Որդիս տասներկու տարի արտագնա աշխատանքի էր մեկնում ու ամեն ամիս գումար ուղարկում ընտանիքին։ Բայց այս անգամ վերադարձավ առանց ճամպրուկի, նստեց խոհանոցում ու ասաց. «Մա՛մ, ես այլևս չեմ կարող վերադառնալ այնտեղ։ Եվ խնդրում եմ՝ հարսիս մի՛ ասա, որ եկել եմ»։ Դեռ չէի հասցրել հարցնել պատճառը, երբ հարսս զանգեց արտասահմանից ու ասաց. «Մա՛մ, ձեր որդին հիմա իմ կողքին է։ Դուք նրան այսօր չե՞ք տեսել»։
Ես՝ Սուսաննաս, վաթսուներեք տարեկան եմ։
Որդիս՝ Արթուրը, երեսունինը տարեկան էր։ Ամեն տարի մեկնում էր արտագնա աշխատանքի, երբեմն տասը ամիս տուն չէր գալիս։
Վերջին երկու տարիներին հարսս՝ Կարինեն, նույնպես այնտեղ էր աշխատում։
Նրանք գումար էին հավաքում, որ կարողանան վերանորոգել իրենց տունն ու վերջապես մշտապես վերադառնալ Հայաստան։
Բայց այդ օրը Արթուրը հայտնվեց մեր դռան մոտ՝ առանց ճամպրուկի, առանց իր սովորական ծանր բաճկոնի։
Նրա դեմքը գունատ էր։
Նստեց խոհանոցում ու ասաց.
— Մա՛մ, մի բաժակ ջուր տուր։
Ջուրը խմելուց հետո երկար լռեց։
Հետո ասաց.
— Ես այլևս չեմ կարող վերադառնալ այնտեղ։ Ու խնդրում եմ՝ Կարինեին չասես, որ եկել եմ։
— Արթո՛ւր, ի՞նչ է պատահել։ Դուք վիճե՞լ եք։
Նա գլուխը շարժեց։
— Ոչ։ Բայց ես մի բան եմ արել, որից հետո աշխատանքի վերադառնալ չեմ կարող։
Հենց այդ պահին հեռախոսս զանգեց։
Կարինեն էր։
Պատասխանեցի։
Նրա ձայնը դողում էր։
— Մա՛մ, դուք այսօր Արթուրին տեսե՞լ եք։
Ես նայեցի դիմացս նստած որդուս։
— Ինչո՞ւ ես հարցնում։
Կարինեն մի պահ լռեց։
Հետո ասաց.
— Որովհետև ինձ ասում են՝ ձեր որդին հիմա իմ կողքին է։ Ես հիվանդանոցում եմ։ Մարդը պառկած է մահճակալին, դեմքը վիրակապած է, հագին Արթուրի բաճկոնն է։ Նրա գրպանում էլ Արթուրի աշխատանքային քարտն է եղել։
Ձեռքերս սառեցին։
— Կարինե՛, բայց Արթուրը…
Որդիս հանկարծ վեր թռավ։
— Մա՛մ, ի՞նչ հիվանդանոց։
Հարսս լսեց նրա ձայնը։
Մի քանի վայրկյան ոչինչ չասաց։
Հետո լաց լինելով հարցրեց.
— Արթո՞ւր։ Դու իսկապե՞ս մորդ տանն ես։
Որդիս վերցրեց հեռախոսը։
— Կարինե՛, լսի՛ր ինձ։ Եթե հիվանդի վրա իմ բաճկոնն է, ուրեմն Տարոնն է։ Խնդրում եմ՝ հենց հիմա բժիշկներին ասա, որ դա ես չեմ։
Շարունակությունը՝ առաջին մեկնաբանությունում 👇
Առաջին մեկնաբանություն
Կարինեն սկսեց լաց լինել։
— Արթո՛ւր, դու որտե՞ղ ես։ Քեզ ամբողջ օրը փնտրում եմ։
Որդիս պատասխանեց.
