«Հորս հուղարկավորությունից հետո եղբայրս արգելեց մորս մտնել իր աշխատավայր։ Ես մտածեցի՝ ամաչում է նրանից, բայց երբ մայրս բոլորի առաջ հանեց աշխատանքային գոգնոցը, եղբայրս սկսեց արտասվել»
Հորս մահից քառասուն օր անց մայրս առաջին անգամ գնաց եղբորս նոր բացած ճաշարանը։ Բայց դեռ դուռը չբացած՝ եղբայրս դուրս եկավ ու բոլոր հաճախորդների առաջ ասաց.
— Մա՛մ, քեզ խնդրել էի՝ այստեղ չգաս։
Մայրս կանգ առավ։
Ձեռքին հին կտորե պայուսակ կար։
— Աշո՛տ, ընդամենը մի բան եմ բերել։
— Ինձ ոչինչ պետք չէ։ Գնա՛ տուն։
Ես՝ 38-ամյա Մարինես, կանգնած էի մորս կողքին ու չէի հավատում լսածիս։
Եղբայրս՝ Աշոտը, քսան տարի աշխատել էր տարբեր խոհանոցներում։ Վերջապես սեփական փոքրիկ ճաշարանն էր բացել Երևանում։
Հայրս կենդանության օրոք երազում էր այդ օրը տեսնել։
Բայց մահացավ բացումից ընդամենը երեք շաբաթ առաջ։
Մայրս՝ 67-ամյա Սեդան, հորս մահից հետո գրեթե տնից դուրս չէր գալիս։
Այդ օրը ինքն էր խնդրել.
— Մարինե՛, ինձ Աշոտի մոտ կտանե՞ս։ Մի բան ունեմ տալու։
Հիմա կանգնած էր ճաշարանի դռան մոտ, իսկ որդին նույնիսկ ներս չէր թողնում։
— Աշո՛տ, էս ի՞նչ վերաբերմունք է,— բարկացա։
Եղբայրս նայեց ինձ։
— Դու չգիտես՝ ինչ է եղել։ Մի՛ խառնվիր։
Մայրս դողացող ձեռքերով բացեց պայուսակը։
Հանեց հին սպիտակ գոգնոց՝ մուգ կապույտ եզրերով։
Եղբայրս տեսնելուն պես գունատվեց։
— Մա՛մ, էդ որտեղի՞ց քեզ։
— Քո հին իրերի միջից։
Աշոտը փորձեց վերցնել գոգնոցը, բայց մայրս թույլ չտվեց։
— Էս գոգնոցով ես դու առաջին անգամ տասնվեց տարեկանում գնացել աշխատանքի, հիշո՞ւմ ես։
— Մա՛մ, խնդրում եմ, վերջացրու։
Մայրս շարունակեց.
— Իսկ գիտե՞ս՝ ինչու եմ պահել։
Եղբայրս լռեց։
— Որովհետև հայրդ քսան տարի առաջ դրա համար քեզ տնից հանեց։ Ու հիմա դու նույն դռան առաջ ես ինձ կանգնեցրել։
Հաճախորդներից մի քանիսը շրջվեցին։
Աշոտի աչքերը լցվեցին։
— Մա՛մ, դու չգիտես ամբողջը։
— Ուրեմն ասա՛։
Եղբայրս դանդաղ փակեց ճաշարանի դուռը, հետո ասաց.
— Էս ճաշարանը պապայի ուզած ձևով չեմ բացել։ Ու մահանալուց երկու օր առաջ նրան ասել եմ մի բան, որը հիմա չեմ կարողանում ինձ ներել։
Շարունակությունը՝ առաջին մեկնաբանությունում 👇
Շարունակություն
Աշոտը մեզ տարավ ճաշարանի հետևի փոքրիկ սենյակը։
Այնտեղ երկու աթոռ կար, պահարան և աշխատակիցների հագուստների համար նախատեսված կախիչ։
Մայրս նստեց։
Գոգնոցը դեռ ձեռքին էր։
— Աշո՛տ, պատմի՛ր։
Եղբայրս մի քանի վայրկյան լուռ մնաց։
Հետո ասաց.
