Տարիներ շարունակ 67-ամյա ամուսինս բոլորին ստիպել էր հավատալ, որ ինքնուրույն հաջողության հասած մարդ է։Յուրաքանչյուր ընթրիքի, տոնակատարության ու գործնական հանդիպման ժամանակ մարդիկ գովում էին նրա խելքը, վճռականությունն ու այն կայսրությունը, որն իբր սեփական ձեռքերով էր կառուցել։
Իսկ ես միշտ լուռ նստում էի նրա կողքին։
Նրանցից ոչ ոք չգիտեր, թե իրականում նրա հաջողության որքան մեծ մասն էր սկսվել հենց ինձանից։
Բայց ամուսինս նախընտրում էր, որ ամեն ինչ այդպես էլ մնար։
Տարիների ընթացքում նա սկսեց ինձ վերաբերվել ոչ թե որպես կյանքի ընկերոջ, այլ որպես մեկի, որը պարզապես պետք է երախտապարտ լիներ այն կյանքի համար, որն ինքն էր ապահովում։
Հաճախ ասում էր, որ ես կյանքում ոչնչի չեմ հասել։
Որ առանց իրեն չէի ունենա ո՛չ փող, ո՛չ կարգավիճակ, ո՛չ էլ ապագա։
Ես երկար ժամանակ լռում էի։
Հետո եկավ այն գիշերը, որը փոխեց ամեն ինչ։
Նա հրավիրել էր իր ամենամտերիմ ընկերներին ու գործարար գործընկերներին՝ հերթական մեծ հաջողությունը նշելու համար։
Գինին անընդհատ լցվում էր, և որքան շատ էր նա խմում, այնքան ավելի դաժան էր դառնում։
Վերջապես ոտքի կանգնեց, բարձրացրեց գավաթն ու ամբողջ սենյակի ուշադրությունն ուղղեց ինձ վրա։
Հետո բոլորի առաջ նվաստացրեց ինձ։
Ծիծաղելով ասաց, որ ես ամբողջ կյանքս անիմաստ եմ վատնել՝ ոչինչ չանելով, մինչ ինքը վճարել է ամեն ինչի համար։
Կատակեց, թե ամուսնությունը ներդրում է…
իսկ ես իր կյանքի ամենավատ ներդրումն եմ եղել։
Հյուրերից ոմանք անհարմար ծիծաղեցին։
Մյուսները հայացքները մի կողմ տարան։
Բայց ամուսինս շարունակում էր ժպտալ, որովհետև համոզված էր, որ ես կանեմ այն, ինչ միշտ էի արել։
Կլռեմ։
Բայց դրա փոխարեն ես դանդաղ վեր կացա։
Սենյակում լռություն տիրեց։
Ուղիղ նայեցի նրան ու ասացի.
— Քանի որ բոլորին պատմում ես, թե ինչպես ես այս ամենը միայնակ կառուցել, գուցե նրանք պետք է լսեն նաև այն մասը, որը միշտ բաց ես թողնում։
Նրա դեմքի արտահայտությունն անմիջապես փոխվեց։
Որովհետև նրա առաջին պայմանագրերի, ընկերության ու այն գումարի մասին, որով իրականում ամեն ինչ սկսվել էր, այդ սենյակում գրեթե ոչ ոք չգիտեր։
Եվ երբ բացահայտեցի, թե իրականում որտեղից էր սկսվել այդ «ինքնուրույն հաջողության հասած մարդու» պատմությունը, նրա դեմքն ամբողջությամբ գունատվեց։
Տարիներ շարունակ 67-ամյա ամուսինս՝ Ռիչարդը, բոլորին համոզել էր, որ ինքնուրույն հաջողության հասած մարդ է։
Եվ տարիներ շարունակ ես թույլ էի տվել նրան այդպես վարվել։
Այդ գիշեր, երբ կանգնած էի նրա գրեթե երեսուն ամենամտերիմ ընկերների ու գործարար գործընկերների առջև, հասկացա, որ իմ լռությունը վերջապես դարձել էր նրա ամենահզոր զենքն իմ դեմ։
Երբ ոտքի կանգնեցի, Ռիչարդը դեռ ձեռքին պահում էր գինու գավաթը։
— Քանի որ բոլորին պատմում ես, թե ինչպես ես այս ամենը միայնակ կառուցել,— հանգիստ ասացի ես,— գուցե նրանք պետք է լսեն նաև այն մասը, որը միշտ բաց ես թողնում։
Սենյակում ծանր լռություն տիրեց։
Ռիչարդը նյարդային ծիծաղ արձակեց։
— Օ՜, խնդրում եմ, Մարգարե՛թ։ Նստի՛ր։ Չափից շատ գինի ես խմել։
— Այսօր նույնիսկ մեկ բաժակ չեմ խմել։
Սեղանի շուրջ ինչ-որ մեկը անհարմար հազաց։
Ռիչարդի ժպիտն անհետացավ։
Նայեցի շուրջս։
Այդ մարդկանցից շատերը նրան տասնամյակներ շարունակ էին ճանաչում։
