«Մայրս տպարանում պահանջեց ոչնչացնել իմ առաջին գրքի բոլոր օրինակները։ Ես նրան բոլորի առաջ անշնորհակալ անվանեցի։ Բայց երբ նա բացեց 87-րդ էջը, հասկացա՝ եթե այդ գրքերը դուրս գան տպարանից, մի կնոջ ամբողջ կյանքը կարող է կործանվել»
Առաջին գրքիս լույսընծայմանը պատրաստվել էի երեք տարի։
Վերջապես տպագրվել էր հինգ հարյուր օրինակ։
Այդ առավոտ տպարան գնացի՝ պատրաստի գրքերը տեսնելու։ Բայց դեռ ներս չմտած՝ լսեցի մորս ձայնը։
— Ասում եմ՝ ոչ մի արկղ էստեղից դուրս չեք տանելու։
Մայրս՝ վաթսուներեքամյա Հասմիկը, կանգնած էր պատրաստի գրքերի կույտերի առաջ։
Ձեռքին իմ գրքից մեկն էր։
Տպարանի աշխատակիցը փորձում էր հանգստացնել նրան։
— Տիկի՛ն, մենք առանց պատվիրատուի որոշման ոչինչ չենք կարող անել։
— Աղջիկս հիմա կգա։ Մինչև գա՝ մեքենան չբարձեք։
Ես ներս մտա։
— Մա՛մ, էս ի՞նչ ես անում։
Նա շրջվեց։
Աչքերը կարմրած էին։
— Անի՛, էս գրքերը պիտի կանգնեցնես։
Ես՝ երեսունհինգամյա Անիս, արդեն հրավիրատոմսերն ուղարկել էի։ Գրախանութների հետ պայմանավորվածություններ կային։ Հաջորդ օրը գրքիս ներկայացումն էր։
— Մա՛մ, դու հասկանում ե՞ս՝ ինչ ես ասում։ Երեք տարվա աշխատանքս ուզում ես ոչնչացնե՞լ։
— Ավելի լավ է հիմա փող կորցնես, քան հետո չկարողանաս մարդկանց աչքերին նայել։
Այդ խոսքերից կատաղեցի։
— Դու ամբողջ կյանքում ասել ես՝ գրելով ընտանիք չեմ պահի։ Հիմա որ վերջապես ինչ-որ բանի եմ հասել, սա էլ չես կարողանում ընդունել։
Մայրս ոչինչ չպատասխանեց։
Պարզապես բացեց գրքի 87-րդ էջը։
— Էս կնոջ մասին ինչո՞ւ ես գրել։
Սկզբում չհասկացա։
Այդ գլխում մի կնոջ պատմություն էր, որը տարիներ առաջ փախել էր բռնարար ամուսնուց և նոր կյանք սկսել։
Նրա անունը փոխել էի։
Գոնե այդպես էի կարծում։
Մայրս մատը դրեց էջի ներքևի հատվածին։
Կարդացի։
Ու սառեցի։
Այնտեղ կնոջ իրական անունն էր, նախկին բնակության վայրը և մի մանրամասն, որով նրան հեշտությամբ կարելի էր ճանաչել։
— Սա ինչպե՞ս է հայտնվել այստեղ,— շշնջացի։
Մայրս նայեց ուղիղ աչքերիս։
— Էդ կինը երեկ եկել էր ինձ մոտ։ Դու գիտե՞ս՝ ինչու է նա նորից ստիպված եղել բնակարան փոխել։
Չկարողացա պատասխանել։
Մայրս շարունակեց.
— Անի՛, նրա պատմությունը քեզ համար գրքի մի գլուխ է։ Իր համար՝ կյանք, որը հազիվ է նորից կառուցել։ Իսկ հիմա էդ հինգ հարյուր օրինակները պատրաստվում ես մարդկանց ձեռքը տալ։
Հենց այդ պահին տպարանի աշխատակիցը մոտեցավ։
— Ներեցե՛ք, բայց երեսուն օրինակ արդեն առավոտյան ուղարկել ենք գրախանութներ։
Մորս ձեռքի գիրքն ընկավ հատակին։
— Աղջի՛կս,— ասաց նա,— ուրեմն արդեն ուշացե՞լ ենք։
Շարունակությունը՝ առաջին մեկնաբանությունում 👇
Շարունակություն
Ես վերցրի հատակին ընկած գիրքն ու նորից բացեցի 87-րդ էջը։
Կնոջ անունը՝ Լիանա։
Այն անունը, որը նա խնդրել էր երբեք չհրապարակել։
Իսկ ես խոստացել էի։
— Սա վերջնական տարբերակում չկար,— ասացի։
Տպարանի պատասխանատուն՝ Արսենը, մոտեցավ։
— Ինչի՞ մասին է խոսքը։
Ցույց տվեցի էջը։
Նա միանգամից կանչեց գրքերի պատրաստման աշխատանքները ղեկավարող աշխատակցին։
Պարզվեց՝ երկու շաբաթ առաջ ուղղումների ժամանակ շփոթվել էին տարբերակները։
Իմ ուղարկած վերջնական ձեռագրում անուններն ու ճանաչելի մանրամասները փոխված էին։
Բայց գրքի էջադրումը պատրաստելիս աշխատակիցն օգտագործել էր նախորդ տարբերակի մի էջ։
Այդ էջում մնացել էին սկզբնական տեղեկությունները։
Ես ստուգել էի տպագրության համար պատրաստված գրքի առաջին ու վերջին հատվածները։
Ամբողջ էջադրումը մինչև վերջ չէի համեմատել հաստատված ձեռագրի հետ։
Իսկ տպագրությունն արդեն ավարտվել էր։