— Հայաստանում եմ։
— Ինչպե՞ս թե Հայաստանում։ Դու ինձ ասել էիր՝ երեկոյան միասին տուն ենք վերադառնալու։
Արթուրը փակեց աչքերը։
— Ես քեզ ամեն ինչ կբացատրեմ։ Բայց նախ ասա՝ Տարոնը ո՞նց է։
— Շատ վատ։ Բժիշկներն ասում են՝ լուրջ վնասվածքներ ունի։
Արթուրը նստեց աթոռին։
Ես առաջին անգամ տեսա, թե ինչպես է որդիս երկու ձեռքով բռնում գլուխը և սկսում լաց լինել։
— Ես պիտի նրան էլ հետս բերեի,— շշնջաց։
Ես մոտեցա։
— Արթո՛ւր, ո՞վ է Տարոնը։
Նա պատասխանեց.
— Իմ ընկերն է։ Տասներկու տարի նույն տեղում ենք աշխատել։
Արթուրն ու Տարոնը միասին էին արտագնա աշխատանքի մեկնել։
Սկզբում շինարարությունում էին աշխատել։
Հետո տեղափոխվել էին մեծ պահեստային համալիր, որտեղ զբաղվում էին ապրանքների բեռնմամբ ու տեղափոխմամբ։
Վերջին ամիսներին աշխատավարձերը ուշացնում էին։
Մարդիկ հաճախ ավելորդ հերթափոխեր էին աշխատում։
Իսկ ղեկավարությունը խոստանում էր, որ գումարները շուտով կփոխանցվեն։
Արթուրը մի քանի անգամ դժգոհել էր։
Բայց ամեն անգամ նրան պատասխանել էին.
— Եթե դուր չի գալիս, կարող ես հեռանալ։
Արթուրը մնացել էր։
Որովհետև տանը գումար էին սպասում։
Իսկ Կարինեն աշխատում էր նույն համալիրի գրասենյակային սպասարկման բաժնում։
Նա նույնպես ուզում էր մի քիչ էլ աշխատել ու վերադառնալ Հայաստան։
Երեք օր առաջ պահեստում տեղի էր ունեցել վտանգավոր միջադեպ։
Մեծ բեռնատար դարակներից մեկը թեքվել էր։
Բարեբախտաբար ոչ ոք չէր տուժել։
Բայց աշխատակիցները պահանջել էին ստուգել սարքավորումները։
Արթուրը նույնպես հրաժարվել էր աշխատել այդ հատվածում, մինչև չպարզվի՝ անվտանգ է, թե ոչ։
Ղեկավարությունը նրան աշխատանքից հեռացնելու մասին էր հայտնել։
Նա որոշել էր վերադառնալ Հայաստան ու այստեղից զբաղվել իր չվճարված աշխատավարձի հարցով։
— Իսկ Կարինեին ինչո՞ւ չես ասել,— հարցրի։
Արթուրը գլուխը կախեց։
— Որովհետև մենք արդեն քանի ամիս վեճ ունեինք։ Կարինեն ասում էր՝ պետք է միասին վերադառնանք։ Իսկ ես անընդհատ համոզում էի, որ մի քիչ էլ աշխատենք։ Հիմա ամաչում էի ասել, որ ինքս արդեն չեմ դիմացել ու եկել եմ։
— Ու թողե՞լ ես կնոջդ այնտեղ։
Նա դառնությամբ ժպտաց։
— Ասել էի՝ մի քանի օրից կգամ վերցնելու։ Բայց ինքը չէր լսում, որովհետև ես նորից ամեն ինչ թաքցրել էի։
Ես նայեցի որդուս։
Այդ պահին ինձ համար կարևոր չէր, որ նա փող չէր բերել։
Կարևորն այն էր, որ նա արդեն սովորել էր իր խնդիրները թաքցնել, մինչև դրանք ուրիշների վրա էին ազդում։
Բայց Տարոնի հետ ինչ էր պատահել։
