Մայրս քառասուն տարվա մեջ առաջին անգամ հրաժարվեց նստել մեր ընտանեկան սեղանի գլխին և պահանջեց, որ բոլորս դուրս գանք տնից։ Ես մտածեցի՝ հարազատներից ինչ-որ մեկի հետ վիճել է։ Բայց երբ բակում տեսա նրա հագուստներով լի երեք ճամպրուկներն ու տան բանալիները՝ դրված աստիճանին, մայրս ասաց. «Ես էսօր չեմ հեռանում ձեզնից։ Ես վերջապես վերադառնում եմ իմ կյանքին»։ Իսկ հորս արձագանքը բոլորիս ապշեցրեց։
Մորս յոթանասունամյակը նշելու համար քսան հոգով հավաքվել էինք մեր հայրական տանը։
Մայրս՝ Ռուզաննան, առավոտից խոհանոցում էր։
Ես՝ քառասուներկուամյա Անին, նրան մի քանի անգամ խնդրել էի հանգստանալ։
— Մա՛մ, այսօր քո ծնունդն է։
Նա ժպտում էր։
— Մի քիչ մնաց, աղջի՛կս։
Բայց երբ բոլորը նստեցին սեղանի շուրջ, մայրս հանկարծ հանեց գոգնոցն ու դրեց աթոռին։
— Բոլորդ դուրս եկեք։
Սկզբում ծիծաղեցինք։
Հայրս՝ յոթանասուներեքամյա Արամը, հարցրեց.
— Ռուզա՛ն, էս ի՞նչ կատակ է։
— Կատակ չեմ անում։ Խնդրում եմ՝ դուրս եկեք բակ։
Հյուրերը շփոթված վեր կացան։
Երբ վերջին մարդն էլ դուրս եկավ, մայրս փակեց տան դուռը։
Բակում երեք ճամպրուկ կար։
Դրանց կողքին՝ բանալիների կապը։
— Մա՛մ, ի՞նչ է պատահել,— հարցրի։
Նա նայեց մեզ։
— Ես վաղը Դիլիջան եմ մեկնում։ Վեց ամսով։
Հայրս գունատվեց։
— Ի՞նչ ես ասում։
— Ինձ աշխատանքի են հրավիրել։ Գնում եմ հին գորգերի վերականգնման արհեստանոցում աշխատելու։
Ես ապշած էի։
Մայրս տարիներ առաջ հիանալի գորգագործ էր եղել, բայց ամուսնությունից հետո գրեթե ամբողջությամբ թողել էր այդ գործը։
— Դու էդ որոշումը ե՞րբ ես կայացրել,— հարցրի։
— Երկու շաբաթ առաջ։
Հայրս հանկարծ մոտեցավ ճամպրուկներին։
— Ռուզա՛ն, ուրեմն վերջնական որոշե՞լ ես։
Մայրս գլխով արեց։
Հայրս մի պահ լուռ մնաց, հետո շրջվեց դեպի մեզ։
— Ոչ մեկդ մորդ չեք կանգնեցնելու։ Որովհետև քառասուն տարի առաջ ես եմ իրեն կանգնեցրել։
Նա գրպանից հանեց մեքենայի բանալին ու դրեց մորս առաջ։
— Վաղը ես ինքս եմ քեզ Դիլիջան տանելու։ Բայց ճանապարհին մի բան պիտի վերջապես խոստովանեմ քեզ։
Մայրս նայեց նրան։
— Ի՞նչ բան, Արա՛մ։
Հայրս դժվարությամբ արտաբերեց.
— Դու կարծում ես՝ էն ժամանակ պարզապես չթողեցի, որ աշխատանքի գնաս։ Ճշմարտությունն ավելի վատն է։ Ես գիտեի, որ քեզ սպասում են, ու քեզ համոզեցի, թե արդեն ուրիշին են ընտրել։
Շարունակությունը՝ առաջին մեկնաբանությունում 👇
Առաջին մեկնաբանություն
Մայրս երկար նայեց հորս։
— Դու ի՞նչ ասացիր։
Հայրս կրկնեց.
