Սկեսուրս վաթսունինը տարեկանում առանց մեզ զգուշացնելու քաղաքից մեկնել էր ու երկու օր չէր պատասխանում զանգերին։ Երբ վերջապես գտանք նրան, կանգնած էր հին կարի արտադրամասի փակ դռան մոտ՝ տասներկու կանանց հետ։ Ամուսինս բարկացած պահանջեց տուն վերադառնալ, բայց սկեսուրս հանեց վերարկուն, ցույց տվեց իր աշխատանքային համարով գոգնոցն ու ասաց. «Ես էստեղ երեսուն տարի աշխատել եմ։ Ու էսօր առաջին անգամ չեմ պատրաստվում ուրիշի փոխարեն լռել»։ Իսկ երբ արտադրամասի նախկին պատասխանատուն հայտնվեց, ամուսինս հասկացավ՝ ինչու մայրը տարիներ շարունակ չէր ուզում անգամ այդ փողոցով անցնել։
Սկեսուրս՝ Սաթենիկը, շաբաթ առավոտյան տնից դուրս էր եկել ու այլևս չէր վերադարձել։
Սկզբում մտածեցինք՝ բարեկամներից մեկին է այցելել։ Բայց երբ հեռախոսազանգերին չպատասխանեց, ամուսինս՝ Դավիթը, սկսեց անհանգստանալ։
Երկրորդ երեկոյան միայն նրա ծանոթներից մեկը հաղորդագրություն ուղարկեց՝ Սաթենիկն իր մոտ է, ապահով է, բայց առավոտյան կարևոր գործ ունի։
Դավիթը կատաղած էր։
— Ի՞նչ գործ, որ սեփական երեխաներին չի կարելի ասել։
Առավոտյան իմացանք հասցեն ու գնացինք։
Վանաձորի հին արտադրական թաղամասի մի փոքրիկ շենքի առաջ տասներկու կին էր կանգնած։ Նրանց մեջ էր սկեսուրս։
Նա հանել էր վերարկուն։ Հագին մաշված, մուգ կանաչ գոգնոց էր՝ կրծքին կարված «17» համարով։
— Մա՛մ, երկու օր է՝ քեզ ենք փնտրում,— գոռաց Դավիթը։
Սաթենիկը մոտեցավ։
— Գիտեմ, տղա՛ս։ Ների՛ր։ Բայց այսօր պիտի էստեղ մնամ։
— Ինչի՞ համար։
— Որովհետև քսան տարի առաջ էս դռան հետևում տասներկու կնոջ կյանք փոխվեց։ Ու բոլորը մինչև հիմա կարծում են՝ իրենք են մեղավոր եղել։
Այդ պահին շենքին մոտեցավ մի տարեց տղամարդ՝ բանալիների կապով։
Նրան տեսնելուն պես կանայք լռեցին։
Սաթենիկի դեմքը գունատվեց։
— Բարև՛, Հրա՛չ։
Տղամարդը կանգ առավ։
— Սաթենի՛կ։ Դու էլ ե՞ս եկել։
— Եկել եմ։ Էս անգամ բոլորը լսելու են՝ ինչ էր իրականում կատարվել։
Հրաչը նայեց հավաքված կանանց։
— Ես ձեզ չեմ հասկանում։ Դուք ինքներդ չէիք համաձայնել տեղափոխվել նոր արտադրամաս։
Սաթենիկը մի քայլ առաջ եկավ։
— Որովհետև մենք գիտեինք՝ էդտեղ բոլորիս համար տեղ կա։ Դուք այդպես էիք խոստացել։
Հրաչի դեմքը խստացավ։
— Սաթենի՛կ, դու շատ լավ գիտեիր, որ տասներկուսի համար տեղ չկա։
Ամուսինս շրջվեց դեպի մորը։
— Մա՛մ… Դու գիտեի՞ր։
Սկեսուրս աչքերը փակեց։
— Իմացել եմ։ Բայց նրանց ասել եմ միայն այն ժամանակ, երբ արդեն ուշ էր։
Դավիթը մի քանի վայրկյան անշարժ կանգնած էր։
— Մա՛մ, դու ի՞նչ ես ասում։
Սաթենիկը նստեց արտադրամասի փակ դռան կողքի աստիճանին։
— Ես քսան տարի է՝ էդ հարցից փախչում եմ, տղա՛ս։
Նրա կողքին կանգնած կանանցից մեկը՝ Անուշը, մոտեցավ։
— Սաթենի՛կ, եթե եկել ենք, պիտի ամեն ինչ պատմենք։ Ոչ թե կեսը։
Հրաչը դժգոհ շարժվեց։
— Քսան տարվա պատմությունը նորից ինչի՞ եք բացում։
Անուշը պատասխանեց.
