Քսանմեկամյա որդիս ինձ հայտարարեց, որ այլևս տուն չի գալու, եթե հայրը շարունակի իր աշխատանքի դիմաց գումար պահանջել։ Ես որդուս անշնորհակալ անվանեցի․ հայրը տարիներով նրան արհեստ էր սովորեցրել։ Բայց երբ տղաս աշխատանքային գոգնոցը դրեց սեղանին ու ցույց տվեց իր վերջին վեց ամիսների իրական վաստակի հաշվարկը, ամուսինս գոռաց. «Էդ թվերը ո՞վ է քեզ տվել»։ Այդ պահին որդիս ասաց մի նախադասություն, որից հետո մեր ընտանեկան արհեստանոցում ոչինչ նախկինի պես չմնաց։
Այդ երեկո որդիս՝ քսանմեկամյա Նարեկը, տուն վերադարձավ առանց աշխատանքային պայուսակի։
Մտավ խոհանոց, հանեց մոխրագույն գոգնոցն ու դրեց սեղանին։
— Մա՛մ, ես էլ պապայի արհեստանոց չեմ գնալու։
Ես նույնիսկ չշրջվեցի վառարանի մոտից։
— Էլ ի՞նչ եք վիճել։
— Էս անգամ վերջնական է։
Ամուսինս՝ Սուրենը, քսանութ տարի կահույքագործ էր աշխատել։ Վերջին հինգ տարին որդիս նրա կողքին էր։ Սկզբում պարզապես օգնում էր, հետո սովորեց չափագրել, փայտը մշակել, պահարաններ ու սեղաններ պատրաստել։
Մեր փոքրիկ արհեստանոցն ընտանիքի հիմնական եկամտի աղբյուրն էր։
— Նարե՛կ, հայրդ քեզ գործ է սովորեցրել։ Հիմա ի՞նչ ես պահանջում։
— Որ իմ աշխատանքի դիմաց վճարի էնպես, ինչպես պայմանավորվել էինք։
Բարկացա։
— Էդ արհեստանոցը հորդն է։ Գործիքները հորդն են։ Դու էլ էդտեղ ես սովորել։
Նարեկը լուռ բացեց պայուսակից հանած թղթապանակը։
Ներսում պատվերների վեց ամսվա հաշվարկներն էին։
Յուրաքանչյուր պատվերի կողքին նշված էր՝ ով է չափագրել, պատրաստել, տեղադրել, ինչքան նյութ է օգտագործվել, հաճախորդը որքան է վճարել։
— Մա՛մ, տես՝ ես էս կես տարում ինչ աշխատանք եմ արել։
Թվերին նայեցի ու շփոթվեցի։
Այդ պահին Սուրենը տուն եկավ։
Նարեկը թղթերը դրեց նրա առաջ։
— Պա՛պ, էս պատվերներից ինձ ինչքա՞ն ես վճարել։
Սուրենը մի քանի էջ թերթեց։
Դեմքը փոխվեց։
— Էդ թվերը ո՞վ է քեզ տվել։
— Ոչ մեկը։ Ես ինքս եմ պահել պատվերների պատճեններն ու նյութերի հաշիվները։
Հայրը թղթապանակը փակեց։
— Դու ինձ ստուգե՞լ ես։
Նարեկը ուղիղ նայեց նրան։
— Չէ՛, պա՛պ։ Ես իմ ապագան եմ հաշվել։ Ու պարզել եմ, որ դու ինձնից արդեն երկու տարի ուրիշ բան ես պահանջում, քան այն, ինչի շուրջ պայմանավորվել ենք։
Շարունակությունը՝ առաջին մեկնաբանությունում 👇
Առաջին մեկնաբանություն
Սուրենը նստեց։
— Ի՞նչ ուրիշ բան։
Նարեկը թղթապանակը նորից բացեց։
— Երբ տասնինը տարեկան էի, ասեցիր՝ արդեն լիարժեք պատվերներ կարող ես վերցնել։ Պայմանավորվեցինք՝ իմ կատարած աշխատանքների գումարից նյութերն ու արհեստանոցի ծախսերը հանում ենք, մնացածը բաժանում ենք։
— Ճիշտ է։
— Բայց դու էդպես չես անում։
Ես նայեցի ամուսնուս։
— Սուրե՛ն, ի՞նչ է ասում։
Նա պատասխանեց.