Արթուրը պատմեց, որ մեկնելու օրը իր ծանր աշխատանքային բաճկոնը թողել էր ընկերոջը։
Տարոնի բաճկոնը պատռված էր։
— Ասացի՝ տար, մինչև նորը գնես։ Իմը հիմա պետք չի գալու։
Աշխատանքային քարտն էլ պատահաբար մնացել էր բաճկոնի գրպանում։
Այդ օրը Տարոնը մնացել էր հերթափոխի։
Եվ երեկոյան պահեստում ծանր բեռ էր ընկել։
Տարոնը վնասվել էր։
Նրան հիվանդանոց էին տեղափոխել՝ շտապ օգնություն ցուցաբերելու համար։
Սկզբում, երբ հիվանդը չէր կարողացել խոսել, նրա մոտ գտած քարտով կարծել էին, թե վիրավորը Արթուրն է։
Այդ տեղեկությունն էլ հասել էր Կարինեին։
Նա վազել էր հիվանդանոց։
Տեսել էր ծածկոցով ու վիրակապերով պառկած տղամարդուն։
Բայց չէր կարողացել վստահ ճանաչել դեմքը։
Երբ լսել էր, որ տղամարդու մոտ Արթուրի քարտն է գտնվել, սկսել էր վախենալ, որ ամուսինն է։
Միաժամանակ տեղեկություն էր ստացել, որ Արթուրը այդ օրը մեկնել է։
Դրա համար էլ ինձ էր զանգել՝ վերջապես պարզելու, թե որտեղ է ամուսինը։
Արթուրը կրկին զանգեց Կարինեին։
— Բժիշկներին ասե՞լ ես Տարոնի անունը։
— Այո։ Հիմա ինքնությունն են ճշտում։
— Նրա ընտանիքին տեղեկացրե՞լ են։
— Չգիտեմ։
Արթուրը վերցրեց իր հին նոթատետրը։
Այնտեղ Տարոնի մոր հեռախոսահամարը կար։
Կինը ապրում էր Հայաստանում՝ մեզանից բավական հեռու։
Ես ասացի.
— Համարը տուր։ Ես կզանգեմ։
Արթուրը նայեց ինձ։
— Մա՛մ, ո՞նց ասենք։
Ես ծանր շունչ քաշեցի։
— Ճշմարտությունը։ Բայց առանց չհաստատված բաներ պատմելու։
Տարոնի մայրը՝ Հասմիկը, պատասխանեց երկրորդ զանգից։
Ես ներկայացա։
Ասացի, որ նրա որդին արտասահմանում հիվանդանոց է տեղափոխվել վնասվածքներով, և հիմա անհրաժեշտ է կապ հաստատել բուժող հաստատության հետ։
Կինը մի պահ լռեց։
Հետո հարցրեց.
— Ողջ է՞։
Այդ երկու բառերն այնքան ծանր էին, որ կոկորդս սեղմվեց։
— Այո՛։ Հիմա բժիշկները զբաղվում են նրանով։
Հասմիկը սկսեց լաց լինել։
— Ես իրեն երեկ եմ զանգել։ Ասաց՝ շուտով տուն կգա։
Ես խոստացա փոխանցել բոլոր հաստատված տեղեկությունները, որոնք հնարավոր կլիներ ստանալ։
Արթուրը կապ հաստատեց Կարինեի հետ, որպեսզի Հասմիկը կարողանա խոսել հիվանդանոցի պատասխանատուների հետ և ստանալ որդու վիճակի վերաբերյալ տեղեկությունը՝ համապատասխան կարգով։
Հաջորդ առավոտ Տարոնի ինքնությունը հաստատված էր։
Նրան անհրաժեշտ բուժօգնություն էին ցուցաբերում։
Բժիշկներն ասում էին, որ վիճակը լուրջ է, բայց կայունացման նշաններ կան։
Այդ լուրը լսելիս Հասմիկը երկար ժամանակ չէր կարողանում խոսել։
Հետո որդուս ասաց.
