Հարսս մորս վերջին նվերը կտրտեց ու դրեց աղբամանը։ Երբ որդիս ասաց՝ «Դա ընդամենը հին շոր է», ես առաջին անգամ նրան տնից դուրս հրավիրեցի։ Բայց հաջորդ առավոտ նա վերադարձավ ու հայտարարեց. «Կամ ներողություն կխնդրես կնոջիցս, կամ թոռանդ այլևս չես տեսնի»…
Երբ տեսա կտրտված զգեստը, սկզբում նույնիսկ չկարողացա գոռալ։
Պարզապես կանգնել էի խոհանոցի դռան մոտ ու նայում էի աղբամանից դուրս ընկած ծաղկավոր կտորներին։
Այդ զգեստը մայրս էր կարել ինձ համար՝ մահից ընդամենը երկու ամիս առաջ։
Նա արդեն դժվարությամբ էր տեսնում։ Մատները ցավում էին, բայց միևնույն է, ամեն երեկո նստում էր կարի մեքենայի առաջ։
— Լիլիթ ջան, ուզում եմ մի բան թողնել, որ երբ հագնես, ինձ հիշես,— ասում էր։
Մորս մահից հետո զգեստը գրեթե չէի հագնում։ Պահում էի պահարանի ամենավերին դարակում՝ մաքուր թղթի մեջ փաթաթած։
Իսկ հիմա դրա թևքերն ու փեշը կտրված էին։
Հարսս՝ Նունեն, նստած էր սեղանի մոտ։
Նրա առջև կտորե փոքրիկ խաղալիքներ էին։
— Նունե՛, սա ի՞նչ է,— հազիվ արտաբերեցի։
Նա հանգիստ պատասխանեց.
— Մա՛մ, պահարանի հին զգեստից եմ կտրել։ Աղջկաս համար խաղալիքներ եմ կարում։ Միևնույն է՝ չէիք հագնում։
Ես վերցրի կտորներից մեկը։
Ձեռքիս մեջ մնաց այն փոքրիկ ասեղնագործ ծաղիկը, որը մայրս սեփական ձեռքով էր կարել օձիքի մոտ։
— Դու գիտե՞ս՝ սա ինչ զգեստ է։
Նունեն զարմացավ իմ ձայնից։
Հենց այդ պահին որդիս՝ Դավիթը, տուն եկավ։
Երբ տեսավ, որ լաց եմ լինում, դժգոհեց.
— Մա՛մ, ինչի՞ համար ես նորից վիճում։
— Դավի՛թ, սա տատիկիդ վերջին նվերն էր։
Նա նայեց կտորներին ու ասաց.
— Էլի՞ հին շորի պատմություն։ Մա՛մ, մի զգեստի համար ընտանիքս մի՛ քանդիր։
Այդ պահին ես առաջին անգամ բացեցի մուտքի դուռը և ասացի.
— Այսօր երկուսդ էլ գնացեք։ Ես հիմա ձեզ հետ նույն տանը մնալ չեմ կարող։
Բայց հաջորդ օրը որդիս վերադարձավ միայնակ։
Ու այն, ինչ պահանջեց ինձանից, շատ ավելի ցավեցրեց, քան զգեստի կորուստը։
Շարունակությունը՝ առաջին մեկնաբանությունում 👇
Առաջին մեկնաբանություն
Դավիթը կանգնած էր դռան առաջ՝ ձեռքերը գրպաններում։
— Մա՛մ, Նունեն ամբողջ գիշեր լաց է եղել։
Ես ոչինչ չպատասխանեցի։
— Դու նրան մեր երեխայի առաջ նվաստացրել ես։ Ասել ես՝ դուրս գնացեք իմ տնից։
— Ես ասել եմ, որ այսօր հեռանաք։ Որովհետև չէի կարողանում ինձ զսպել։
— Նա էլ մեղավոր չէ, որ դու քսան տարվա հին շորը պահել ես պահարանում։
Ես զգացի, թե ինչպես է սիրտս նորից արագ խփում։
— Դավի՛թ, դու իսկապե՞ս չես հասկանում՝ ինչ է արել։
Նա հառաչեց։
— Հասկանում եմ։ Բայց հիմա դու պիտի ներողություն խնդրես Նունեից։ Թե չէ աղջկաս էլ չես տեսնի։
Մի քանի վայրկյան նայում էի նրան։
Իմ միակ որդուն։