— Ես էդ արհեստանոցը երեսուն տարվա տանջանքով եմ պահել։ Էդ տղան կարծում է՝ մի քանի պահարան պատրաստելով ամբողջ գործն իրենն է։
Նարեկը չբարկացավ։
Միայն ցույց տվեց առաջին էջը։
— Ես չեմ ասում՝ գործը իմն է։ Ասում եմ՝ պայմանավորվածությունը չի կատարվում։
Երկու տարի առաջ, երբ Նարեկը որոշել էր դպրոցից հետո շարունակել կահույքագործությունը, Սուրենն ուրախացել էր։
— Իմ տղան գործս կշարունակի,— ամեն առիթով ասում էր։
Ես նույնպես հպարտանում էի։
Նարեկն աշխատասեր էր։
Վաղ առավոտից գնում էր արհեստանոց, երեկոյան հաճախ վերջինն էր դուրս գալիս։
Վերջին տարում հաճախորդներից շատերը հենց նրան էին խնդրում։
Հատկապես երբ պատվերը պահանջում էր մանրակրկիտ չափագրումներ ու ոչ սովորական կառուցվածք։
Սուրենը հաճախ ինքն էր ասում.
— Էդ նոր ձևերը Նարեկս ավելի լավ է հասկանում։
Բայց մենք չգիտեինք, թե ինչ պայմաններով են նրանք բաժանում եկամուտը։
Ավելի ճիշտ՝ երբեք լուրջ չէինք հետաքրքրվել։
— Էս վեց ամսում ընդհանուր ինչքա՞ն պատվեր ես կատարել,— հարցրի։
Նարեկը ցույց տվեց իր հաշվարկները։
Մի քանի միլիոն դրամի պատվերներ էին։
Բայց անմիջապես բացատրեց.
— Մա՛մ, սա մաքուր վաստակ չէ։ Էստեղ նյութերի գինն էլ կա, փոխադրումն էլ, գործիքների մաշվածությունն էլ։ Ես էդ ամենը հաշվի եմ առել՝ էնքանով, ինչի փաստաթղթերը տեսել եմ։
Նա չէր փորձում ամբողջ գումարն իրեն վերագրել։
Պարզապես ուզում էր հասկանալ՝ որքանն է մնում իր կատարած աշխատանքի դիմաց։
Սուրենը ցույց տվեց մի թիվ։
— Իսկ էստեղ ինչո՞ւ արհեստանոցի վարձը չես հանել։
— Հանել եմ։ Ամսական վճարած ամբողջ գումարը։ Ու նույնիսկ իմ բաժնից ավելին եմ հաշվել։
Ամուսինս լռեց։
Նարեկը շրջեց հաջորդ էջը։
— Բայց դու ամեն ամիս իմ բաժնից հավելյալ գումար ես պահում՝ ասելով, թե գործիքներն օգտագործելու համար է։
— Գործիքներն իմն են։
— Գիտեմ։ Բայց դրանց օգտագործման վճարն արդեն հաշվի ենք առել, պա՛պ։ Երկրորդ անգամ ինչո՞ւ ես հանում։
Սուրենի ձայնը բարձրացավ։
— Որովհետև էդ գործիքները ես եմ գնել։ Հինգ տարի քեզ սովորեցրել եմ։ Էդ տարիներն ո՞վ է ինձ վերադարձնելու։
Նարեկը քարացավ։
Հետո կամաց ասաց.
— Ես մտածում էի՝ դու ինձ սովորեցրել ես, որովհետև հայրս ես։ Ոչ թե որովհետև հետո ամեն պատվերից դրա համար վճարելու եմ։
Սուրենը ձեռքը խփեց սեղանին։
— Քեզ ինչ ունես՝ իմ շնորհիվ ունես։
Նարեկը գոգնոցը վերցրեց։
— Էդ խոսքերն արդեն հինգ տարի լսում եմ։ Բայց հիմա, երբ պատվեր եմ կատարում, իմ աշխատանքի արդյունքն էլ պիտի հաշվի առնենք։
Ես փորձեցի միջամտել։
— Տղե՛րք, էդքան չվիճեք։ Վերջիվերջո ընտանիք եք։
Նարեկը շրջվեց դեպի ինձ։
— Մա՛մ, հենց էդ պատճառով էլ մինչև հիմա լռել եմ։
Հաջորդ առավոտ որդիս չգնաց արհեստանոց։
Սուրենը բարկացած դուրս եկավ տնից։
Կեսօրին ինձ զանգահարեց։
— Նարեկին ասա՝ գա։ Պատվեր ունենք, մենակ չեմ հասցնում։
Փոխանցեցի։
Նարեկը պատասխանեց.