Նրանք անհամար պատմություններ էին լսել այն մասին, թե ինչպես էր Ռիչարդը գրեթե ոչնչից սկսել իր ընկերությունը և իր վճռականության ու փայլուն բանակցությունների շնորհիվ այն վերածել բազմամիլիոնանոց բիզնեսի։
Միայն մի խնդիր կար։
Այդ պատմությունը ճիշտ չէր։
— Հիշո՞ւմ ես գերմանական պայմանագիրը,— հարցրի։
Ռիչարդի ծնոտը լարվեց։
— Մարգարե՛թ։
— Այն պայմանագիրը, որի մասին բոլորը ասում են, որ 34 տարի առաջ փրկեց ընկերությունը։
Նրա գործարար գործընկերը՝ Թոմասը, առաջ թեքվեց։
— Իհարկե հիշում ենք։ Այդ պայմանագիրն ամեն ինչ փոխեց։
Տխուր ժպտացի։
— Այո։ Փոխեց։
Հետո նայեցի Ռիչարդին։
— Ասա նրանց՝ ո՞վ է վարել այդ բանակցությունները։
Ոչ ոք չխոսեց։
Ռիչարդը գավաթը դրեց սեղանին։
— Դա տասնամյակներ առաջ էր։ Ոչ մեկին չի հետաքրքրում։
— Կարծում եմ՝ գուցե հետաքրքրում է։
Ես բացատրեցի, որ երբ Ռիչարդն առաջին անգամ փորձել էր իր փոքր ընկերությունը դուրս բերել արտասահմանյան շուկա, հազիվ էր հասկանում իրեն ուղարկվող փաստաթղթերը։
Մինչև մեր ամուսնությունը ես լեզուներ էի սովորել։
Գրեթե երեք շաբաթ շարունակ մինչև գիշերվա ժամը երկուսը կամ երեքը արթուն էի մնում՝ թարգմանելով նամակագրությունը, վերաշարադրելով առաջարկները և անմիջապես զրուցելով արտասահմանյան ներկայացուցիչների հետ։
Վերջնական հանդիպմանը Ռիչարդն էր մասնակցել։
Բայց յուրաքանչյուր փաստաթուղթ ես էի պատրաստել, իսկ գրեթե բոլոր կարևոր պայմանները նախապես ես էի բանակցել։
Թոմասը ուշադիր նայեց Ռիչարդին։
— Դու մեզ ասում էիր, որ այդ գործարքն ամբողջությամբ ինքդ ես վարել։
Ռիչարդը ուսերը թոթվեց։
— Մի քանի թարգմանությամբ օգնեց։ Վերջ։
Քիչ էր մնում ծիծաղեի։
— Այդ դեպքում գուցե խոսենք երկրորդ պայմանագրի մասին։
Ռիչարդի դեմքը փոխվեց։
Դա նրա համար ավելի վատ թեմա էր։
Երբ բանակցությունները գրեթե ձախողվել էին, հենց ես էի կապվել հաճախորդի հետ, վերականգնել հարաբերությունները և համոզել նրանց, որ ևս մեկ անգամ մտածեն առաջարկի մասին։
Ի վերջո այդ պայմանագիրը դարձավ Ռիչարդի ամենաշահութաբեր գործարքներից մեկը։
Բայց տարիներ անց, երբ թերթերը հարցազրույցներ էին վերցնում նրանից առաջին հաջողությունների մասին, Ռիչարդն իրեն ներկայացնում էր որպես մարդ, որը «հրաժարվեց ընդունել պարտությունը»։
Իմ մասին երբեք չէր հիշատակում։
Բայց ես դեռ չէի ավարտել։
— Դու քեզ ծիծաղելի վիճակի մեջ ես դնում,— ատամների արանքից շշնջաց Ռիչարդը։
— Ո՛չ,— պատասխանեցի։— Ես 38 տարի անցկացրել եմ՝ հոգ տանելով, որ դու ծիծաղելի վիճակում չհայտնվես։
Մի քանի մարդ հայացքը խոնարհեց։
Այդ պահին վերցրի պայուսակս։
Ռիչարդը հանկարծ անհանգստացավ։
— Ի՞նչ ես անում։
Պայուսակից փոքրիկ շագանակագույն ծրար հանեցի։
— Ահա սա,— ասացի,— հենց այն մասն է, որի մասին դու իսկապես երբեք չէիր ուզում, որ որևէ մեկն իմանար։
Ռիչարդը գունատվեց։
Ծրարի մեջ հին բանկային փաստաթղթի պատճեն կար։
Դրեցի այն սեղանին։
Ռիչարդը տասնամյակներ շարունակ մարդկանց պատմել էր, որ իր ընկերությունը հիմնել է մի ներդրողի գումարով, որին կարողացել էր համոզել հավատալ իր տեսլականին։
Բայց ոչ մի խորհրդավոր ներդրող երբևէ գոյություն չէր ունեցել։
Գումարը տվել էր հայրս։
Երբ Ռիչարդի բիզնեսը փլուզումից ընդամենը մի քանի շաբաթ էր հեռու, հայրս մեզ տվել էր այնպիսի գումար, որն այսօրվա արժեքով գրեթե 200 հազար դոլարի էր համարժեք։
