Դուստրս սուպերմարկետում աշխատանքի վերջին օրը հրաժարվեց վաճառել արդեն պատրաստված տասնմեկ պատվերները։ Տնօրենը նրան բոլորի առաջ հեռացրեց աշխատանքից։ Ես ամոթից չգիտեի՝ ուր նայել։ Բայց երբ պատվերներից մեկի տերը եկավ ու ասաց, որ նույն ապրանքի համար արդեն երկրորդ անգամ է վճարում, դուստրս խնդրեց. «Մա՛մ, հիմա դու էլ լսիր՝ ինչ են անում այստեղ հաճախորդների հետ»։
Աղջիկս՝ քսանչորսամյա Տաթևը, երեք տարի աշխատում էր Երևանի փոքրիկ սուպերմարկետներից մեկում։
Այդ օրը նրա վերջին աշխատանքային օրն էր։
Ես եկել էի նրան վերցնելու։ Մինչև տուն գնալը միասին գնումներ պիտի անեինք։
Բայց խանութ մտնելուն պես տեսա՝ դուստրս կանգնած է պատրաստի պատվերների սեղանի առաջ։
Վրան տասնմեկ մեծ տոպրակ կար։
Տնօրենը՝ մոտ հիսուն տարեկան Կարենը, բղավում էր.
— Տաթև՛, կամ էս պատվերները հանձնում ես, կամ հենց հիմա գնա՛ տնիցդ բերած իրերդ վերցրու ու հեռացի՛ր։
Դուստրս պատասխանեց.
— Ես չեմ պատրաստվում մարդկանցից երկրորդ անգամ գումար վերցնել։
— Քեզ ի՞նչ գործ։ Ինչ ասում եմ, էդ արա՛։
Ես մոտեցա։
— Տաթև՛, ի՞նչ է պատահել։
Նա ինձ նայեց։
— Մա՛մ, հիմա կբացատրեմ։
Բայց տնօրենը ընդհատեց.
— Տիկի՛ն, ձեր աղջիկն արդեն որոշել է՝ չի աշխատելու։ Թող գնա։
Ես շփոթվեցի։
— Տաթև՛, գոնե վերջին օրը մի՛ վիճիր։
Նա շրջվեց դեպի ինձ։
— Մա՛մ, հենց վերջին օրն է, դրա համար չեմ պատրաստվում լռել։
Այդ պահին մոտեցավ մի տարեց կին։
Ձեռքին վճարման անդորրագիր կար։
— Աղջի՛կ ջան, էս պատվերս ե՞րբ կտաք։ Գումարը վճարել եմ, բայց դրամարկղում նորից վճարել տվեցին։
Տաթևը վերցրեց անդորրագիրը։
— Տիկի՛ն Էմմա, դուք առցանց վճարե՞լ էիք։
— Հա՛, աղջի՛կս։ Երեկ տղաս է վճարել։ Էսօր էլ ինձ ասացին՝ պիտի նորից վճարեմ։
Տնօրենը անմիջապես մոտեցավ։
— Էդ վճարումը չի հաստատվել։ Հաջորդ շաբաթ կվերադարձվի։
Տաթևը նայեց նրան։
— Կարե՛ն, դուք երեկ էլ գիտեիք, որ հաստատվել է։
Հետո շրջվեց դեպի ինձ։
— Մա՛մ, էս տասնմեկ պատվերներից բոլորը նախապես վճարված են։ Բայց տնօրենը հրահանգել է հաճախորդներից նորից գումար վերցնել։
Ես չէի հավատում։
Այդ պահին Տաթևը բացեց պատվերների գրանցամատյանը։
— Ու սա առաջին օրը չէ։ Երեկ ես բացահայտեցի, թե ինչի համար են նույն պատվերները «չվճարված» նշում։
Տնօրենը մի քայլ առաջ եկավ։
— Էդ մատյանը փակի՛ր։
Բայց արդեն ուշ էր։
Շարունակությունը՝ առաջին մեկնաբանությունում 👇
Շարունակություն
Տաթևը մատյանը դրեց վաճառասեղանին։
Տնօրենը փորձեց փակել այն։
— Դուք հասկանում ե՞ք՝ ինչ եք անում,— բարկացավ նա։— Խանութի ներքին հաշվառումը բոլորի առաջ եք քննարկում։
Դուստրս նայեց նրան։
— Իսկ մարդիկ իրավունք չունե՞ն իմանալու, թե ինչու են երկրորդ անգամ վճարում։
Տիկին Էմման՝ յոթանասուներկուամյա կինը, մոտեցավ։
— Ես իմ գումարն եմ ուզում հասկանալ, ոչ թե ձեր հաշվապահությունը։
Ես կանգնած էի նրանց միջև։
Մի կողմից՝ տնօրենը, որին տարիներով ճանաչում էի որպես աղջկաս գործատու։
Մյուս կողմից՝ դուստրս, որը հրաժարվում էր կատարել վերջին աշխատանքային օրվա հանձնարարությունը։