— Էդ պատվերի գումարը արդեն կանխորոշված է։ Բայց ես դեռ չգիտեմ՝ իմ բաժինը ոնց է հաշվվելու։
— Հորդ մենակ ե՞ս թողնում։
— Ես ուզում եմ նախապես հստակ պայմանավորվել։ Հետո նոր աշխատել։
Նրան խնդրեցի գոնե այդ մեկ պատվերը ավարտել։
Բայց որդիս ասաց մի բան, որից սիրտս ցավեց։
— Մա՛մ, դու ինքդ ինձ միշտ ասում էիր՝ աշխատանքդ լավ արա, որ մարդիկ գնահատեն։ Հիմա ինչո՞ւ ես ուզում՝ հենց իմ հայրը չգնահատի։
Երկու օր անց արհեստանոց եկա։
Սուրենը մենակ էր։
Մի մեծ պահարանի դռներն էր հղկում։
Հոգնած տեսք ուներ։
— Սուրե՛ն, իսկապես էդքա՞ն ես Նարեկի գումարից պահել։
Նա չշրջվեց։
— Էդ փողը մի կողմ եմ դրել։
Զարմացա։
— Որտե՞ղ։
— Արհեստանոցի հաշվի մեջ։
— Ինչո՞ւ։
Սուրենը վերջապես կանգ առավ։
— Որ գործը մեծացնեմ։ Երկրորդ հաստոց առնեմ։ Նարեկը հետո ավելի մեծ պատվերներ վերցնի։
— Նարեկը գիտե՞ր։
— Չէ՛։
— Ուրեմն դա իր համար պահված գումար չէ, Սուրե՛ն։ Դու իր վաստակն օգտագործել ես քո ընտրած բանի համար՝ առանց իրեն հարցնելու։
Ամուսինս ծանր նստեց։
— Բայց եթե էդ հաստոցը գնեի, իրեն էլ էր օգուտ լինելու։
— Գուցե։ Բայց որոշումն իր փոխարեն ես կայացրել։
Այդ երեկո առաջին անգամ ես Նարեկին չխնդրեցի վերադառնալ աշխատանքի։
Փոխարենը ասացի.
— Արի՛, հաշվարկները միասին ստուգենք։
Նա զարմացավ։
Նստեցինք խոհանոցում։
Մի քանի թվեր իսկապես ճշտման կարիք ունեին։
Որոշ պատվերների փոխադրման ծախսերը Նարեկը լրիվ չէր հաշվարկել։
Մի ուրիշ պատվերի համար նյութերն ավելի թանկ էին նստել, քան սկզբում երևում էր։
Մենք դա գրանցեցինք։
Որդիս ոչ մի առարկություն չարեց։
— Եթե ծախս եղել է, պիտի հանվի,— ասաց։— Բայց միայն իրական ծախսը։
Այդ գիշեր հասկացա՝ նա չէր փորձում հորից որքան հնարավոր է շատ գումար ստանալ։
Ուզում էր իմանալ՝ իրականում ինչ է վաստակում։
Շաբաթվա վերջում Սուրենը մեզ հրավիրեց արհեստանոց։
Սեղանին պատվերների հիմնական փաստաթղթերն էին։
Նստեցինք երեքով։
Ամուսինս դժկամությամբ խոստովանեց, որ Նարեկի բաժնից ամիսներ շարունակ հավելյալ գումար էր պահել ապագա հաստոցի համար։
Ընդհանուր գումարը փոքր չէր։
Այդ ամբողջը դեռ հասանելի չէր, որովհետև մի մասն արդեն օգտագործվել էր հաստոցի կանխավճարի համար։
Նարեկը երկար լռեց։
Հետո հարցրեց.
— Պա՛պ, էդ հաստոցը իմ անունո՞վ ես գնելու։
— Արհեստանոցի համար։
— Իսկ եթե ես չուզեմ էդտեղ մնալ։
Սուրենը զարմացած նայեց որդուն։
— Ինչպե՞ս թե չուզես։
— Ես ուզում եմ իմանալ՝ կարո՞ղ եմ իմ կյանքում ուրիշ որոշում կայացնել, թե մինչև վերջ պարտավոր եմ էստեղ աշխատել։
Այդ հարցը կարծես Սուրենին առաջին անգամ էր տրվում։
Նա միշտ մտածել էր, որ որդին շարունակելու է ընտանեկան գործը։
Եվ երբեք չէր պատկերացրել, որ Նարեկը կարող է ուրիշ տեղ աշխատել կամ սեփական արհեստանոց բացել։
— Բա ես էս ամբողջը ո՞ւմ համար եմ կառուցել,— հարցրեց։
Նարեկը պատասխանեց.