— Պապան ինձնից խնդրել էր, որ ճաշարանի բացմանը մի սեղան իր համար առանձնացնեմ։
Ես զարմացա։
— Դրա մեջ ի՞նչ կա։
— Էդ սեղանի համար մենք կռվել ենք, Մարինե՛։
Հայրս՝ Վազգենը, ամբողջ կյանքում ավտոբուսի վարորդ էր աշխատել։
Խոհարարությունից գրեթե ոչինչ չէր հասկանում։
Բայց երբ Աշոտը տասնվեց տարեկանում որոշեց թողնել տեխնիկական ուսումնարանն ու խոհանոցում աշխատել, հայրս կատաղեց։
Ասում էր.
— Տղա՛ ես, մի կարգին մասնագիտություն սովորի։ Ամբողջ օրը կաթսաների մո՞տ պիտի կանգնես։
Աշոտը չէր համաձայնում։
Մի երեկո վիճաբանությունն այնքան սրվեց, որ հայրս ասաց.
— Եթե չես ուզում իմ խոսքը լսել, ուրեմն գնա քո ճանապարհով։
Եղբայրս այդ գիշեր գնաց քեռուս տուն։
Երեք ամիս այնտեղ ապրեց։
Հետո սկսեց աշխատել քաղաքի տարբեր ճաշարաններում։
Տարիների ընթացքում հարաբերությունները հորս հետ կամաց-կամաց կարգավորվեցին։
Բայց հին վիրավորանքը մնաց։
Աշոտը երբեք չէր պատմում իր հաջողությունների մասին։
Հայրս էլ չէր հարցնում։
Երկուսն էլ հպարտ մարդիկ էին։
Երբ Աշոտը որոշեց սեփական ճաշարան բացել, հայրս արդեն ծանր հիվանդ էր։
Սրտի հետ կապված խնդիրներ ուներ։ Վերջին ամիսներին հաճախ էր հիվանդանոց գնում։
Բայց շինարարության ընթացքում երկու անգամ եկել էր ճաշարան։
Մի անգամ նույնիսկ օգնել էր աթոռները դասավորել։
— Հետաքրքիր է, Վազգե՛նը վերջապես հպարտանում էր,— կամաց ասաց մայրս։
Աշոտը գլուխը տարուբերեց։
— Ես էդպես չէի զգում։
Երկրորդ այցելության ժամանակ հայրս առաջարկել էր ճաշարանի անկյունում մի մեծ սեղան դնել։
— Էստեղ թող մի տեղ լինի նրանց համար, ովքեր ամբողջ օրը աշխատում են ու նորմալ ճաշ ուտելու տեղ չունեն,— ասել էր նա։
Աշոտը պատասխանել էր.
— Պա՛պ, սա բարեգործական ճաշարան չէ։ Ես վարկ եմ վերցրել, աշխատողներ ունեմ, ծախսեր ունեմ։
Հայրս ասել էր, որ անվճար սննդի մասին չի խոսում։
Ուղղակի ուզում էր, որ մատչելի ճաշացանկ էլ լինի։
Բայց Աշոտը կարծել էր, թե հայրը կրկին իրեն սովորեցնում է՝ ինչպես աշխատել։
— Էն օրը ես պապային ասացի, որ եթե քսան տարի իմ գործը չի հասկացել, հիմա էլ թող չխառնվի,— խոստովանեց եղբայրս։
Մայրս փակեց աչքերը։
Հորս մահից երկու օր առաջ նրանք վերջին անգամ հանդիպել էին հիվանդանոցում։
Այդ մասին ոչ ես գիտեի, ոչ մայրս։
Աշոտը գնացել էր նրան տեսնելու։
Հայրս հարցրել էր.
— Ճաշարանը ե՞րբ է բացվելու։
— Երեք շաբաթից։
— Ես երևի չեմ հասցնի։
Եղբայրս պատասխանել էր.
— Դու հիմա քո առողջության մասին մտածի։
Բայց հայրս շարունակել էր.
— Էդ մատչելի ճաշի մասին մտածե՞լ ես։
Եվ Աշոտը նորից բարկացել էր։
— Պա՛պ, նույնիսկ հիվանդանոցում չես կարողանում ինձ հանգիստ թողնել։ Ես իմ գործը քո ուզածով չեմ անելու։
Հայրս լռել էր։
Հետո միայն ասել.