Բայց կար մի բան, որը Ռիչարդը շատ հարմար կերպով «մոռացել» էր։
— Հայրս այդ գումարը քեզ չի տվել, որովհետև հավատում էր քեզ,— ասացի։
Ռիչարդն անշարժ նայում էր ինձ։
— Նա այդ գումարը տվել է, որովհետև ես խնդրեցի նրան։
Ոչ ոք տեղից չշարժվեց։
— Հայրս ինձ առանձին ասել էր, որ չի վստահում Ռիչարդի դատողություններին։ Նա համաձայնեց գումար ներդնել միայն այն պատճառով, որ ես խոստացա շարունակել մասնակցել ընկերության գործերին։
Թոմասը վերցրեց փաստաթուղթը։
Հետո զարմացած բարձրացրեց հոնքերը։
— Ռիչա՛րդ… այստեղ նրա անունն է։
Ռիչարդը ոչինչ չասաց։
Որովհետև այն այնտեղ էր։
Իմ ստորագրությունը։
Հայրս սկզբնական ներդրումը ձևակերպել էր իմ միջոցով։
Իսկ ընկերության գործունեության առաջին տարիներին սեփականության հետ կապված մի քանի կարևոր փաստաթղթեր գրանցվել էին երկուսիս անունով։
Ռիչարդը շատ լավ գիտեր, թե դա ինչ էր նշանակում։
Տասնամյակներ շարունակ նա հրապարակավ իրեն այնպես էր պահել, կարծես ամեն ինչ միայն իրեն էր պատկանում։
Բայց իրավական առումով պատմությունը շատ ավելի բարդ էր։
Հանկարծ Թոմասը ոտքի կանգնեց։
Մի քանի վայրկյան նայում էր Ռիչարդին, հետո ասաց մի բան, որը ես ընդհանրապես չէի սպասում լսել։
— Դու ինձ էլ ես ստել։
Ռիչարդը թարթեց աչքերը։
— Ի՞նչ։
— Դու ինձ ասել էիր, որ Մարգարեթն ընկերության հետ որևէ կապ ունենալ չի ուզում։
Սեղանի մյուս ծայրից խոսեց նրանց ևս մեկ վաղեմի գործընկեր։
— Ինձ էլ նույն բանն է ասել։
Ռիչարդի դեմքը կարմրեց։
— Սա իմ տոնակատարությունն է։ Ես չեմ պատրաստվում այստեղ նստել ու նայել, թե ինչպես է կինս պատմությունը վերաշարադրում միայն այն պատճառով, որ բարկացած է։
Այդ խոսքերն ինձ վերջապես ժպտալ տվեցին։
— Ես պատմությունը չեմ վերաշարադրում, Ռիչարդ։
Մատնացույց արեցի փաստաթուղթը։
— Ես այն ուղղում եմ։
Հետո վերցրի պայուսակս։
Ռիչարդն ուշադիր նայում էր ինձ։
— Ո՞ւր ես գնում։
— Տուն։
Նա քմծիծաղ տվեց։
— Այն տո՞ւնը, որի համար ես եմ վճարել։
Կանգ առա։
Դա այդ գիշեր նրա վերջին սխալն էր։
Դանդաղ շրջվեցի։
— Ո՛չ, Ռիչարդ։
Սենյակում նորից լռություն տիրեց։
— Այն տունը, որը գնելու հարցում հայրս է մեզ օգնել։
Նրա դեմքն անշարժացավ։
— Իսկ վաղն առավոտյան,— շարունակեցի,— ես հանդիպում ունեմ փաստաբանի հետ։
Ռիչարդի ինքնավստահությունը միանգամից անհետացավ։
— Ինչի՞ համար։
Նայեցի այն տղամարդուն, որին գրեթե չորս տասնամյակ պաշտպանել էի։
Առաջին անգամ նա վախեցած տեսք ուներ։
— Այսօր բոլորին ասացիր, որ ամուսնությունը ներդրում է,— ասացի։— Ուստի որոշեցի, որ վերջապես ժամանակն է ճշգրիտ հաշվարկել, թե որքան արժե իմ ներդրումը։
Քայլեցի դեպի դուռը։
Իմ հետևում ոչ ոք չէր ծիծաղում։
Ոչ ոք չէր ծափահարում Ռիչարդին։
Ոչ ոք չէր շնորհավորում նրան։
Բայց դեռ միջանցք չհասած՝ լսեցի Թոմասի ձայնը։
Նա արտասանեց անունս։
Շրջվեցի։
Նրա ձեռքին դեռ հին փաստաթուղթն էր։
— Մարգարե՛թ,— ցածրաձայն ասաց նա,— մինչև գնալդ ևս մի բան կա, որ պետք է իմանաս ընկերության մասին։
Ռիչարդը կտրուկ ոտքի կանգնեց։
— Թոմա՛ս, ո՛չ։
Հենց այդ պահին հասկացա, որ ամուսինս ինձնից նույնպես ինչ-որ բան էր թաքցնում։
Մի բան, որն ավելի մեծ էր, քան այն գաղտնիքը, որը ես հենց նոր բացահայտել էի։
