրկած շտապել էի բժշկի մոտ՝ չիմանալով, թե ինչ է պատահել։
Հիշում եմ նաև Գոռի գունատ դեմքը և նրա ասածը.
«Մորս դեռ ոչինչ մի՛ հարցրու»։
Հիմա գիտեմ, թե որքան վտանգավոր կարող է լինել այդ նախադասությունը։
Որովհետև երբ խոսքը երեխայի առողջության ու անվտանգության մասին է, առաջին հերթին պետք է պարզել ճշմարտությունը, ոչ թե պաշտպանել մեծահասակների գաղտնիքները։
Իսկ մեր տանը դա սովորեցինք այն օրից, երբ վերջապես դադարեցինք ձևացնել, թե ամեն ինչ լավ է։