— Քառասուն տարի առաջ քեզ հրավիրել էին աշխատելու։ Ես գիտեի։ Բայց քեզ ասացի՝ տեղն արդեն զբաղված է։
Հյուրերը բակում լռել էին։
Ես դեռ չէի հասկանում՝ ինչ է նշանակում այդ խոստովանությունը։
Մայրս, սակայն, անմիջապես հասկացավ։
— Դու էն գորգագործական խմբի՞ մասին ես ասում։
Հայրս գլխով արեց։
Մայրս քսանութ տարեկան էր, երբ նրան առաջարկել էին մասնակցել պատմական գորգերի պահպանման և վերականգնման աշխատանքներին։
Այդ տարիներին նա արդեն փորձառու գորգագործ էր։
Նրա պատրաստած գործերից մի քանիսը ցուցադրվել էին տարբեր քաղաքներում։
Առաջարկը հնչել էր մասնագիտական հանդիպման ժամանակ։
Մայրս պետք է մասնակցեր հաջորդ ընտրական փուլին՝ ներկայացնելով իր աշխատանքները։
Բայց այդ ժամանակ արդեն ամուսնացած էր, իսկ ես նոր էի ծնվել։
Հայրս աշխատում էր գործարանում։
Տանը օգնող գրեթե չկար։
— Ես քեզ ասացի, որ գնաս,— փորձեց հայրս բացատրել։— Հիշո՞ւմ ես։
Մայրս սառը պատասխանեց.
— Հիշում եմ։ Հետո վերադարձար ու ասեցիր՝ այլևս ինձ չեն սպասում։
Հայրս գլուխը կախեց։
— Որովհետև վախեցա, որ եթե դու աշխատանքի անցնես ուրիշ քաղաքում, ես մենակ չեմ կարողանա երեխային պահել։
— Բայց ինչո՞ւ ինձնից թաքցրիր,— հարցրեց մայրս։
Հայրս պատասխանեց.
— Ես մտածում էի՝ եթե ասեմ, դու միևնույն է կգնաս։ Իսկ ես չէի ուզում մեր կյանքը փոխվի։
Մայրս դանդաղ նստեց բակի նստարանին։
— Ու էդ ամբողջ տարիներին դու գիտեի՞ր, որ ես մտածում եմ՝ բավականաչափ լավը չէի։
Հայրս ոչինչ չասաց։
— Ես ինձ էի մեղադրում, Արա՛մ։ Մտածում էի՝ եթե իսկապես տաղանդավոր լինեի, կընտրեին։
Ես նայեցի մորս ձեռքերին։
Ամբողջ մանկությունս հիշում էի նրան խոհանոցում, այգում, երեխաներիս հետ։
Բայց երբեք չէի մտածել, որ նա տարիներով իր ներսում այդքան մեծ ափսոսանք է պահել։
Հայրս փորձեց մոտենալ։
— Ռուզա՛ն, ես սխալ եմ արել։
Մայրս ձեռքով կանգնեցրեց նրան։
— Հիմա մի՛ մոտեցիր։
Այդ պահին հայրս առաջին անգամ չվիճեց։
Հյուրերին խնդրեց հեռանալ՝ բացատրելով, որ ընտանիքում ծանր խոսակցություն է սկսվել։
Մի քանի րոպե անց բակում մնացինք ես, եղբայրս և ծնողներս։
Մայրս նստած էր ճամպրուկների կողքին։
Ես հարցրի.
— Մա՛մ, իսկ հիմա ի՞նչ գործի ես գնում։
Նրա դեմքը փոքր-ինչ փոխվեց։
— Մի փոքրիկ արհեստանոցում հին գորգեր են վերականգնում։ Երիտասարդների հետ էլ են աշխատում, սովորեցնում են։ Իմ հին ծանոթներից մեկը առաջարկեց վեցամսյա աշխատանքային պայմանագիր։
— Իսկ դու կարողանա՞լու ես։
Մայրս նայեց ինձ։
— Չգիտեմ։ Բայց էս անգամ ուզում եմ փորձել՝ մինչև ինձ ուրիշ մեկը չասի, որ չեմ կարող։
Այդ երեկո եղբայրս առաջարկեց, որ մայրս գոնե մի շաբաթ սպասի։
Հայրս անմիջապես ասաց.