— Որովհետև դուք հիմա ուզում եք էս շենքի պատին գրել, թե արտադրամասի կանայք հրաժարվել են աշխատելու հնարավորությունից։ Դա ճիշտ չէ։
Ես առաջին անգամ նկատեցի դռան կողքին դրված նոր ցուցատախտակը։
Վրան նախկին արտադրամասի մասին կարճ պատմություն էր գրված։
Շենքը վերանորոգվելու էր և ծառայելու որպես արհեստների ուսուցման կենտրոն։
Բայց տախտակի վերջին տողը միանգամից գրավեց ուշադրությունս։
«Արտադրության տեղափոխման առաջարկը աշխատողների մեծամասնությունը չընդունեց»։
Շարունակությունը՝ առաջին մեկնաբանությունում 👇
Սաթենիկն այդ արտադրամասում աշխատանքի էր անցել տասնինը տարեկանում։
Երեսուն տարի կարել էր վերարկուներ, դպրոցական համազգեստներ, աշխատանքային հագուստ։
Վերջին տարիներին արդեն հերթափոխի ավագն էր։
Տասներկու կանայք, որոնք հիմա կանգնած էին նրա կողքին, իր ամենաերկարամյա աշխատակիցներն էին։
Նրանցից մի քանիսը միասին էին աշխատանքի ընդունվել։
Միասին երեխաներ էին մեծացրել։
Միասին ծանր տարիներ էին անցկացրել։
Բայց քսան տարի առաջ ամեն ինչ փոխվել էր։
Արտադրամասը կորցրել էր խոշոր պատվերներից մեկը։ Սարքավորումների մի մասը տեղափոխվելու էր այլ քաղաք, իսկ շենքը փակվելու էր։
Աշխատողներին ասել էին, որ նոր վայրում աշխատանքի հնարավորություն կլինի։
Սաթենիկը նույնպես հավատացել էր։
— Ես ձեր բոլորի առաջ ասել եմ, որ ոչ մեկս անգործ չի մնալու,— խոստովանեց նա։— Որովհետև Հրաչն ինձ այդպես էր վստահեցրել։
Հրաչը միջամտեց.
— Ես ասել էի՝ կփորձենք տեղավորել։
Սաթենիկը գլուխը տարուբերեց։
— Չէ՛։ Դու ինձ ասացիր՝ կանանց հանգստացրու, բոլորի հարցը կլուծենք։
Անուշը պատմեց, որ կանայք նույնիսկ սկսել էին նոր քաղաքում աշխատելու ճանապարհները հաշվարկել։
Ոմանք պատրաստ էին ամեն օր երթևեկել։
Մյուսները փորձում էին հարազատների օգնությամբ ժամանակավորապես այնտեղ մնալ։
Երկու կին հրաժարվել էին իրենց առաջարկված այլ աշխատանքներից՝ մտածելով, որ հին արտադրամասի հետ շարունակելու են աշխատել։
Բայց փակվելուց մեկ շաբաթ առաջ Սաթենիկին հայտնել էին, որ նոր վայրում ընդամենը երեք հաստիք կա։
Տասներկու կանանց համար աշխատանք չէր նախատեսվում։
— Դու էդ ժամանակ մեզ չասացիր,— ասաց Անուշը։
Սաթենիկը գլուխը կախեց։
— Չասացի։
— Ինչո՞ւ։
— Որովհետև Հրաչն ասաց՝ մինչև վերջնական հաստատումը սպասենք։ Իսկ ես վախեցա, որ եթե պատմեմ, բոլորդ միանգամից կգնաք, վերջին պատվերը չենք ավարտի։
Կանանցից մեկը՝ Մարին, դառնությամբ ժպտաց։
— Ու մենք վերջին պատվերը կարեցինք։ Մինչև վերջին կոճակը։
Սաթենիկի աչքերը լցվեցին։
— Հա՛։
— Իսկ վերջին օրը մեզ ասացին՝ նոր տեղում ձեզ համար աշխատանք չկա։
Դավիթը նստեց մոր կողքին։
— Բայց դու էդ ժամանակ ինչո՞ւ մեզ պատմում էիր, թե պարզապես արտադրամասն է փակվել։
Սաթենիկը նայեց որդուն։
— Որովհետև ամաչում էի։
Նա շարունակեց.