— Տաթև՛, բացատրի՛ր հանգիստ,— ասացի։
Նա գլխով արեց։
Սուպերմարկետը վերջին ամիսներին սկսել էր պատվերներ ընդունել նաև համացանցով։
Հաճախորդները կարող էին ընտրել անհրաժեշտ ապրանքները, նախապես վճարել և հետո պատրաստի տոպրակները վերցնել խանութից։
Տաթևը հիմնականում զբաղվում էր պատվերները հավաքելով։
Վճարումը հաստատված պատվերների վրա հատուկ նշում էր դրվում։
Բայց վերջին շաբաթներին որոշ պատվերներ համակարգում հայտնվում էին որպես «վճարումը տեղում»։
Թեև հաճախորդներն արդեն վճարած էին լինում։
Սկզբում Տաթևը մտածել էր՝ տեխնիկական սխալ է։
Երբեմն վճարային համակարգերի տվյալները կարող են ուշացումով արտացոլվել։
Բայց նա նկատել էր մի տարօրինակ բան։
Միևնույն պատվերը ներքին գրանցման մեջ սկզբում նշված էր լինում որպես վճարված։
Հետո այդ նշումը փոխվում էր։
Եվ հաճախորդին կրկին վճարելու պահանջ էր ներկայացվում։
— Ես Կարենին հարցրի,— պատմեց աղջիկս։— Ինքն ասաց՝ առաջին փոխանցումները հետ են վերադարձվելու, ուղղակի դեռ չեն վերադարձվել։
— Իսկ դու ինչո՞ւ չէիր հավատում,— հարցրի։
— Որովհետև մի կին անցած շաբաթ վերադարձավ ու ասաց՝ երկու վճարումներն էլ վերջնական գանձվել են, ոչ մեկը հետ չի եկել։
Տնօրենը միջամտեց.
— Բանկային փոխանցումները կարող են ուշանալ։ Էդպիսի բաներ լինում են։
Տաթևը պատասխանեց.
— Կարող են։ Բայց եթե վճարումը չեք ստուգել, չեք կարող վստահ ասել, որ չի կատարվել։
Տիկին Էմման ձեռքերը դողացնելով բացեց հեռախոսը։
Տղան իրեն ուղարկել էր առցանց վճարման հաստատումը։
Բացի դրանից, նույն պատվերի համար տիկին Էմման քիչ առաջ դրամարկղում կրկին վճարել էր։
Տաթևը համեմատեց պատվերի համարը։
Երկու վճարումները վերաբերում էին նույն ապրանքների հավաքածուին։
— Կարե՛ն, մինչև ֆինանսական պատասխանատուն չստուգի, մենք իրավունք չունենք մարդկանց ասել՝ պարտք եք։
Տնօրենը բարձրացրեց ձայնը։
— Իսկ դու իրավունք չունես խանգարելու խանութի աշխատանքը։
— Ես չեմ խանգարում։ Ես խնդրում եմ պարզել՝ ինչու է վճարված պատվերը չվճարված դարձել։
Կարենը նայեց աշխատակիցներին։
— Տաթևի հերթափոխն ավարտված է։ Այս պահից այլևս չի աշխատում։ Հավաքի՛ր իրերդ։
Ես ամոթից գետինն էի նայում։
Սովոր էի կարծել, որ աշխատավայրում ղեկավարի հետ բոլորի առաջ վիճելը վատ բան է։
Բայց հետո տեսա տիկին Էմմայի աչքերը։
Կինը երկու ձեռքերի մեջ պահել էր անդորրագրերը։
Նա չէր հասկանում՝ արդյոք իրեն իսկապես երկու անգամ են վճարել տվել։
Եվ հասկացա, որ այդ պահին ամոթն ամենևին աղջկաս վարքը չէր։
Տաթևը հանեց աշխատանքային գոգնոցը։
Դրեց սեղանին։
Բայց դուրս չեկավ։
Փոխարենը խնդրեց կանչել խանութի սեփականատիրոջը։
Կարենը բարկացավ։
— Ի՞նչ իրավունքով։
— Որպես աշխատակից՝ արդեն ձեր ասելով հեռացված եմ։ Որպես հաճախորդ՝ իրավունք ունեմ հարցնել, թե ինչու են ուրիշ հաճախորդներին կրկնակի վճարել տալիս։
Նա նայեց ինձ։
— Մա՛մ, դու էլ գնումներ ես անում էստեղ։ Դու էլ հարցրու։
Ես առաջին անգամ հստակ ասացի.
