— Մատուցո՛ղ։ Անմիջապես տարեք այս ափսեները։ Կեղտոտ են։Թամարա Վասիլևնայի ձայնը տարածվեց ամբողջ սրճարանով։Կինը վրդովված մատնացույց էր անում ճենապակյա ափսեները, որոնք իրականում այնքան մաքուր էին, կարծես ընդամենը մի քանի վայրկյան առաջ փայլեցրած լինեին։
Օքսանան նստած էր երկար սեղանի ծայրին ու լուռ հետևում էր ամեն ինչին։
Ընտանիքը հավաքվել էր՝ նշելու Իլյայի քրոջ երեխայի մկրտությունը։
Այդ օրը պետք է լի լիներ ուրախությամբ ու ընտանեկան ջերմությամբ։
Բայց Թամարա Վասիլևնան հենց սկզբից իրեն այնպես էր պահում, կարծես սրճարանն իրեն էր պատկանում։
Մի քանի րոպեն մեկ կանչում էր մատուցողներին, քննադատում ուտեստները, պահանջում փոխել ափսեները և ամեն ինչում դժգոհելու պատճառ էր գտնում։
— Տաք ուտելիք բերեք։ Իսկ այս «Օլիվյե» աղցանն ընդհանրապես փոխեք։ Սա ուտել հնարավոր չէ,— հրամայեց նա։
Մատուցողները փորձում էին հանգստություն պահպանել, բայց նրանց դեմքերից պարզ երևում էր, որ կնոջ պահվածքն արդեն նյարդայնացնում է իրենց։
Իսկ Օքսանան լուռ էր։
Նա հստակ գիտեր, թե որքան արժեր ամբողջ սեղանը՝ քառասունհինգ հազար ռուբլի։
Մոտ մեկ ժամ առաջ ինքն էր վճարել այդ գումարը բանկային հավելվածի միջոցով՝ օգտագործելով սրճարանի ադմինիստրատորի հեռախոսահամարը։
Սեղանի շուրջ ոչ ոք դրա մասին չգիտեր։
Հատկապես՝ Թամարա Վասիլևնան։
— Մա՛մ, բայց այս ափսեները լրիվ մաքուր են,— ցածրաձայն ասաց Իլյան՝ նույնիսկ հայացքը հեռախոսից չկտրելով։
Թամարան վրդովված նայեց որդուն։
— Դու ոչինչ չես հասկանում, Իլյուշա՛։ Իմ թոռնիկն արժանի է ամենալավին։
Հետո նայեց Օքսանային։
— Օքսանա՛, ասա մատուցողին, որ նոր ու տաք ուտելիք բերի։ «Օլիվյեն» էլ թող փոխեն։ Կարծես առավոտվանից այստեղ դրված լինի։
— Լավ, Թամարա Վասիլևնա,— հանգիստ պատասխանեց Օքսանան։— Հիմա կխոսեմ։
Նա վեր կացավ սեղանից ու շարժվեց դեպի բարը։
Ճանապարհին բնազդաբար ձեռքը տարավ վզից կախված բարակ ոսկե շղթային։
Շղթայից փոքրիկ խաչ էր կախված։
Դա միակ իրն էր, որ մնացել էր մորից։
Մայրը տարիներ առաջ էր նվիրել այն և ասել, որ որոշ իրերի արժեքը ոչ թե դրանց գնի, այլ այն հիշողությունների մեջ է, որոնք դրանք իրենց հետ կրում են։
Օքսանան ամեն օր կրում էր այդ խաչը։
Ոչ թե ոսկու արժեքի պատճառով։
Այլ որովհետև նրա համար այդ խաչը մոր հետ կապված ամենաթանկ հիշողությունն էր։
Երբ վերադարձավ սեղանի մոտ, Թամարան արդեն զրուցում էր Իլյայի քրոջ՝ Մարինայի հետ։
— Ամեն ինչ սարսափելի թանկացել է,— դժգոհում էր Մարինան՝ երեխային գրկում օրորելով։— Նույնիսկ մանկական հագուստն է շատ թանկ։
— Որովհետև մարդիկ ամեն ինչ գնում են,— պատասխանեց Թամարան։— Ես միշտ ասել եմ՝ երեխան պետք է ամենալավ բաներն ունենա։
Օքսանան նստեց իր տեղում։
Դեռ չէր հասցրել ձեռքը մեկնել բաժակին, երբ նկատեց, որ Թամարայի հայացքը կանգ առավ իր պարանոցին։
— Դու դեռ դա կրո՞ւմ ես։
Օքսանան նայեց նրան։
— Ի՞նչը։
— Այդ խաչը։
Թամարան ձեռքը մեկնեց։
— Տուր՝ տեսնեմ։
Օքսանան մի փոքր հետ քաշվեց։
— Սա մորիցս մնացած իրն է։
— Ի՞ր,— քմծիծաղ տվեց Թամարան։— Պարզապես ոսկու կտոր է։