— Չէ՛։ Եթե պայմանավորված է, թող գնա։
Ես զարմացա։
— Պա՛պ, բայց հիմա իրար հետ խոսելու շատ բան ունեք։
Նա պատասխանեց.
— Ունենք։ Բայց ես իրավունք չունեմ նորից իր աշխատանքի սկիզբը հետաձգելու միայն նրա համար, որ ինձ հարմար չէ։
Մայրս նայեց հորս։
Առաջին անգամ նրա հայացքում ոչ միայն վիրավորանք, այլև զարմանք կար։
Հաջորդ առավոտ երեք ճամպրուկները դրեցինք մեքենայի մեջ։
Մայրս պատրաստվում էր Դիլիջանում փոքրիկ բնակարան վարձել՝ արհեստանոցի մոտ։
Նրա պայմանագիրը, վարձակալության նախնական պայմանավորվածությունն ու աշխատանքի սկիզբը արդեն հաստատված էին։
Ճանապարհի կեսին հայրս առաջարկեց կանգ առնել։
Մայրս համաձայնեց։
Նրանք դուրս եկան մեքենայից։
Ես մնացի ներսում։
Մի քանի րոպե հետո տեսա, որ մայրս արտասվում է։
Հայրս կողքին էր կանգնած, բայց չէր փորձում գրկել։
Երբ վերադարձան, մայրս լուռ նստեց։
Ես ոչինչ չհարցրի։
Դիլիջանում բնակարանը փոքր էր։
Մեկ սենյակ, փոքրիկ խոհանոց, պատուհանից՝ ծառեր։
Մայրս ներս մտավ ու առաջինը պատուհանը բացեց։
— Էստեղ լավ է,— ասաց։
Հայրս օգնեց ճամպրուկները ներս տանել։
Հետո հարցրեց.
— Ռուզա՛ն, ես կարո՞ղ եմ ժամանակ առ ժամանակ այցելել։
Մայրս երկար մտածեց։
— Կարող ես։ Բայց նախապես կզանգես։
Հայրս գլխով արեց։
— Լավ։
Ես առաջին անգամ տեսա՝ հայրս սովորում է ոչ թե պարզապես մորս հետ ապրել, այլ նրա սահմանները հարգել։
Առաջին ամիսը դժվար անցավ։
Մայրս երկար ժամանակ չէր աշխատել մասնագիտական միջավայրում։
Որոշ նոր նյութեր ու գործիքներ անծանոթ էին։
Երբեմն զանգում էր ինձ։
— Անի՛, էսօր մի ամբողջ հատված երկու անգամ եմ արել։
— Մա՛մ, բա ինչ եղավ։
— Վերջում ստացվեց։
Հետո ծիծաղում էր։
Այդ ծիծաղը երկար տարիներ չէի լսել։
Մի օր ինձ պատմեց, որ երիտասարդ աշխատակցուհիներից մեկը խնդրել է իրեն ցույց տալ հին հայկական հանգույցի մի եղանակ։
— Գիտե՞ս, Անի՛, ես էդ եղանակը տարիներով չէի օգտագործել։ Բայց ձեռքերս հիշում էին։
Հայրս այդ ընթացքում մենակ մնաց տանը։
Առաջին շաբաթը ամեն ինչ խառն էր։
Մի օր ճաշ չէր պատրաստել։
Մյուս օրը մոռացել էր հագուստը լվանալ։
Հետո կամաց-կամաց կարգավորեց իր կյանքը։
Ես ու եղբայրս երբեմն օգնում էինք, բայց չփորձեցինք մորս փոխարինող դառնալ։
Հայրս պիտի սովորեր ինքնուրույն հոգալ իր առօրյա կարիքները։
Երկրորդ ամսվա վերջին նա զանգեց ինձ։
— Անի՛, գիտե՞ս, երեկ քո մոր համար ընթրիք եմ պատրաստել։
— Որտե՞ղ։
— Դիլիջանում։ Գնացել էի տեսնելու։ Նախապես զանգել էի, թույլ տվեց։
Ժպտացի։
— Մաման ի՞նչ ասաց։
— Ասաց՝ աղը շատ էր։
Երկուսս էլ ծիծաղեցինք։