— Լավ, տղա՛ս։ Քո գործն է։
Դա նրանց վերջին խոսակցությունն էր։
Երկու օր անց հայրս մահացավ։
Մայրս նստած էր՝ հայացքը գոգնոցին։
— Աշո՛տ, դու ինչո՞ւ մեզ չպատմեցիր։
— Որովհետև ամաչում էի։ Վերջին անգամ պապային տեսել եմ, ու նորից վիճել ենք։
Նրա ձայնը դողաց։
— Երբ ճաշարանը բացեցի, առաջին օրը նույնիսկ չկարողացա նայել էն սեղանին, որ ինքն էր առաջարկում։
Ես հարցրի.
— Իսկ ինչո՞ւ մամային չէիր թողնում գալ։
Աշոտը չպատասխանեց։
Փոխարենը բացեց պահարանը։
Ներսից հանեց կաշվե փոքրիկ տուփ։
Տուփի մեջ հորս հին ժամացույցն էր։
— Պապան հիվանդանոցում սա ինձ էր տվել։
Մայրս զարմացավ։
— Բայց դու ինձ ասել էիր, թե ժամացույցը կորել է։
— Չէ՛, մա՛մ։ Ես էի պահել։
Եղբայրս շարունակեց.
— Պապան ասաց՝ էս ժամացույցը քեզ եմ տալիս։ Երբ առաջին անգամ աշխատելու գնացիր, ես սխալ արեցի, որ քեզ կանգնեցրի։ Հետո ասաց՝ ճաշարանի բացման օրը դիր ձեռքիդ։
Ես չկարողացա խոսել։
— Իսկ դու ի՞նչ պատասխանեցիր,— հարցրեց մայրս։
— Ոչինչ։ Վերցրի ու դուրս եկա։
Աշոտն արդեն լաց էր լինում։
— Մա՛մ, էսքան ժամանակ մտածում էի՝ էդ խոսակցությանը վերադառնալու հնարավորություն կունենանք։ Որ մի օր կասեմ՝ պա՛պ, ես էլ էի սխալվել։ Բայց չհասցրի։
Մայրս դանդաղ վեր կացավ։
Մոտեցավ եղբորս։
— Աշո՛տ, հայրդ ինձ ուրիշ բան էլ է ասել։
Եղբայրս նայեց նրան։
— Ի՞նչ։
— Դու ծնվելուց հետո առաջին անգամ աշխատանքի գնալիս էնքան ուրախ էիր, որ ամբողջ գիշեր գոգնոցդ մահճակալիդ կողքին էիր դրել։ Հայրդ էդ օրը քեզ դուրս արեց տնից, բայց հաջորդ առավոտ գնաց քեռուդ մոտ ու հեռվից նայեց, թե ինչպես ես աշխատանքի գնում։
Ես զարմացա։
— Պապա՞ն։
— Հա՛։ Ինձ էլ չէր ասել։ Տարիներ հետո խոստովանեց։
Մայրս բռնեց գոգնոցի եզրը։
— Էս գոգնոցը հետագայում դու թողել էիր քեռուդ տանը։ Հայրդ էր բերել ու պահել։ Մի օր ասաց՝ Սեդա՛, Աշոտը մի օր սեփական ճաշարան կունենա։ Էս գոգնոցը էդ ժամանակ կտանք իրեն։
Աշոտը ծնկի իջավ աթոռի մոտ։
— Մա՛մ, ես մտածում էի՝ պապան մինչև վերջ ինձանից դժգոհ է մնացել։
Մայրս ձեռքերը դրեց նրա ուսերին։
— Դժգոհ էր ձեր վերջին վեճից։ Բայց քո աշխատանքով հպարտանում էր։ Էդ երկուսն իրար չեն բացառում։
Մի քիչ հետո Աշոտը դուրս եկավ սենյակից։
Մեզ խնդրեց սպասել։
Տասը րոպե անց վերադարձավ։
— Մա՛մ, մի բան եմ ուզում ցույց տալ։
Նա մեզ տարավ ճաշարանի հիմնական սրահ։
Պատուհանի մոտ չորս հոգու համար նախատեսված սեղան կար։
Աշոտը ցույց տվեց այն։
— Էս սեղանն է։
Ես զարմացած նայեցի։
— Պապայի ուզա՞ծը։
— Հա՛։ Սկզբում չէի ուզում դնել։ Բայց հետո մտածեցի՝ գոնե թող լինի։
Սեղանը դատարկ էր։
Վրան սովորական սփռոց կար։
Մայրս մոտեցավ, ձեռքով հպվեց աթոռին։
Հետո հարցրեց.