— Կարե՛ն, մինչև պարզ չլինի՝ տիկին Էմման ինչու է կրկնակի վճարել, ինձ էլ դա նորմալ չի թվում։
Կարենը լռեց։
Այդ ընթացքում դրամարկղի մոտ հերթ էր գոյացել։
Մի քանի հաճախորդ սկսեցին հետաքրքրվել՝ արդյոք իրենց պատվերներն էլ են կրկնակի գանձվել։
Աղմուկը մեծանում էր։
Խանութի սեփականատերը՝ Արմանը, մոտ մեկ ժամ անց եկավ։
Տնօրենը նրան ներկայացրեց իրավիճակը՝ ասելով, թե աշխատակիցը դիտավորյալ դադարեցրել է պատվերների հանձնումը։
Տաթևը պատասխանեց.
— Ես պատրաստի տոպրակները չեմ թաքցրել։ Ասել եմ՝ մինչև վճարումները չստուգվեն, մարդկանցից նոր գումար չպետք է վերցնել։
Արմանը խնդրեց աշխատակիցներից մեկին շարունակել սովորական գնումների սպասարկումը, իսկ առցանց պատվերները ժամանակավորապես առանձին պահել։
Հետո գնաց գրասենյակ՝ հաշվառումը ստուգելու։
Տաթևը նրան ներկայացրեց պատվերների համարներն ու այն գրառումները, որոնցով երևում էր՝ նախապես վճարված պատվերներից մի քանիսի կարգավիճակը հետագայում փոխվել է։
Մուտքերի պատմությունը ցույց էր տալիս նաև, թե որ աշխատակցի հաշվից են փոփոխությունները կատարվել։
Փոփոխությունների մի մասը կատարվել էր տնօրենի մուտքով։
Դա դեռ չէր ապացուցում, թե գումարների հետ ինչ է տեղի ունեցել։
Բայց բավարար էր, որ սեփականատերը պահանջեր ֆինանսական ամբողջական ստուգում։
Երեկոյան Արմանը մեզ կրկին կանչեց գրասենյակ։
Նա արդեն կապվել էր վճարումները սպասարկող կազմակերպության հետ և ստուգել տվյալ օրը քննարկվող պատվերների գործարքների կարգավիճակը։
Պարզվեց՝ տասնմեկ պատվերներն իսկապես նախապես վճարված էին։
Դրանց համար տեղում երկրորդ վճարում պահանջելու հիմք չկար։
Մի մասի դեպքում մարդիկ արդեն կրկին վճարել էին։
Մյուսներն այդ օրը դեռ չէին հասցրել գալ։
Արմանը կարգադրեց դադարեցնել երկրորդ վճարումների գանձումը և բոլոր ազդակիր պատվերները ստուգել։
Հաստատված կրկնակի վճարումների վերադարձի գործընթացը սկսեցին՝ հաճախորդներին տալով համապատասխան հաստատումներ։
Բայց ամենակարևոր հարցը դեռ անպատասխան էր։
Ինչո՞ւ էր տնօրենը փոխում վճարման կարգավիճակները։
Կարենը սկզբում պնդեց, թե տվյալների ուշացման խնդիր է եղել։
Հետո ասաց, որ գործել է «վերևից տրված հրահանգով»։
Բայց սեփականատերը հայտարարեց, որ որևէ նման հրահանգ չի տվել։
Հետագա ներքին ստուգման ընթացքում պարզվեց՝ Կարենը մի քանի շաբաթ շարունակ փորձում էր խանութի օրական դրամարկղային մուտքերը բարձր ցույց տալ։
Նա նախատեսել էր կրկնակի գանձված գումարները հաջորդ օրերին վերադարձնել՝ այն ժամանակ, երբ սեփականատիրոջից այլ վճարումներ ստանար։
Սակայն վերադարձները շարունակ հետաձգվել էին։
Մի մասը նույնիսկ պաշտոնապես չէր նախաձեռնվել։
Արմանը հարցրեց.