— Ես էնքան տարի էդ կանանց հետ աշխատել էի։ Ինձ վստահում էին։ Երբ ասում էի՝ մի՛ անհանգստացեք, հավատում էին։ Իսկ ամենակարևոր պահին ես ավելի շատ մտածեցի պատվերը ավարտելու մասին, քան իրենց ճշմարտությունն ասելու։
Հրաչը դժգոհ ասաց.
— Բայց գործարանը միևնույն է փակվելու էր։ Դու ի՞նչ պիտի փոխեիր։
Սաթենիկը պատասխանեց.
— Փակվելը չէի փոխի։ Բայց իրենք գոնե մեկ շաբաթ ավելի շուտ կիմանային ու կկարողանային ուրիշ աշխատանքի դիմել։
Անուշը ավելացրեց.
— Իսկ ամենակարևորը՝ մենք չէինք ապրի էն մտքով, թե հենց մենք ենք հրաժարվել աշխատելուց։
Պարզվեց՝ տարիներ շարունակ նախկին ղեկավարության տարածած բացատրությունն այն էր, որ կանայք չեն համաձայնել տեղափոխվել։
Այդ պատմությունը մնացել էր նաև շենքի մասին պատրաստված նոր ցուցատախտակում։
Միայն թե իրականում նրանց մեծ մասը պատրաստ էր տեղափոխվելու տարբերակը քննարկել։
Պարզապես առաջարկվող աշխատանքների քանակն անհամեմատ փոքր էր։
— Դուք մեզ նույնիսկ ընտրելու հնարավորություն չտվեցիք,— ասաց Մարին։
Հրաչը պատասխանեց.
— Մենք էլ դժվար վիճակում էինք։ Նոր արտադրամասը բոլորին չէր կարող ընդունել։
— Դա հասկանում ենք,— ասաց Անուշը։— Բայց ինչո՞ւ էր պետք քսան տարի ասել, թե մենք չցանկացանք աշխատել։
Հրաչը չպատասխանեց։
Ես այդ պահին հասկացա, թե ինչու սկեսուրս երբեք չէր ուզում այդ փողոցով անցնել։
Ամեն անգամ շենքը տեսնելիս հիշում էր տասներկու կանանց, որոնք մինչև վերջին օրը աշխատել էին՝ հավատալով նրա խոսքին։
Նա չէր ուզում հանդիպել նրանց։
Բայց կանանցից ոչ մեկը չէր մոռացել։
Երկու շաբաթ առաջ Անուշը զանգել էր Սաթենիկին։
Պատմել էր, որ արտադրամասի շենքի նոր սեփականատերը պատրաստվում է այն վերանորոգել և նախկին աշխատանքի մասին ցուցատախտակ տեղադրել։
Կանայք տեսել էին տեքստի նախնական տարբերակը։
Եվ հասկացել էին, որ իրենց պատմությունը նորից ներկայացվելու է այնպես, ինչպես քսան տարի առաջ։
Այս անգամ որոշել էին միասին գնալ։
Սաթենիկին նույնպես հրավիրել էին։
— Ես չգիտեի՝ համարձակվելո՞ւ եմ գալ,— խոստովանեց սկեսուրս։
— Դրա համար էլ երկու օր առաջ եկա՞ր,— հարցրեց Դավիթը։
Նա գլխով արեց։
— Անուշի տանն էի։ Երեկ բոլորով երկար խոսեցինք։ Ես չէի պատկերացնում՝ ինչ պիտի ասեմ Հրաչին, ձեզ էլ չէի համարձակվում պատմել։
Դավիթը ծանր շունչ քաշեց։
— Մա՛մ, կարող էիր գոնե ասել՝ ուր ես գնում։ Մենք գիշերները քեզ էինք փնտրում։
Սաթենիկը բռնեց որդու ձեռքը։
— Ճիշտ ես։ Էդ մասով էլ եմ սխալվել։ Ես իրավունք չունեի ձեզ էդպես անհանգստացնելու։
Բայց հետո շրջվեց դեպի կանայք։
— Էսօր արդեն չեմ գնալու՝ առանց մինչև վերջ խոսելու։
Հենց այդ ժամանակ շենքի նոր սեփականատերը՝ Կարենը, մոտեցավ։
Նա եկել էր Հրաչի հետ արտադրամասի նախկին պատմության վերաբերյալ որոշ մանրամասներ ճշտելու։
Տեսնելով հավաքված կանանց՝ զարմացավ։
Անուշը բացատրեց, թե ինչու են եկել։
Կարենը լսեց։
Հետո նայեց ցուցատախտակին։
— Եթե էս տողը վիճարկվում է, մինչև պարզելը չենք տեղադրի։
Հրաչը դժգոհեց։
— Բայց էդ արտադրամասի պատասխանատուն ես եմ եղել։ Ես եմ պատմել։
Կարենը պատասխանեց.