— Իսկ ինչո՞ւ ես բոլորին ասում, որ այստեղ չի կարելի նստել։
Ես ապշած նայեցի եղբորս։
Պարզվեց՝ բացման օրվանից այդ սեղանն օգտագործել չէր թողնում։
Աշխատակիցներին ասել էր՝ ամրագրված է։
Ոչ մի հաճախորդ չէր նստել այնտեղ։
Եղբայրս շշնջաց.
— Չգիտեի՝ ինչ անեմ։ Մեկ ուզում էի հանել, մեկ ուզում էի թողնել։ Ամեն անգամ տեսնելիս պապային էի հիշում։
Մայրս նստեց սեղանի մոտ։
— Աշո՛տ, ինձ մի բաժակ թեյ կբերե՞ս։
Եղբայրս անմիջապես գնաց խոհանոց։
Ես նստեցի մորս կողքին։
Մի քիչ հետո Աշոտը վերադարձավ՝ երեք բաժակ թեյով։
Մայրս նայեց նրան։
— Տղա՛ս, էս սեղանն ինչքան էլ պահես, հայրդ չի գա նստի։ Բայց եթե ուզում ես իր ցանկությունը կատարել, մարդկանց թույլ տուր նստել։
Աշոտը երկար մտածեց։
Հետո հանեց սեղանի վրայի «Ամրագրված է» ցուցանակը։
Հաջորդ շաբաթներին եղբայրս սկսեց փոխել ճաշարանի որոշ աշխատանքային պայմաններ։
Նա հոր առաջարկած մատչելի ճաշացանկի գաղափարը քննարկեց խոհարարների ու հաշվապահի հետ։
Պարզվեց՝ կարող էին աշխատանքային օրերին սահմանափակ քանակով ավելի մատչելի տաք ճաշեր առաջարկել՝ առանց վնասով աշխատելու։
Այդ առաջարկը հատկապես հետաքրքրեց հարևան արհեստանոցների ու փոքր խանութների աշխատողներին։
Սկզբում օրական ընդամենը տասը չափաբաժին էին պատրաստում։
Հետո ավելացրին մինչև քսանը։
Աշոտը չէր ուզում այդ ամենը ներկայացնել որպես հորս հիշատակին նվիրված մեծ նախաձեռնություն։
Պարզապես աշխատանքային ճաշի նոր տարբերակ էր։
Մի անգամ ասաց.
— Պապան ճիշտ էր մի բանում։ Մարդիկ հաճախ ամբողջ օրը աշխատում են ու տաք ճաշի ժամանակ չեն գտնում։
Ես ժպտացի։
— Դու էլ ես հիմա դա հասկանում։
— Հա՛։ Բայց իմ ձևով եմ անում։
Անցավ երեք ամիս։
Ճաշարանը կամաց-կամաց մշտական հաճախորդներ ունեցավ։
Աշոտը շարունակում էր առավոտից երեկո աշխատել։
Մայրս շաբաթը մեկ այցելում էր։
Ոչ թե նրան վերահսկելու։
Պարզապես գալիս էր ճաշելու։
Երբեմն նստում էր պատուհանի մոտ՝ այն նույն սեղանին։
Մի օր եղբայրս զանգեց։
— Մարինե՛, կարո՞ղ ես այսօր մամային հետդ բերել։ Մի փոքր բան եմ ուզում անել։
Երեկոյան գնացինք։
Ճաշարանը սովորականի պես մարդաշատ էր։
Բայց պատուհանի մոտ գտնվող սեղանին մի անսովոր բան կար։
Փոքրիկ փայտե ցուցանակ։
Վրան գրված էր.
«Վազգենի սեղան»։
Մայրս մոտեցավ։
— Աշո՛տ, էս ի՞նչ է։
Եղբայրս ժպտաց։
— Մտածեցի՝ եթե պապայի միտքն էր, գոնե իր անունը դնեմ։
Մայրս երկար նայեց ցուցանակին։
Հետո կամաց ասաց.