— Արթո՛ւր ջան, դու չպետք է քեզ մեղադրես, որ հեռացել ես։ Բայց խնդրում եմ՝ հիմա մի՛ թող, որ Տարոնը մենակ մնա։
Արթուրը գլուխը կախեց։
— Չեմ թողնի, Հասմի՛կ մորաքույր։
Եվ այդ խոսքերից հետո նա առաջին անգամ սկսեց գործել առանց որևէ բան թաքցնելու։
Նա զանգեց Կարինեին։
Պատմեց ամբողջը։
Որ աշխատանքային խնդրի պատճառով հեռացել է։
Որ ամաչել է ասել ճշմարտությունը։
Որ իր ընկերոջը մենակ է թողել նույն պայմաններում, որոնցից ինքն արդեն հրաժարվել էր։
Կարինեն երկար լսեց։
Հետո ասաց.
— Արթո՛ւր, ես քեզանից բարկացած եմ։ Որովհետև դու ինձ այնտեղ ես թողել՝ առանց ասելու, թե ինչ է կատարվում։
Որդիս պատասխանեց.
— Գիտեմ։
— Բայց հիմա ամենակարևորը Տարոնին օգնելն է։ Հետո մեր մասին կխոսենք։
Հետագա օրերին Արթուրը կապ հաստատեց աշխատանքային իրավունքների հարցերով իրավաբանական աջակցության ծառայության հետ։
Նա փոխանցեց աշխատանքի պայմանների, չվճարված գումարների ու տեղի ունեցած միջադեպի մասին իր ունեցած տեղեկությունները։
Մյուս աշխատակիցներից մի քանիսն էլ պատրաստ էին բացատրություններ տալ։
Կարինեն նույնպես համագործակցեց համապատասխան ծառայությունների հետ։
Բայց այդ ընթացքում նրան միայն մի բան էի խնդրում։
— Աղջի՛կ ջան, եթե քեզ այնտեղ անվտանգ չես զգում, մի՛ շարունակիր մնալ միայն փողի համար։
Նա պատասխանեց.
— Մա՛մ, հիմա արդեն հասկացել եմ։
Մոտ երեք շաբաթ անց Տարոնը հիվանդանոցից դուրս եկավ՝ հետագա բուժման ու վերականգնման անհրաժեշտությամբ։
Նրա մայրը կարողացել էր այցելել որդուն։
Արթուրը նույնպես մեկնել էր՝ այս անգամ ոչ թե նախկին աշխատանքը շարունակելու, այլ իր ունեցած տեղեկությունները ներկայացնելու և ընկերոջ ընտանիքին օգնելու համար։
Երբ հասել էր հիվանդանոց, Տարոնը նրան տեսնելով թույլ ժպտացել էր։
— Արթո՛ւր, իմ վրայից քո բաճկոնը հանեցին, բայց մինչև հիմա իմ շորերը հետ չեն տվել։
Որդիս ծիծաղել էր։
Հետո նստել էր կողքին։
— Ես քեզ մի ուրիշ բաճկոն կգնեմ։
Տարոնը պատասխանել էր.
— Բաճկոնը կարևոր չէ։ Կարևորը՝ էլ էդ պահեստ չվերադառնանք։
Կարինեն նույնպես որոշեց վերադառնալ Հայաստան։
Նրանք միասին եկան։
Այս անգամ երկուսն էլ ճամպրուկներով։
Բայց երբ մեր տան դուռը բացվեց, որդիս ինձ չասաց, թե ամեն ինչ արդեն լավ է։
Նա ուղղակի ասաց.