Սեղանի շուրջ անհարմար լռություն տիրեց։
Օքսանան տհաճ զգացողություն ունեցավ։
— Խնդրում եմ՝ ձեռք մի՛ տվեք։
Թամարան աչքերը պտտեցրեց։
— Դու ամեն ինչից միշտ դրամա ես սարքում։
Հաջորդ մի քանի վայրկյանում ամեն ինչ այնքան արագ կատարվեց, որ ոչ ոք չհասցրեց արձագանքել։
Թամարան բռնեց շղթան ու ամբողջ ուժով քաշեց։
Շղթան կտրվեց։
Փոքրիկ խաչն ընկավ սեղանին, հարվածեց ճենապակյա ափսեին և կանգ առավ ուղիղ Օքսանայի ձեռքի կողքին։
Օքսանան քարացավ։
Մի քանի վայրկյան սեղանի շուրջ կատարյալ լռություն էր։
— Մա՛մ…— հազիվ արտաբերեց Իլյան։
— Դա ընդամենը խաչ է,— սառնորեն պատասխանեց Թամարան։
Օքսանան դանդաղ վերցրեց խաչը սեղանից։
Չգոռաց։
Չարտասվեց։
Սկանդալ չսարքեց։
Պարզապես նայեց ժամացույցին։
Ուղիղ 14։07 էր։
Տասնութ րոպե անց Թամարայի հեռախոսը զանգեց։
Կինը պատասխանեց։
Մի քանի վայրկյան անց նրա դեմքն ամբողջությամբ գունատվեց։
— Ալո՞…— շշնջաց նա։
Հեռախոսի մյուս ծայրից ինչ-որ մեկը մի քանի վայրկյան խոսեց։
Թամարան հանկարծ նայեց Օքսանային։
Այս անգամ նրա աչքերում ո՛չ մեծամտություն կար, ո՛չ էլ ինքնավստահություն։
Միայն վախ։
— Ո՛չ… Դա անհնար է…— դողացող ձայնով արտաբերեց նա։
Օքսանան հանգիստ նստած էր՝ ձեռքում պահելով կտրված շղթան ու մորից մնացած փոքրիկ խաչը։
Հենց այդ պահին Թամարան իմացավ մի բան, որը երբեք չէր կարող պատկերացնել։
Այդ օրը առաջին անգամ նա հասկացավ, որ այն մարդը, որին տարիներ շարունակ թույլ ու աննշան էր համարել, իրականում բոլորովին ուրիշ էր։
Իսկ այն, ինչ պետք է տեղի ունենար հաջորդ մի քանի րոպեների ընթացքում, ընդմիշտ փոխելու էր ուժերի հարաբերակցությունն այս ընտանիքում։
— Մի՛ անհանգստացեք, մի կերպ գլուխ կհանենք,— ուրախ ասաց սկեսուրս ու ժպտաց, կարծես լրիվ սովորական բան էր ասում։— Իլյան աշխատում է, Օքսանան էլ իր գործերն ունի։ Ընտանիքը հենց նրա համար է, որ մարդիկ միմյանց օգնեն։
Նրա ձայնն այնքան ինքնավստահ էր, որ մի քանի վայրկյան սենյակում ոչ ոք չհամարձակվեց պատասխանել։
Նրա խոսքերում կասկածի նույնիսկ չնչին նշույլ չկար։
Կարծես ընտանիքին օգնելը ընտրություն չէր, այլ պարտականություն, որից հրաժարվելու իրավունք ոչ ոք չուներ։
Նայեցի Իլյային։
Ամուսինս արդեն ութ ամիս էր, ինչ պաշտոնապես «ինքն իրեն էր փնտրում»։
Հենց այդպես էր անվանում այն շրջանը, որը սկսվել էր աշխատանքից հեռանալուց հետո։
Սկզբում ասում էր, որ մի փոքր հանգստանալու կարիք ունի։
Հետո պնդում էր, որ ուզում է ավելի լավ աշխատանք գտնել։
Ավելի ուշ հաճախ կրկնում էր, որ չի պատրաստվում ընդունել առաջին պատահած աշխատանքը միայն ուրիշներին գոհացնելու համար։
Այդ ութ ամիսների ընթացքում ընտանիքի ծախսերի մեծ մասն իմ ուսերին էր։
Ես էի վճարում հաշիվները։
Ես էի մթերք գնում։
Ես էի հոգում առօրյա բոլոր կարիքները։
Սկզբում առանձնապես չէի դժգոհում։
Կարծում էի՝ սա պարզապես ժամանակավոր շրջան է։
Ի վերջո, մենք ամուսիններ էինք։
Երբ մեկը ընկնում է, մյուսը պետք է ձեռքը մեկնի ու օգնի վեր կենալ։
Բայց որքան շատ ժամանակ էր անցնում, այնքան ավելի էի զգում, որ Իլյան ընդհանրապես այլևս չի փորձում ոտքի կանգնել։