— Քո հայրը էսպիսի բաներից շուտ էր ամաչում։ Կասեր՝ անունս ինչի՞ եք գրել։
Աշոտը ծիծաղեց։
— Գիտեմ։ Դրա համար փոքր եմ գրել։
Մենք բոլորս ծիծաղեցինք։
Այդ երեկո մայրս խնդրեց, որ մի քիչ մենակ մնա այդ սեղանի մոտ։
Ես ու Աշոտը գնացինք խոհանոցի կողմը։
Մի քանի րոպե անց տեսանք՝ ճաշարան է մտել տարեց մի տղամարդ։
Նա սովորական աշխատանքային հագուստով էր, ձեռքին՝ գործիքների պայուսակ։
Նայեց ճաշացանկին ու մոտեցավ պատուհանի մոտ գտնվող սեղանին։
— Մայրի՛կ, էստեղ ազա՞տ է,— հարցրեց։
Մայրս նայեց աթոռին։
Հետո ժպտաց։
— Ազատ է։ Համեցե՛ք։
Տղամարդը նստեց։
Պատվիրեց տաք ճաշ։
Մայրս էլ շարունակեց թեյ խմել։
Ես նայեցի եղբորս։
Նրա աչքերը լցված էին։
— Մարինե՛, գիտե՞ս՝ ինչից եմ ամենաշատը ցավում։
— Ինչի՞ց։
— Որ պապայի հետ քսան տարի վիճել եմ մի բանի համար, որը կարող էինք սովորական խոսելով լուծել։
Ես բռնեցի նրա ձեռքը։
— Դու էլ նրան չես կարող վերադարձնել, Աշո՛տ։ Բայց կարող ես հիմա ուրիշ կերպ ապրել։
Նա գլխով արեց։
Երբ պատրաստվում էինք հեռանալ, մայրս մոտեցավ եղբորս։
Ձեռքին հին սպիտակ գոգնոցն էր։
Այն նույնը, որ երեք ամիս առաջ բերել էր ճաշարանի դռան մոտ։
— Աշո՛տ, վերցրու։
— Մա՛մ, ես նոր գոգնոցներ ունեմ։
— Գիտեմ։ Բայց սա էլ պահիր։
Եղբայրս վերցրեց։
Մի պահ պահեց կրծքին։
Հետո ասաց.
— Մա՛մ, էն օրը քեզ դռան մոտ կանգնեցրի։ Ներիր ինձ։
Մայրս նայեց աչքերին։
— Շատ վիրավորվեցի, տղա՛ս։
— Գիտեմ։
— Բայց հիմա ուզում եմ մի բան խնդրել։
— Ասա՛։
— Եթե երբևէ ինձ հետ խոսելու դժվարություն ունենաս, ուղիղ ասա։ Ինձ մի՛ հեռացրու, որ հետո ստիպված չլինես գոգնոցով բացատրել այն, ինչ կարող էիր բառերով ասել։
Աշոտը գրկեց նրան։
Երկար ժամանակ այդպես կանգնած մնացին։
Հետո մայրս կամաց ասաց.
— Դե հիմա բաց թող ինձ։ Տուն գնալու ժամանակն է։
Եղբայրս ծիծաղեց։
— Մա՛մ, քեզ մեքենայով կհասցնեմ։
— Չէ՛, տղա՛ս։ Մարինեն ինձ կտանի։ Դու գործիդ մնա։
Մենք դուրս եկանք։
Դռան մոտ մայրս մի պահ կանգ առավ ու հետ նայեց։
Աշոտը արդեն վերադարձել էր խոհանոց։
Նրա ձեռքին նոր սպիտակ գոգնոց կար։
Իսկ հինը, որը քսան տարի պահվել էր մեր տանը, նա զգուշությամբ կախեց իր աշխատասենյակի պատին։
Այդ օրը մայրս առաջին անգամ հորս մահից հետո տուն վերադարձավ՝ առանց լաց լինելու։
Եվ երբ մեքենայի մեջ հարցրի՝ ինչու է ժպտում, ասաց.
— Որովհետև այսօր Աշոտը վերջապես ինձ ներս թողեց ոչ միայն իր ճաշարան, այլև իր կյանքի էն մասը, որտեղ տարիներով ոչ մեկին չէր թողնում։