— Դու ինչո՞ւ էիր անում սա։
Կարենը երկար լռեց։
Հետո պատասխանեց.
— Ամեն օր ասում էիր՝ վաճառքը քիչ է, ցուցանիշները վատ են։ Ես ուզում էի, որ օրվա վերջում գումարն ավելի շատ երևա։
Սեփականատերը զայրացավ։
— Բայց էդ գումարները հաճախորդների՞ց ես վերցրել։
Կարենը գլուխը կախեց։
— Մտածում էի՝ հետո կվերադարձնենք։
Ես նայեցի Տաթևին։
Նա ոչինչ չասաց։
Այդ պահին առաջին անգամ հասկացա, թե որքան մեծ խնդիր էր կանխել աղջիկս՝ պարզապես հրաժարվելով շարունակել նույն գործողությունը։
Սեփականատերը Կարենին հեռացրեց պատվերների ու դրամարկղային հաշվառման կառավարումից՝ մինչև ստուգման արդյունքները և հետագա աշխատանքային որոշումը։
Տուժած հաճախորդների հետ կապ հաստատեցին։
Ոմանք արդեն ստացել էին կրկնակի գանձման վերադարձի հաստատումը։
Մյուսներին բացատրեցին, թե ինչ ընթացակարգով պետք է վերադարձվեն գումարները։
Տաթևն այդ ընթացքում նստած էր գրասենյակի անկյունում։
Նրա ձեռքին աշխատանքային գոգնոցն էր։
Արմանը մոտեցավ։
— Տաթև՛, դու վաղվանից ուրիշ տեղ էիր աշխատելու, չէ՞։
— Չէ։ Ուզում էի մեկ ամիս հանգստանալ ու հետո նոր աշխատանք փնտրել։
— Եթե ցանկանաս, կարող ենք քննարկել՝ մնա՞ս մեզ մոտ։
Աղջիկս նայեց նրան։
— Շնորհակալ եմ։ Բայց չեմ մնալու։
Արմանը զարմացավ։
— Ինչո՞ւ։
— Որովհետև ես մի քանի անգամ հայտնել եմ այս խնդրի մասին։ Ինձ ամեն անգամ ասել են՝ մի՛ խառնվիր։ Այսօր միայն այն պատճառով ստուգեցիք, որ տիկին Էմման բոլորի առաջ հարցրեց։
Սեփականատերը ոչինչ չպատասխանեց։
Տուն վերադարձանք ուշ երեկոյան։
Ես ամբողջ ճանապարհին լուռ էի։
Տաթևը վերջապես հարցրեց.
— Մա՛մ, դու դեռ ամաչո՞ւմ ես ինձ համար։
Կանգնեցրի մեքենան։
Նայեցի աղջկաս։
— Սկզբում ամաչում էի։
Նա գլուխը կախեց։
— Գիտեմ։
— Բայց հիմա ես եմ ամաչում, որ քեզ ասացի՝ մի՛ վիճիր, երբ դեռ չէի հասկացել՝ ինչի համար ես կանգնել։
Տաթևի աչքերը լցվեցին։
— Մա՛մ, ես երեք շաբաթ է՝ էս հարցի համար վիճում եմ։ Մտածում էի՝ եթե վերջին օրը գոնե բոլորի առաջ ասեմ, էլ չեն կարողանա ձևացնել, թե չեն իմացել։
Ես բռնեցի նրա ձեռքը։
— Դու ճիշտ ես արել, որ չես լռել։ Բայց շատ եմ ուզում, որ մյուս անգամ նման խնդիր տեսնելիս մենակ չմնաս դրա դեմ։
Նա գլխով արեց։
Հաջորդ շաբաթ խանութը ավարտեց սկզբնական ստուգումը և հաճախորդներին տեղեկացրեց կրկնակի գանձումների վերադարձի մասին։
Տիկին Էմման ինձ զանգեց։
Նրա համար տվածս հեռախոսահամարը Տաթևից էր վերցրել՝ իմ համաձայնությամբ։
— Տիկի՛ն Ռիմա, ուզում էի ասել՝ վերադարձի հաստատումն ստացել եմ։
Ուրախացա։
— Շատ լավ է։
Նա շարունակեց.