— Մա՛մ, մենք դեռ շատ բան ունենք լուծելու։
Ես նայեցի Կարինեին։
Նա հոգնած էր։
Բայց երբ տեսավ ինձ, մոտեցավ ու գրկեց։
— Ես էլ եմ շատ բան ուզում պատմել,— ասաց։
Այդ երեկո մենք երկար խոսեցինք։
Ոչ թե փողերի։
Այլ այն մասին, թե ինչպես կարելի է տարիներով ապրել մի նպատակի համար և մի օր հասկանալ, որ հենց այդ նպատակի պատճառով սկսել ես կորցնել ընտանիքիդ վստահությունը։
Արթուրն ու Կարինեն որոշեցին այլևս չվերադառնալ նախկին աշխատավայր։
Նրանց չվճարված գումարների հարցը դեռ լուծված չէր։
Տարոնը շարունակում էր վերականգնվել։
Դեռ պարզ չէր, թե ինչ պատասխանատվություն կհաստատվի դեպքի համար։
Բայց մի բան փոխվել էր։
Արթուրն այլևս չէր թաքցնում իր անհաջողությունները։
Մի օր նույնիսկ ասաց.
— Մա՛մ, ես տասներկու տարի ձեզ միայն փող եմ ուղարկել։ Ամեն անգամ մտածել եմ՝ եթե գումարը կա, ուրեմն իմ պարտքը կատարել եմ։
Ես պատասխանեցի.
— Դու մեզ շատ ես օգնել, տղա՛ս։ Բայց քո ողջ-առողջ լինելը որևէ գումարից պակաս կարևոր չէ։
Նա գլուխը կախեց։
— Գիտեմ։ Ուշ հասկացա։
Մի քանի ամիս անց Արթուրը փոքր ավտոսպասարկման կետում աշխատանքի անցավ։
Գումարը նախկինից քիչ էր։
Սկզբում դժվար էր հարմարվում։
Բայց երեկոյան տուն էր վերադառնում։
Կարինեն էլ տեղական ընկերությունում աշխատանք գտավ։
Նրանք դեռ շատ բան ունեին վերականգնելու իրենց հարաբերություններում։
Երբեմն վիճում էին անցյալի մասին։
Բայց արդեն չէին փորձում ամեն ինչ մի քանի բառով փակել։
Մի օր Կարինեն ինձ ասաց.
— Մա՛մ, ես այն օրը հիվանդանոցում մտածում էի՝ Արթուրին կորցրել եմ։ Հետո պարզվեց՝ նա Հայաստանում է։ Բայց դրանից հետո հասկացա, որ մենք իրականում վաղուց էինք իրար կորցնում՝ նույնիսկ նույն երկրում ապրելով։
Ես ոչինչ չասացի։
Նա շարունակեց.
— Հիմա գոնե փորձում ենք նորից իրար լսել։
Այսօր երբեմն հիշում եմ այն առավոտը, երբ որդիս առանց ճամպրուկի հայտնվեց մեր տան դռան մոտ։
Ես մտածում էի՝ նա ինչ-որ մեծ փորձանքի մեջ է ընկել։
Եվ ճիշտ էի։
Բայց ամենամեծ փորձանքը միայն այն չէր, որ աշխատանքը կորցրել էր կամ գումար չէր բերել։
Այն էր, որ նա այնքան էր սովորել ընտանիքի համար ամեն ինչ միայնակ լուծել, որ նույնիսկ ամենամտերիմ մարդուն չէր ասում, երբ այլևս չէր կարողանում դիմանալ։
Իսկ Կարինեի այն զանգը՝ «Ձեր որդին հիմա իմ կողքին է», ստիպեց մեզ մի քանի րոպեում բացահայտել ոչ միայն հիվանդանոցում տեղի ունեցած շփոթությունը, այլև այն ճշմարտությունը, որից Արթուրը փախչում էր։
Մի ժամանակ կարծում էի՝ արտագնա աշխատանքից վերադարձող մարդու հաջողությունը չափվում է բերած գումարով ու նվերներով։
Հիմա այլ կերպ եմ մտածում։
Որդիս այդ օրը տուն վերադարձավ առանց ճամպրուկի։
Բայց հենց այդ վերադարձից հետո առաջին անգամ սկսեց հասկանալ, որ ընտանիք պահելը միայն փող ուղարկելը չէ։
Երբեմն ընտանիք պահելու ամենադժվար քայլը ժամանակին ասելն է՝ «Ես այլևս չեմ կարող այսպես շարունակել»։
