Դուստրս համալսարանն ավարտեց գերազանցությամբ, բայց դիպլոմների հանձնման օրը բեմ բարձրացավ, վերցրեց խոսափողն ու հայտարարեց. «Ես այս դիպլոմը չեմ վերցնի, մինչև չասեք, թե ով է իմ փոխարեն հանձնել վերջին քննությունը»։ Դահլիճում բոլորը լռեցին։ Ռեկտորը փորձեց հանգստացնել նրան՝ ասելով, թե հավանաբար թյուրիմացություն է։ Բայց աղջիկս պայուսակից հանեց քննության արդյունքների տպված թերթն ու բարձրաձայն ասաց. «Այս փաստաթղթի համաձայն՝ ես մայիսի 18-ին, ժամը 10։30-ին քննություն եմ հանձնել ու ստացել 98 միավոր։ Բայց այդ օրը ես համալսարանում չեմ եղել։ Ես նստած էի հիվանդանոցի միջանցքում, երբ տատիկիս վիրահատում էին»։
Ես քարացա։
Հիշում էի այդ օրը։ Մենք միասին էինք հիվանդանոցում։
Դուստրս՝ Նարեն, նույնիսկ ուզում էր հետաձգել ավարտական քննությունը։
Բայց հաջորդ օրը համալսարանից զանգահարել էին ու ասել, որ խնդիր չկա, ամեն ինչ կարգավորված է։
Մենք մտածել էինք՝ նրան հնարավորություն են տվել քննությունը լրացուցիչ հանձնել։
Իսկ հիմա պարզվում էր՝ համակարգում արդեն բարձր գնահատական կար։
Երբ ռեկտորը փորձեց վերցնել խոսափողը, Նարեն շարունակեց.
— Ես գիտեմ, թե ում անունով են գրանցել մուտքը քննության համակարգ։ Բայց ուզում եմ, որ այդ մարդն ինքը խոսի։
Հետո արտասանեց մի անուն, որից քիչ էր մնում ուշաթափվեի։
— Լևոն Մարտիրոսյան։
Դա մորս վիրահատության ծախսերի հարցում մեզ օգնած մարդն էր։ Համալսարանի ամենահարգված դասախոսներից մեկը։
Իսկ երբ Լևոնը վեր կացավ առաջին շարքից, դուստրս ասաց.
— Դուք ինձ օգնե՞լ եք, թե՞ ուրիշի ապագան եք փչացրել՝ իմ անունը օգտագործելով։
Իմ անունը Լուսինե է։
Քառասունյոթ տարեկան եմ։
Նարեն իմ միակ դուստրն է։
Նրան մենակ եմ մեծացրել։
Ամուսինս հեռացել էր, երբ աղջիկս ընդամենը երեք տարեկան էր։
Տարիներ շարունակ աշխատել եմ երկու տեղ, որպեսզի Նարեն լավ կրթություն ստանա։
Նա միշտ շատ աշխատասեր է եղել։
Դպրոցում գերազանց էր սովորում։
Հետո ընդունվեց համալսարան։
Սկզբում պայմանավորվել էինք, որ վճարովի բաժնի ծախսերը միասին կկազմակերպենք։
Բայց Նարեն բարձր առաջադիմության շնորհիվ կրթաթոշակ ստացավ։
Եվ ես առաջին անգամ կարողացա մի քիչ հանգիստ շունչ քաշել։
Մինչև վերջին կիսամյակը։
Շարունակությունը՝ առաջին մեկնաբանությունում 👇
Այդ գարնանը մայրս ծանր հիվանդացավ։
Բժիշկները որոշեցին վիրահատել։
Վիրահատության օրը համընկնում էր Նարեի ավարտական քննությանը։
Աղջիկս սկզբում ասաց, որ քննությունը կհանձնի ու հետո կգա հիվանդանոց։
Բայց երբ մորս վիճակը բարդացավ, չկարողացավ հեռանալ։
Նա ինքը զանգեց ֆակուլտետ։
Բացատրեց իրավիճակը։
Խնդրեց լրացուցիչ օր նշանակել։
Հեռախոսով իրեն ասել էին, որ դիմումը կքննարկեն։
Այդ պահին մենք այլ բանի մասին չէինք մտածում։
Մեզ համար ամենակարևորը մորս կյանքն էր։
Վիրահատությունը հաջող անցավ։
Հաջորդ օրը Նարեն նորից զանգեց համալսարան։
Եվ ստացավ տարօրինակ պատասխան.
— Ձեր քննությունն արդեն նշված է որպես հանձնված։ Մի՛ անհանգստացեք։
Նա մտածել էր՝ համակարգային սխալ է։
Մի քանի օր անց ուսումնական բաժնից ստացել էր հաղորդագրություն, թե ավարտական բոլոր պահանջները կատարել է։
Նարեն նորից հարցրել էր՝ ինչպե՞ս։
Բայց նրան պատասխանել էին.