Այն երեխային, որի համար մորս հետ միասին գիշերներ էինք անցկացրել՝ հիվանդ ժամանակ հերթով խնամելով։
— Դու պատրաստ ես սեփական երեխայիդ օգտագործել, որ ինձ ստիպես ներողություն խնդրե՞լ։
Դավիթը շրջեց հայացքը։
— Ես պարզապես ուզում եմ, որ կինս հանգիստ լինի։
— Իսկ ես քո մա՞յրը չեմ։
Նա լռեց։
Ես դուռը մի քիչ լայն բացեցի։
— Դավի՛թ, այսօր քեզանից ոչինչ չեմ խնդրելու։ Միայն գնա։
Նա հեռացավ։
Իսկ ես առաջին անգամ կյանքում չվազեցի նրա հետևից։
Ամուսինս մահացել էր, երբ Դավիթը տասնվեց տարեկան էր։
Տունը փոքր էր՝ երկու սենյակ, հին խոհանոց, նեղ պատշգամբ։
Բայց ես կարողացել էի որդուս համալսարան ուղարկել, հետո օգնել, որ աշխատանք գտնի։
Երբ Դավիթն ամուսնացավ, առաջարկեցի մի որոշ ժամանակ ինձ հետ ապրել։
Նունեն լավ աղջիկ էր թվում։
Սկզբում միասին պատրաստում էինք, խոսում, նույնիսկ երեկոյան սուրճ էինք խմում։
Հետո կամաց-կամաց տան ամեն ինչ փոխվեց։
Իմ հին սպասքը տեղափոխվեց պահարանների ամենավերին դարակները։
Նունեն նոր վարագույրներ կախեց։
Հյուրասենյակի մեծ պահարանը փոխեցին՝ իմ իրերի համար միայն երկու դարակ թողնելով։
Ես չէի առարկում։
Մտածում էի՝ երիտասարդները պետք է հարմարավետ զգան իրենց։
Երբ թոռնուհիս ծնվեց, ամբողջությամբ տարվեցի նրա խնամքով։
Նունեն աշխատանքի էր վերադառնում, Դավիթը երկար ժամերով դրսում էր, իսկ ես երեխայի հետ էի։
Թոռնիկիս սիրում էի ամբողջ սրտով։
Բայց այդ սիրուց օգտվելով՝ կամաց-կամաց սկսեցին կարծել, թե իմ ժամանակը, տունը և նույնիսկ իրերն իրենցն են։
Ես դա չէի նկատում։
Մինչև այն օրը, երբ իմ պահարանից առանց հարցնելու վերցրին ամենաթանկ հիշողությունս։
Երեկոյան սենյակս հավաքելիս հատակին փոքրիկ թղթե տոպրակ գտա։
Ներսում մորս զգեստի մնացած կտորներն էին։
Նունեն չէր էլ մտածել, որ դրանք կարող են ինձ պետք գալ։
Վերցրի ամեն մի կտորը։
Դասավորեցի մահճակալի վրա։
Օձիքը ամբողջական էր մնացել, բայց թևքերը կտրտված էին։
Փեշի կեսն արդեն օգտագործվել էր խաղալիքների համար։
Մի պահ մտածեցի՝ կարո՞ղ եմ նորից միացնել։
Հետո հասկացա, որ նախկին զգեստն այլևս չի լինի։
Նստեցի ու երկար լաց եղա։
Եվ հենց այդ ժամանակ հիշեցի մի դեպք՝ քսան տարի առաջ։
Մայրս այդ զգեստը կարելիս մի անգամ սխալմամբ փչացրել էր օձիքը։
Ես նեղվել էի։
— Մա՛մ, էլ պետք չէ։ Թող մնա։
Նա հանգիստ քանդել էր կարերը։
Հետո երկու երեկո աշխատել, մինչև ստացվել էր հենց իմ ուզած ձևը։
— Եթե քեզ համար կարևոր է, ժամանակ գտնելը դժվար չէ,— ասել էր։
Հիմա նրա ձեռքի աշխատանքը կտրտված էր։
Եվ որդիս դա անվանում էր «մի հին շոր»։
Երեք օր անց Նունեն ինքը զանգահարեց։
— Մա՛մ, կարո՞ղ եմ գալ։
Ես համաձայնեցի։
Նա եկավ առանց Դավիթի։
Ձեռքին մի տոպրակ կար։
Ներսից հանեց արդեն պատրաստած կտորե խաղալիքները։