— Հենց դրա համար էլ ուզում եմ լսել նաև աշխատողներին։
Նրանք որոշեցին հավաքվել շենքի դատարկ առաջին հարկում՝ սեփականատիրոջ թույլտվությամբ։
Շենքում արդեն սկսվել էին նախապատրաստական աշխատանքները, և անվտանգ մուտքի համար առանձնացված էր միայն մեկ սենյակ։
Տասներկու կանայք հերթով պատմեցին իրենց հիշողությունները։
Ոչ բոլորն էին նույն կերպ հիշում ամեն մանրուք։
Ոմանք պատրաստ էին տեղափոխվել։
Երկուսը դեռ չէին կողմնորոշվել։
Մի կին ասաց, որ նույնիսկ իրական առաջարկի դեպքում, հավանաբար, չէր գնա, որովհետև հիվանդ մայր ուներ։
Բայց բոլորն էլ նույնն էին պնդում։
Իրենց ներկայացված չէր տասներկու կնոջ համար հստակ աշխատանքային առաջարկ, որը նրանք միասին մերժել էին։
Սաթենիկն ասաց.
— Ես էդ օրերին ղեկավարության խոսքերը կանանց փոխանցել եմ որպես հաստատ խոստում։ Երբ իմացա իրականությունը, ժամանակին չեմ ասել։ Դրա համար իմ պատասխանատվությունն ընդունում եմ։
Հրաչը լուռ նստած էր։
Վերջապես խոսեց։
— Ես մտածում էի՝ եթե վերջին պատվերը չավարտենք, գումար չենք ստանա, ու վիճակն ավելի կվատանա։
Անուշը պատասխանեց.
— Դրա համար կարիք չկար մեզ անտեղյակ պահելու։
Կարենն առաջարկեց ցուցատախտակի տեքստը փոփոխել՝ հիմնվելով մի քանի աղբյուրի և նախկին աշխատողների վկայությունների վրա։
Այլևս չէր գրվելու, թե կանայք պարզապես հրաժարվել են աշխատելուց։
Փոխարենը նշվելու էր, որ արտադրամասի փակման ժամանակ վերակազմակերպումը չի ապահովել բոլոր աշխատողների շարունակական զբաղվածությունը, իսկ որոշումների վերաբերյալ նրանց ժամանակին ամբողջական տեղեկություն չի տրամադրվել։
Կարենը նաև առաջարկեց կանանց մասնակցել նոր ուսումնական կենտրոնի պատմական ցուցադրության պատրաստմանը։
Բայց Սաթենիկը միանգամից չհամաձայնեց։
— Նախ ուզում եմ, որ մեր ասածը ճիշտ գրի առնվի։ Հետո կմտածենք՝ ինչով կարող ենք օգնել։
Ես առաջին անգամ տեսա, թե ինչպես է նա խոսում՝ առանց շտապ ուրիշներին հանգստացնելու։
Երբ դուրս եկանք, Անուշը մոտեցավ Սաթենիկին։
— Ես դեռ քեզանից նեղացած եմ։
Սկեսուրս գլխով արեց։
— Գիտեմ։
— Էդ մի շաբաթն ինձ համար շատ բան էր նշանակում։ Եթե ժամանակին իմանայի, կարող էի արդեն մեկ այլ գործի հարցով զբաղվել։
— Գիտեմ, Անո՛ւշ։
Կինը երկար լռեց։
Հետո ասաց.