— Ամեն ինչ կարգին է, պատրաստվեք ավարտական արարողությանը։
— Ես որոշեցի ստուգել,— պատմեց Նարեն բեմից։
Նա դիմել էր համալսարան՝ խնդրելով ցույց տալ իր քննության աշխատանքը։
Սկզբում մերժել էին։
Հետո ուղարկել էին արդյունքների ամփոփաթերթը։
Վրան նշված էր 98 միավոր։
Բայց Նարեն գիտեր, որ նման միավոր չէր կարող ստացած լինել։
Որովհետև քննությանը չէր մասնակցել։
Մի շաբաթ անց նրա էլեկտրոնային փոստին անանուն նամակ էր եկել։
Նամակում գրված էր.
«Եթե ուզում ես իմանալ՝ ինչպես է քո քննությունը հանձնվել, հարցրու Լևոնին, թե ինչու էր Սոնան մայիսի 18-ին համալսարանում»։
Սոնան Նարեի նախկին համակուրսեցին էր։
Տաղանդավոր, շատ աշխատասեր աղջիկ։
Բայց վերջին տարվա ընթացքում ֆինանսական դժվարությունների պատճառով ստիպված էր եղել ակադեմիական արձակուրդ վերցնել։
Նարեն նրան ճանաչում էր։
Նույնիսկ երբեմն միասին էին պատրաստվել քննություններին։
Նա անմիջապես զանգահարել էր Սոնային։
Բայց աղջիկը սկզբում հրաժարվել էր խոսել։
Մի քանի օր անց նրանք հանդիպել էին այգում։
Այնտեղ Սոնան պատմել էր ճշմարտությունը։
Լևոնը նրան խնդրել էր մասնակցել համակարգչային թեստի փորձնական ստուգմանը։
Ասել էր, թե համալսարանը նոր ձևաչափ է փորձարկում։
Խոստացել էր փոքրիկ վճար՝ աշխատանքի համար։
Սոնան համաձայնել էր։
Նրան տարել էին առանձին լսարան։
Տվել էին օգտահաշիվ։
Թեստը սովորական ավարտական քննություն էր հիշեցրել։
Սոնան պատասխանել էր հարցերին։
Իսկ հետո, երբ հետաքրքրվել էր՝ ինչու է համակարգում ուրիշ ուսանողի անուն նշված, ասել էին.
— Դա փորձնական հաշիվ է։ Մի՛ անհանգստացիր։
Միայն օրեր անց էր իմացել, որ իր հանձնած աշխատանքը գրանցվել է Նարեի անունով։
Սոնան անմիջապես Լևոնին հարցրել էր՝ ինչ է կատարվել։
Նա պատասխանել էր.
— Մենք պարզապես օգնել ենք մի լավ ուսանողի, որը ծանր ընտանեկան վիճակում էր։
Բայց Սոնան իրեն խաբված էր զգացել։
— Ես համաձայնել էի փորձնական թեստի մասնակցել,— ասել էր նա Նարեին։— Ոչ թե ուրիշի անունով ավարտական քննություն հանձնել։
Նարեն նրան հավատացել էր։
Դահլիճում արդեն աղմուկ էր բարձրացել։
Ռեկտորը խնդրեց ընդմիջում հայտարարել։
Բայց Նարեն չհեռացավ։
— Ես չեմ պահանջում, որ հիմա որևէ մեկին պատժեք,— ասաց նա։— Ես պահանջում եմ, որ իմ դիպլոմը չհանձնեք՝ հիմնվելով քննության վրա, որը չեմ հանձնել։
Լևոնը մոտեցավ խոսափողին։
Նրա դեմքը գունատ էր։
— Նարե՛, ես պարզապես ուզում էի քեզ օգնել։
Աղջիկս պատասխանեց.
— Իսկ ինչո՞ւ ինձ չհարցրեցիք՝ ուզո՞ւմ եմ այդ օգնությունը։
Նա լռեց։
Նարեն շարունակեց.