— Ես մտածել եմ՝ գուցե սրանք ձեզ տամ։ Հենց այդ զգեստից են։
Ես նայեցի խաղալիքներին։
Դրանք գեղեցիկ էին կարված։
Բայց դա ինձ չուրախացրեց։
— Նունե՛, ես չեմ ուզում խաղալիքները։ Ես ուզում եմ հասկանալ՝ ինչու չհարցրիր։
Նա նստեց։
— Դավիթն ասաց՝ կարելի է վերցնել։
Ես ապշեցի։
— Ի՞նչ։
— Ես զգեստը տեսա պահարանում։ Ասացի՝ շատ լավ կտոր է։ Դավիթին հարցրի՝ մայրդ կօգտագործի՞։ Նա պատասխանեց՝ չէ, տարիներով ոչ մեկին պետք չէ, կարող ես վերցնել։
Մի պահ ամբողջ մարմինս սառեց։
— Դավի՞թն է ասել։
— Այո։
Հարսս առաջին անգամ անհանգստացած նայեց ինձ։
— Մա՛մ, ես գիտեի, որ ձեր մայրիկն է կարել, բայց չգիտեի, որ վերջին նվերն է եղել։ Դավիթն ասաց՝ հին զգեստ է, պահարանում տեղ է զբաղեցնում։
Ես գլխով արեցի։
Հանկարծ ամբողջ պատմությունն ուրիշ իմաստ ստացավ։
Նունեն սխալ էր արել՝ առանց ինձ հարցնելու իմ զգեստը վերցնելով։
Բայց իմ սեփական որդին գիտեր, թե ինչ էր այդ զգեստը։
Նա լսել էր մորս վերջին ցանկությունը։
Եվ միևնույն է, թույլ էր տվել այն կտրտել։
— Իսկ խաղալիքներն ինչո՞ւ որոշեցիր հենց այդ կտորից կարել,— հարցրի։
Նունեն արցունքոտ աչքերով պատասխանեց.
— Մտածում էի՝ գեղեցիկ կլինի, որ աղջիկս իր մեծ տատիկի կարած կտորից խաղալիք ունենա։ Ուզում էի անակնկալ անել։
Ես առաջին անգամ այդ օրերին տեսա, որ նա իսկապես հասկանում է, թե ինչ է պատահել։
— Նունե՛, եթե դու ինձ հարցնեիր, հնարավոր է՝ ինքս քեզ կտայի մի փոքրիկ կտոր։ Բայց դու ամբողջ զգեստն ես փչացրել։
Նա գլուխը կախեց։
— Գիտեմ։ Կներեք։
Ես երկար լռեցի։
— Ներողությունդ ընդունում եմ։ Բայց դեռ շատ ցավում եմ։
Այդ երեկո Դավիթին կանչեցի։
Նունեն նույնպես նստած էր սեղանի մոտ։
Որդիս, երևի մտածելով, որ արդեն հաշտվել ենք, ժպտալով ներս եկավ։
— Դե ի՞նչ, վերջապես հանգստացա՞ք։
Ես հարցրի.
— Դավի՛թ, դու՞ ես ասել, որ Նունեն կարող է զգեստը վերցնել։
Նրա ժպիտը անհետացավ։
— Դե… հա։ Բայց չէի մտածում, որ այդքան մեծ պատմություն կդառնա։
— Դու հիշո՞ւմ ես՝ տատիկդ երբ է կարել։
Նա լուռ նայեց ինձ։
— Հիշո՞ւմ ես՝ ինչպես էր ձեռքերն ուռած նստում կարի մեքենայի առաջ։
— Մա՛մ…
— Հիշո՞ւմ ես՝ իր մահից հետո դու ինքդ ասացիր, որ այդ զգեստը պիտի պահեմ։
Դավիթը գլուխը կախեց։
— Հիշում եմ։
— Ուրեմն ինչո՞ւ Նունեին ասացիր՝ վերցնի։
Որդիս երկար լռեց։
Հետո շշնջաց.
— Որովհետև մտածում էի՝ դու դա երբեք չես հագնելու։
— Իսկ եթե չեմ հագնում, նշանակում է՝ իմը չէ՞։
Նա չպատասխանեց։
Ես վեր կացա։
— Դավի՛թ, հիմա հասկանում եմ, որ այս տան մեջ իմ իրերը ձեզ համար պարզապես խանգարող բաներ են դարձել։ Բայց այս տունը նաև իմ տունն է։ Եվ իմ թույլտվությունը պետք է հարցնեք։
Նունեն գլխով արեց։
Դավիթը դժգոհեց.