— Քեզ համար էլ, պա՛պ։ Էդ վատ բան չէ։ Բայց դա չի նշանակում, որ ես ընտրելու իրավունք չունեմ։
Սուրենը գլուխը կախեց։
Հաջորդ օրերին նրանք որոշեցին փաստաթղթերով վերանայել բոլոր վիճելի պատվերները։
Ես այլևս չէի փորձում շտապ հաշտեցնել նրանց։
Գիտեի՝ առանց իրական հաշվարկի ոչ մի ներողություն չի փոխելու խնդիրը։
Ի վերջո ճշտվեց Նարեկին հասանելիք գումարը։
Սուրենը համաձայնեց այն վերադարձնել փուլերով՝ հստակ ժամկետներով։
Նա չկարողացավ միանգամից վճարել։
Նարեկն էլ չձևացրեց, թե դրանից հետո ամեն ինչ լավ է։
Մի քանի շաբաթ անց որդիս աշխատանքի անցավ ուրիշ կահույքագործական արտադրամասում։
Այնտեղ իր պարտականությունները, աշխատաժամերն ու վճարման պայմանները սկզբից էին քննարկվել։
Առաջին օրը տուն եկավ ուշ։
Հոգնած էր։
Բայց ուրախ։
— Մա՛մ, էսօր նոր սարք եմ սովորել օգտագործել։
Ես ժպտացի։
— Լա՞վ անցավ։
— Լավ։ Ու պատկերացնո՞ւմ ես՝ էնտեղ ինձ հարցրին, թե ինչ առաջարկ ունեմ աշխատանքի ձևը բարելավելու համար։
Նա ծիծաղեց։
— Սկզբում նույնիսկ շփոթվեցի։
Սուրենը սկզբում դժվար տարավ որդու հեռանալը։
Որոշ պատվերներ ստիպված եղավ ավելի ուշ ժամկետներով ընդունել։
Մի մեծ պատվերից հրաժարվեց, որովհետև մենակ չէր կարող կատարել։
Դա ֆինանսական կորուստ էր։
Բայց նաև ստիպեց հասկանալ, թե իրականում որքան աշխատանք էր կատարում Նարեկը։
Մի երեկո ամուսինս տուն եկավ ու ասաց.
— Նարեկին զանգել եմ։
— Ի՞նչ ասաց։
— Հարցրի՝ կարո՞ղ է մի չափագրության հարցում խորհուրդ տալ։
Զարմացա։
— Ուրեմն՞։
— Ասաց՝ վաղը աշխատանքից հետո կզանգի, կբացատրի։
Սուրենը մի պահ լռեց։
— Առաջին անգամ ես իր ժամանակը խնդրեցի, ոչ թե հրամայեցի։
Երկու ամիս անց Նարեկը տուն եկավ փոքրիկ տուփով։
Ներսում նոր չափիչ գործիք էր։
Իր առաջին աշխատավարձերից էր գնել։
Սուրենը վերցրեց, նայեց։
— Լավն է։
Նարեկը ժպտաց։
— Իմ սեփականն է։
Հետո լրջացավ։
— Պա՛պ, ես ուզում եմ մի բան ասել։
Սուրենը նայեց նրան։
— Ես քեզնից արհեստ եմ սովորել։ Դա ոչ ոք չի կարող խլել։ Բայց ես ուզում եմ, որ երբ իմ աշխատանքի մասին խոսենք, տեսնես ոչ միայն քո սովորեցրածը, այլ նաև իմ արածը։
Հայրը երկար լռեց։
Հետո պատասխանեց.
— Դժվար է ինձ համար ընդունել, որ արդեն իմ կողքին սովորող տղան չես։
Նարեկը գլխով արեց։
— Գիտեմ։
Ամռանը Սուրենը կատարեց վերջին վճարումը որդուն։
Թղթի վրա նշեցին, որ հաշվարկն ավարտված է։
Նարեկը ստուգեց գումարը։
Հետո պահեց փաստաթուղթը։
Նրանց միջև ամեն ինչ միանգամից չփոխվեց։
Դեռ վիճում էին պատվերների, գործիքների, նույնիսկ փայտի ընտրության մասին։
Բայց մի բան արդեն այլ էր։
Սուրենն այլևս չէր ասում՝ «Էդ ամենը իմ շնորհիվ ունես»։
Մի օր, երբ Նարեկը մեզ հյուր էր եկել, հայրը նրան ցույց տվեց նոր պատրաստած պահարանը։
— Դռան հատվածը մի տեսակ լավ չի նստում։ Քո կարծիքով ի՞նչ փոխեմ։
Որդիս մոտեցավ, նայեց։
Հետո պատասխանեց։
Երկուսը երկար քննարկեցին։
Ես խոհանոցից հետևում էի նրանց։
Նրանք նորից նույն աշխատանքից էին խոսում։
Բայց այս անգամ ոչ մեկը մյուսի վաստակը սեփականը չէր համարում։