— Բայց այսօր ճիշտ արեցիր, որ եկար։
Նրանք չգրկախառնվեցին։
Չասացին, թե ամեն ինչ մոռացված է։
Պարզապես միասին դուրս եկան շենքի բակից։
Մի քանի շաբաթ անց ցուցատախտակի նոր տարբերակը պատրաստ էր։
Կանայք հնարավորություն ունեցան կարդալ այն և ներկայացնել ճշգրտումներ։
Սաթենիկը նույնպես մասնակցեց։
Նոր կենտրոնի բացման ժամանակ ներկա էին նախկին աշխատողներից մի քանիսը։
Հրաչն էլ էր եկել։
Բայց այս անգամ ոչ ոք նրան չէր ներկայացնում որպես արտադրամասի պատմության միակ պատմող։
Սենյակներից մեկում տեղադրել էին հին կարի մեքենա, իսկ պատին՝ արտադրամասի աշխատողների տարիների աշխատանքի մասին նյութեր՝ նրանց համաձայնությամբ։
Սաթենիկը մոտեցավ մեքենային։
Մատներով դանդաղ շոշափեց այն հատվածը, որտեղ նախկինում կտորի եզրն էր պահում։
Հետո ժպտաց։
— Էս ձայնը մինչև հիմա հիշում եմ։
Դավիթը կանգնած էր կողքին։
— Մա՛մ, ուզում ես մի բան կարե՞լ։
Սաթենիկը նայեց նրան։
— Չէ՛, տղա՛ս։ Այսօր պարզապես ուզում եմ նայել։
Տուն վերադառնալիս սկեսուրս խնդրեց մեքենան մի պահ կանգնեցնել արտադրամասի նախկին փողոցի սկզբում։
Ես ու Դավիթը զարմացանք։
Տարիներ շարունակ նա պահանջում էր, որ հենց այդ փողոցով չանցնենք։
Իսկ հիմա ինքն էր ուզում կանգ առնել։
— Մա՛մ, ի՞նչ է եղել,— հարցրեց ամուսինս։
Սաթենիկը նայեց շենքի կողմը։
— Քսան տարի է՝ մտածում էի՝ եթե էդ դուռը չտեսնեմ, էն օրը կմոռանամ։
Հետո հանեց պայուսակից իր մուգ կանաչ գոգնոցը։
«17» համարը դեռ ամուր կարված էր։
— Բայց չմոռացա։
Դավիթը նայեց նրան։
— Հիմա ի՞նչ ես անելու էդ գոգնոցը։
Սաթենիկը մի քիչ մտածեց։
— Տուն կտանեմ։ Դեռ իմն է։
Մի քանի օր անց Անուշը զանգեց։
Նոր կենտրոնում ցանկանում էին, որ նախկին աշխատողներից մի քանիսը երիտասարդներին ցույց տան ձեռքով կարելու հին եղանակները։
Սաթենիկը սկզբում ասաց, որ պիտի մտածի։
Հետո համաձայնեց մեկ հանդիպման մասնակցել։
Բայց մի պայման դրեց։
— Անուշն էլ պիտի գա։ Որովհետև էն գործը ես մենակ չեմ արել։
Առաջին պարապմունքի օրը երկու կանայք նստեցին նույն սեղանի մոտ։
Սկզբում խոսում էին միայն կտորի ու կարերի մասին։
Հետո Անուշը հանկարծ ասաց.
— Սաթենի՛կ, էս կարի ձևը հիշո՞ւմ ես։
Սկեսուրս ծիծաղեց։
— Ո՞նց չեմ հիշի։ Դու էիր ինձ սովորեցրել։
Եվ երկու կանայք, որոնք քսան տարի գրեթե չէին խոսել իրար հետ, սկսեցին միասին բացատրել երիտասարդներին, թե ինչպես պետք է կարը հավասար պահել։
Նրանց անցյալը չէր փոխվել։
Այդ կորցրած տարիներն էլ հնարավոր չէր վերադարձնել։
Բայց Սաթենիկն այլևս չէր շրջանցում այն փողոցը, որտեղ երեսուն տարի աշխատել էր։
Եվ ամեն անգամ կենտրոն գնալիս իր գոգնոցը տանում էր հետը՝ ոչ թե որպես պատվոգիր, այլ որպես հիշեցում այն աշխատանքի ու մարդկանց մասին, որոնց անունները այլևս չէր պատրաստվում լռությամբ ծածկել։