— Ես կարող էի լրացուցիչ քննություն հանձնել։ Կարող էի մեկ ամիս ուշ ավարտել։ Բայց դուք որոշել եք, որ իմ փոխարեն ուրիշ մարդ քննություն պիտի հանձնի։
Լևոնը հայացքը փախցրեց։
Ես նստած էի առաջին շարքում և փորձում էի հասկանալ՝ ինչպես է այն մարդը, ում տարիներ շարունակ հարգում էի, նման որոշում կայացրել։
Ավելի ուշ պարզվեց, որ Լևոնը գիտեր մեր ընտանիքի դժվարությունները։
Նա վաղուց էր ճանաչում մորս։
Նույնիսկ մի քանի անգամ օգնել էր բժշկական ծախսերի հարցում։
Երբ իմացել էր, որ Նարեն չի կարողացել ներկայանալ քննությանը, մտածել էր, թե լավ գործ է անում՝ կանխելով նրա ավարտելու ուշացումը։
Բայց համալսարանի քննության ընթացակարգը շրջանցելու համար օգտագործել էր Սոնային։
Այդ որոշումն արդեն չէր կարելի անվանել պարզապես օգնություն։
Նա Նարեին զրկել էր իր աշխատանքով գնահատվելու հնարավորությունից։
Սոնային էլ խաբեությամբ ներգրավել էր մի գործընթացում, որի իրական նպատակը չէր բացահայտել։
Իսկ մյուս ուսանողներին դնում էր անհավասար պայմանների մեջ։
Ավարտական արարողությունից հետո համալսարանում սկսվեց պաշտոնական ուսումնասիրություն։
Նարեի դիպլոմի տրամադրումը ժամանակավորապես կասեցվեց։
Քննության մուտքերի գրանցումները, հաղորդագրությունները և Սոնայի ցուցմունքը փոխանցվեցին ուսումնասիրող հանձնաժողովին։
Լևոնը հեռացվեց քննություններին առնչվող իր պարտականություններից՝ մինչև հարցի պարզաբանումը։
Սոնային հնարավորություն տվեցին ներկայացնել իր բացատրությունը։
Նարեն էլ պահանջեց ընդամենը մեկ բան.
— Թույլ տվեք քննությունը հանձնել ինքնուրույն, ինչպես մյուսները։
Սա երկար սպասված ավարտական օրվա համար անսպասելի ավարտ էր։
Բայց աղջիկս չէր զղջում։
Մի երեկո նստած էինք խոհանոցում։
Ես հարցրի.
— Նարե՛, ինչո՞ւ հենց բեմում որոշեցիր պատմել։ Կարող էիր հանգիստ սպասել ուսումնասիրության արդյունքներին։
Նա երկար լռեց։
Հետո ասաց.
— Մա՛մ, ես մինչև վերջին օրը փորձել եմ հարցը լուծել համալսարանում։ Նամակներ եմ գրել, հանդիպում խնդրել։ Բայց բոլորն ասում էին՝ մի՛ փչացրու գեղեցիկ ավարտականդ։
Նա նայեց ինձ։
— Ես հասկացա, որ եթե դիպլոմը վերցնեմ ու լռեմ, հետո ինձ ասելու են՝ ինքդ էլ գիտեիր և համաձայնել ես։
Ես բռնեցի նրա ձեռքը։
— Դու շատ բան կարող էիր կորցնել։
Նարեն ժպտաց։
— Ավելի շատ բան կկորցնեի, եթե ինձ համոզեի, որ ուրիշի աշխատանքով ստացած գնահատականը իմն է։
Երկու ամիս անց Նարեն հանձնեց քննությունը։
Այս անգամ սովորական կարգով։
Ստացավ 91 միավոր։
Ոչ 98։
Բայց երբ արդյունքը տեսավ, այնքան ուրախացավ, որ անմիջապես զանգահարեց ինձ։
— Մա՛մ, անցա՜։
Ես սկսեցի ծիծաղել։
— Քանի՞ միավոր։
— Իննսունմեկ։
— Ուրախ ե՞ս։
— Շատ։
Հետո կամաց ավելացրեց.
— Որովհետև այս անգամ իսկապես իմ միավորն է։
Դիպլոմը նա ստացավ ավելի ուշ՝ առանց մեծ արարողության։
Մենք երեքով գնացինք համալսարան՝ ես, Նարեն և տատիկը։
Մայրս արդեն բավական լավ էր զգում իրեն։
Երբ Նարեն վերցրեց դիպլոմը, տատիկը գրկեց նրան։
— Գիտե՞ս, աղջի՛կս, ինչքան եմ հպարտանում քեզնով։
Նարեն ծիծաղեց։
— Որ գերազա՞նց ավարտեցի։
Մայրս գլուխը տարուբերեց։
— Որ չվերցրիր այն, ինչը քոնը չէր։
Ես նայում էի նրանց ու հիշում ավարտական արարողության օրը։
Այն օրը, երբ ամբողջ դահլիճը սպասում էր, որ դուստրս ժպտալով վերցնի իր դիպլոմը։
Բայց նա ընտրեց խոսել մի քննության մասին, որը ուրիշ մարդ էր հանձնել իր անունով։
Եվ եթե այդ օրը լռեր, գուցե ոչ ոք երբեք չիմանար, որ նրա ամենաբարձր գնահատականը իրականում իրենը չէր։