Բայց նրանց հարաբերությունները միանգամից չվերականգնվեցին։
Մայրս դեռ վիրավորված էր։
Երբեմն հայրս ուզում էր անցյալի մասին խոսել, բայց մայրս ասում էր՝ հիմա չէ։
Նրանք ստիպված եղան ընդունել, որ քառասուն տարվա թաքցրած որոշումը հնարավոր չէ մեկ ներողությամբ ջնջել։
Հայրիկը սկսեց ավելի շատ լսել։
Մայրս՝ ավելի հստակ խոսել իր ցանկությունների մասին։
Հինգերորդ ամսում արհեստանոցում փոքրիկ ցուցադրություն կազմակերպեցին։
Մայրս մեզ բոլորիս հրավիրեց։
Երբ ներս մտանք, տեսանք՝ պատին մի հին գորգ է կախված։
Վերականգնման աշխատանքներից մի հատվածն ինքն էր կատարել։
Նրա կողքին փոքրիկ ցուցանակ կար՝ աշխատանքին մասնակցած վարպետների անուններով։
Մորս անունն էլ կար։
Նա կանգնած էր ցուցանմուշի մոտ՝ մի քանի երիտասարդների հետ։
Բացատրում էր աշխատանքի մանրամասները։
Հայրս մոտեցավ ցուցանակին։
Երկար կարդաց։
Հետո շրջվեց դեպի ինձ։
— Անի՛, գիտե՞ս՝ առաջին անգամ է, որ մորդ անունը էսպես տեսնում եմ իր աշխատանքի կողքին։
Ես պատասխանեցի.
— Միգուցե պետք էր շատ ավելի շուտ տեսնել։
Նա գլխով արեց։
Ցուցադրությունից հետո հայրս մոտեցավ մորս։
— Ռուզա՛ն, հպարտանում եմ քեզնով։
Մայրս պատասխանեց.
— Շնորհակալ եմ։
Հետո մի փոքր լռեց։
— Բայց ես էս գործը չեմ արել, որ դու հպարտանաս։
Հայրս ժպտաց։
— Գիտեմ։
— Ես արել եմ, որովհետև դեռ սիրում եմ էս աշխատանքը։
— Գիտեմ։
Նրանք երկար կանգնած էին իրար դիմաց։
Հետո հայրս հարցրեց.
— Վեց ամիսը լրանալուց հետո ի՞նչ ես անելու։
Մայրս պատասխանեց.
— Առաջարկել են ևս կես տարի մնալ։ Ուզում եմ համաձայնել։
Հայրս մի պահ լռեց։
Ես շունչս պահեցի։
Բայց նա պարզապես ասաց.
— Ուրեմն պայմանագրի պայմանները լավ ուսումնասիրի՛ր։ Եթե քեզ հարմար է, մնա՛։
Մայրս ժպտաց։
Երբ տուն վերադարձանք, ես հարցրի հորս.
— Պա՛պ, դժվար չէ՞, որ մաման դեռ չի վերադառնալու։
Նա երկար մտածեց։
— Դժվար է։
— Բա ո՞նց համաձայնեցիր։
Հայրս պատասխանեց.
— Էս անգամ ինձ ոչ մեկը չի հարցնում՝ թույլ տալի՞ս եմ, թե չէ։ Ինքն ինձ ասում է՝ ինչ է որոշել։ Ու ես պիտի սովորեմ ապրել էդ ճշմարտության հետ։
Այդ օրը հասկացա, որ մորս վերադարձը սեփական կյանքին ոչ թե ընտանիքից հեռանալն էր։
Նա դեռ մեր մայրն էր։
Դեռ զանգում էր մեզ, հետաքրքրվում երեխաներով, երբեմն գալիս հյուր։
Բայց առաջին անգամ նրա օրը միայն ուրիշների կարիքներով չէր որոշվում։
Եվ ամեն անգամ, երբ Դիլիջանից զանգում էր, այլևս առաջինը չէր հարցնում՝ տանը բոլորը հաց կերե՞լ են։
Սկզբում պատմում էր, թե այսօր ինչ է սովորել կամ ինչ է հասցրել անել։
Իսկ մենք լսում էինք։