Նա հանգիստ նստած էր աթոռին՝ հենված մեջքին, ու լսում էր խոսակցությունը։
Երբ մայրը հիշատակեց նրա աշխատանքը, Իլյան անհարմար հազաց։
— Հա… այդպես է,— քթի տակ ասաց նա։
Միայն այդքանը։
Ոչ մի բացատրություն։
Ոչ մի արդարացում։
Ոչ մի՝ «մենք ինքներս գլուխ կհանենք»։
Հանկարծ որովայնիս մեջ տհաճ ծանրություն զգացի։
Սկեսուրս, կարծես, նկատեց լռությունս ու անմիջապես շրջվեց դեպի ինձ։
— Մի՛ անհանգստացիր, սիրելի՛ս։ Ամեն ինչ մի կերպ կկարգավորվի։ Կարևորը՝ միասին լինենք։
«Մենք»։
Այդ բառը տարօրինակ հնչեց ականջիս։
Մտածեցի՝ ե՞րբ էի դարձել մի ծրագրի մաս, որի մասին ոչ ոք հարկ չէր համարել նախապես ինձ հայտնել։
Օքսանան նստած էր ուղիղ դիմացս ու նյարդայնացած պտտեցնում էր գդալը։
Նա Իլյայից փոքր էր և վաղուց սովոր էր, որ ծնողներն իր խնդիրների մեծ մասն իրենց վրա վերցնեն։
Բայց այս անգամ նույնիսկ նա էր զարմացած թվում։
— Մա՛մ, ես իսկապես շատ գործ ունեմ,— զգուշորեն ասաց նա։
Սկեսուրս անտարբեր թափ տվեց ձեռքը։
— Բոլորն էլ գործ ունեն։ Մի՛ չափազանցրու։ Մի՞թե այդքան դժվար բան ենք խնդրում քեզնից։
Օքսանան հայացքն իջեցրեց։
Հենց այդ պահին հասկացա, որ «ընտանիքին օգնելը» բոլորովին այլ բան էր նշանակում, քան սկեսուրս փորձում էր մեզ համոզել։
Ինչ-որ մեկը պետք է զոհաբերեր իր ժամանակը։
Ինչ-որ մեկը պետք է գումար տար։
Ինչ-որ մեկը պետք է պատասխանատվություն ստանձներ այն խնդիրների համար, որոնք ինքը չէր ստեղծել։
Եվ, ինչպես միշտ, ենթադրվում էր, որ այդ մարդը ես պետք է լինեի։
— Կոնկրետ ի՞նչ ես սպասում ինձանից,— հանգիստ հարցրի։
Սկեսուրս զարմացած նայեց։
— Քեզնի՞ց։ Ոչ մի առանձնահատուկ բան։
Մի պահ լռեց։
— Պարզապես պետք է Իլյային մի փոքր ավելի շատ աջակցես։
Քիչ էր մնում ծիծաղեի։
— Ավելի՞ շատ։
Ութ ամիս շարունակ նրան ֆինանսապես, հոգեպես ու առօրյա կյանքում աջակցել էի։
Առավոտյան արթնացնում էի, երբ հերթական ինքնակենսագրականը պետք է ուղարկեր։
Օգնում էի փաստաթղթերը պատրաստել։
Երբ պատասխան չէր ստանում, հանգստացնում էի։
Նույնիսկ սեփական ծրագրերիցս էի հաճախ հրաժարվում, որպեսզի գումար խնայեինք։
Իսկ հիմա պարզվում էր, որ դեռ ավելին պետք է անեի։
Ուղիղ նայեցի ամուսնուս։
— Իլյա՛, իրականում ի՞նչ է քեզ պետք։
Սենյակում ծանր լռություն տիրեց։
Մի քանի վայրկյան նա ոչինչ չասաց։
— Չգիտեմ,— վերջապես հազիվ արտաբերեց։
Այդ մեկ նախադասությունն ինձ ավելի շատ բան ասաց, քան վերջին ութ ամիսների նրա բոլոր բացատրությունները միասին։
Նա չգիտեր՝ ինչ էր ուզում։
Չգիտեր՝ երբ էր պատրաստվում աշխատանքի վերադառնալ։
Չգիտեր՝ դեռ որքան ժամանակ պետք է ես վճարեի երկուսիս ծախսերը։
Բայց նրա ընտանիքը շատ լավ գիտեր, թե ով պետք է իր ուսերին վերցներ այդ ամենի հետևանքները։
Դանդաղ վեր կացա սեղանից։
— Լավ,— ցածրաձայն ասացի։— Եթե ընտանիքը պետք է միմյանց օգնի, ուրեմն սկսենք ճշմարտությունից։
Բոլորը լռեցին։
Սկեսուրիս դեմքից ժպիտը վերացավ։
Իլյան անհանգիստ նայեց ինձ։
Իսկ ես երկար ամիսների ընթացքում առաջին անգամ զգացի, որ այլևս պարտավոր չեմ ինքս ինձ խաբել ու ձևացնել, թե ամեն ինչ կարգին է։