— Բայց ես ձեր աղջկան ուրիշ բանի համար եմ շնորհակալ։ Ես դրամարկղում արդեն պատրաստ էի նորից վճարել ու գնալ։ Մտածում էի՝ գուցե ես եմ սխալ հասկացել։ Ինքն առաջին մարդն էր, որ ասաց՝ մի րոպե, եկեք ստուգենք։
Հեռախոսը դրեցի։
Հետո գնացի Տաթևի սենյակ։
Նա նոր աշխատանքի հայտարարություններ էր նայում։
— Տաթև՛, տիկին Էմման էր զանգել։
— Ի՞նչ ասաց։
— Իր վճարումների հարցը կարգավորվում է։ Ու շնորհակալություն հայտնեց։
Աղջիկս ժպտաց։
— Լավ է։
Ես նստեցի նրա կողքին։
— Ի՞նչ աշխատանք ես փնտրում։
— Դեռ չեմ կողմնորոշվել։
Մի քիչ մտածեցի։
— Կարող ենք միասին նայել։ Բայց այս անգամ դու որոշի՛ր՝ որտեղ ես ուզում աշխատել։
Նա ծիծաղեց։
— Մա՛մ, դու հո իմ տնօրենը չես։
Ես էլ ծիծաղեցի։
Մոտ մեկ ամիս անց Տաթևը աշխատանքի ընդունվեց մեկ այլ խանութում՝ ապրանքների ընդունման ու հաշվառման բաժնում։
Նոր գործը հեշտ չէր։
Պետք էր նոր ծրագրեր սովորել, նոր մարդկանց հետ աշխատել։
Բայց մի երեկո տուն վերադարձավ ու ասաց.
— Մա՛մ, էսօր նոր ղեկավարիս մի սխալ էի ցույց տվել։
Անհանգստացա։
— Նորից վեճ եղա՞վ։
Տաթևը ժպտաց։
— Չէ՛։ Ասաց՝ լավ է, որ նկատել ես, եկ միասին ստուգենք։
Ես թեթևացած շունչ քաշեցի։
Մի քանի օր հետո պատահաբար անցա նախկին սուպերմարկետի մոտով։
Տիկին Էմման դուրս էր գալիս գնումների տոպրակներով։
Ինձ ճանաչեց։
— Տիկի՛ն Ռիմա, աղջիկդ ո՞նց է։
— Լավ է։ Նոր աշխատանք ունի։
Նա ժպտաց։
— Շատ լավ։
Հետո ավելացրեց.
— Գիտե՞ք, ես էն օրվանից ամեն անգամ վճարելուց հետո անդորրագիրս պահում եմ։ Ու եթե մի բան չեմ հասկանում, հարցնում եմ։
Մենք հրաժեշտ տվեցինք։
Ես շարունակեցի քայլել։
Մտածեցի այն օրվա մասին, երբ խանութում տեսա աղջկաս՝ տասնմեկ պատրաստի պատվերների առաջ կանգնած, ու ինձ թվում էր, թե ամենակարևորը նրա աշխատանքային վերջին օրը առանց վեճի ավարտելն է։
Իսկ հիմա ամեն անգամ, երբ Տաթևը տուն է վերադառնում ու աշխատանքից ինչ-որ բան պատմում, ես այլևս առաջինը չեմ հարցնում՝ ղեկավարիդ չե՞ս նեղացրել։
Հարցնում եմ.
— Ի՞նչ է պատահել, աղջի՛կս։ Պատմի՛ր։