— Մա՛մ, չափազանցնում ես։
Այդ պահին արդեն ոչինչ չասացի։
Ուղղակի վերցրի մորս զգեստի մնացած մասերն ու դրեցի նրա առաջ։
— Դու ինքդ նայիր։
Նա երկար նայեց։
Առաջին անգամ տեսա, որ որդուս աչքերը լցվում են։
Մեկ շաբաթ անց Դավիթն ու Նունեն որոշեցին առանձին բնակարան վարձել։
Ես նրանց չէի շտապեցնում։ Պայմանավորվեցինք, որ տեղափոխության հարցը հանգիստ կկազմակերպենք։
Նունեն շարունակում էր զանգահարել ու հետաքրքրվել՝ ինչպես եմ։
Թոռնուհուս նույնպես բերում էին։
Բայց Դավիթի հետ հարաբերություններս դեռ լարված էին։
Մի կիրակի նա եկավ մենակ։
Ձեռքին փոքրիկ տուփ ուներ։
— Մա՛մ, սրա մասին հիշո՞ւմ ես։
Բացեցի։
Ներսում մորս հին մատնոցն էր։
Այն մատնոցը, որը տարիներ առաջ կորել էր։
— Որտեղի՞ց գտար։
— Տատիկի հին կարի տուփից։ Երբ մեր իրերն էինք հավաքում, գտա։
Նա նստեց կողքիս։
— Մա՛մ, ես գիտեմ, որ զգեստը հետ չեմ բերի։
Ես ոչինչ չասացի։
— Բայց ուզում եմ, որ մի բան հասկանաս։ Ես շատ վատ եմ վարվել։ Ոչ միայն զգեստի համար։ Ես այն օրը քեզ սպառնացի, որ երեխայիս չես տեսնի։ Դա էլ եմ սխալ արել։
Ես նայեցի որդուս։
Նա շարունակեց.
— Ինձ թվում էր՝ քանի որ մենք այստեղ ենք ապրում, ամեն ինչ մերն էլ է։ Չէի էլ նկատում, որ քեզ հարցնելու սովորությունը կորցրել եմ։
Այդ խոսքերն առաջին անգամ անկեղծ հնչեցին։
Ես բռնեցի նրա ձեռքը։
— Դավի՛թ, ես քո մայրն եմ։ Բայց դա չի նշանակում, որ իմ կյանքում ոչինչ արժեք չունի, բացի քեզանից։
Նա գլխով արեց։
Երկար նստեցինք՝ առանց խոսելու։
Հաջորդ օրը մորս զգեստի մնացած կտորները տարա մի տարեց դերձակի մոտ։
Կինը երկար ուսումնասիրեց դրանք։
— Նախկին տեսքով չեմ կարող վերականգնել,— ասաց։— Բայց օձիքն ու ասեղնագործված հատվածը լավ են պահպանվել։
Ես հարցրի՝ հնարավոր է արդյոք դրանցից փոքրիկ հիշատակի բարձ պատրաստել։
Նա ժպտաց։
— Կստացվի։
Երկու շաբաթ անց բարձը պատրաստ էր։
Դրա կենտրոնում մորս ձեռքով ասեղնագործած ծաղիկն էր։
Երբ տուն բերեցի, դրեցի իմ մահճակալին։
Երեկոյան թոռնուհիս եկավ։
Նա նայեց բարձին ու հարցրեց.
— Տատի՛, սա քո մամա՞ն է կարել։
Ես ժպտացի։
— Մի մասն իր ձեռքով է կարել։
Փոքրիկը զգուշությամբ շոյեց ծաղիկը։
— Իսկ կարելի՞ է դիպչել։
Այդ հարցից աչքերս լցվեցին։
Գրկեցի նրան։
— Իհարկե, սիրունս։ Կարելի է։
Նա նորից հարցրեց.
— Իսկ կարո՞ղ եմ վերցնել ինձ հետ։
Ես ժպտացի։
— Այս մեկը թող մնա այստեղ։ Բայց երբ մեծանաս, միասին մի ուրիշ բան կկարենք։
Նա համաձայնեց։
Ու երբ գնաց, բարձը դրեցի մորս հին լուսանկարի կողքին։
Զգեստն այլևս չկար։
Բայց այդ օրը առաջին անգամ կարողացա նայել մնացած կտորին՝ առանց այն նորից աղբամանի մեջ պատկերացնելու։