— Քանի՞ օրինակ է դուրս եկել տպարանից,— հարցրի։
— Երեսունը,— պատասխանեց Արսենը։— Մնացածը պահեստում է։
— Անմիջապես կապ հաստատեք բոլոր ստացողների հետ։ Ասեք՝ գրքերը չվաճառեն ու չփոխանցեն ուրիշներին։ Տպագրական լուրջ սխալ կա։
Արսենը գլխով արեց։
Աշխատակիցներից մեկը վերցրեց հեռախոսը։
Մայրս նստեց մոտակա աթոռին։
Ես նայեցի նրան։
— Մա՛մ, դու որտեղի՞ց գիտեիր, որ էս էջը սխալ է։
Նա ձեռքերը սեղմեց իրար։
— Որովհետև Լիանան երեկ ինձ պատմեց։ Ասաց՝ իրեն զանգել են, ու ինքը վախենում է։
Լիանային ճանաչում էի մոտ երկու տարի։
Առաջին անգամ հանդիպել էինք կանանց աջակցող մի փոքր խմբում, որտեղ կամավոր օգնում էի պատմություններ գրի առնել։
Նա սկզբում չէր ուզում խոսել։
Հետո համաձայնել էր իր անցած ճանապարհի մասին պատմել՝ մի պայմանով։
Ոչ մի իրական անուն։
Ոչ մի հասցե։
Ոչ մի մանրամասն, որով նախկին ամուսինը կամ նրանց ընդհանուր ծանոթները կարող էին պարզել, թե որտեղ է ապրում։
Լիանան երկար ժամանակ բռնության ենթարկվելուց հետո հեռացել էր ամուսնուց։
Տեղափոխվել էր ուրիշ քաղաք, աշխատանք գտել և աստիճանաբար նոր կյանք սկսել։
Նրա պատմությունը գրքում օգտագործելու համար առանձին համաձայնություն էի ստացել՝ փոխված հանգամանքներով և առանց ճանաչելի տեղեկությունների։
Ես հենց այդպես էլ մշակել էի վերջին տարբերակը։
Բայց սկզբնական գրառումներում պահպանվել էին իրական տվյալները։
Եվ հիմա դրանց մի մասը հայտնվել էր տպագիր գրքում։
— Իսկ Լիանան որտեղի՞ց իմացավ,— հարցրի մորս։
— Քո գրքից մի օրինակ նախօրեին տվել էիր քո ծանոթին, հիշո՞ւմ ես։
Հիշեցի։
Աշխատանքային փորձնական օրինակներից մեկը տվել էի Նունեին, որպեսզի կարծիք հայտնի։
— Նունեն Լիանայի նախկին հարևանուհուն է ճանաչում,— շարունակեց մայրս։— Գրքի էջերից մեկի մասին խոսելիս հիշատակել է կնոջ անունը։ Էդ խոսակցությունը հասել է Լիանային։
Սիրտս սեղմվեց։
Տարիներով թաքցրած տեղեկությունը կարող էր տարածվել սովորական զրույցից։
— Իսկ ինչո՞ւ Լիանան ինձ չի զանգել,— հարցրի։
Մայրս երկար նայեց ինձ։
— Որովհետև մի անգամ զանգել է։
Հանեցի հեռախոսս։
Նախորդ երեկոյի բաց թողած զանգերի մեջ նրա անունը կար։
Ես զբաղված էի գրքի ներկայացման նախապատրաստություններով։
Հետո կզանգեմ՝ մտածել էի։
Չէի զանգել։
Մայրս շարունակեց.
— Նա ասաց՝ քեզ չի կարողանում գտնել։ Հետո ինձ հետ կապվեց։ Ես խնդրեցի, որ գա։
— Ի՞նչ ասաց։
— Որ շատ է վախեցել։ Ու որ իր համաձայնությունը վերաբերում էր միայն փոխված պատմությանը։ Իրական տվյալները հրապարակելու թույլտվություն չի տվել։
Այդ պահին հեռախոսս զանգեց։
Արսենն էր՝ տպարանի մյուս սենյակից։
— Անի՛, երեսուն օրինակներից քսանչորսը դեռ փակ արկղերով են։ Մյուս վեցը արդեն բաժանվել են ներկայացման պատասխանատուներին։ Հիմա բոլորի հետ կապվում ենք։
— Վեցն ում մոտ է՝ պիտի հստակ իմանանք։
— Ցանկը պատրաստում ենք։
Առաջին անգամ գրքի վաճառքի մասին ընդհանրապես չէի մտածում։
Մտածում էի՝ քանի մարդ է արդեն տեսել այդ էջը։
Այդ օրը գրքի հաջորդ օրվա ներկայացումը չեղարկեցի։
Զանգեցի կազմակերպիչներին, բացատրեցի, որ տպագրության մեջ անձնական տեղեկությունների հրապարակման լուրջ սխալ է հայտնաբերվել։
Առանց այդ տեղեկությունները կրկնելու՝ խնդրեցի տարածված օրինակները հետ վերադարձնել և որևէ հատված չհրապարակել։
Վեց անհատապես փոխանցված օրինակներից հինգը նույն օրը վերադարձվեցին։
Վեցերորդը դեռ մի աշխատակցի մոտ էր, որը քաղաքից դուրս էր։ Նա հաստատեց, որ գիրքը ոչ մեկին չի տվել, և հաջորդ առավոտ այն նույնպես վերադարձվեց։
Միաժամանակ խնդրեցի Նունեին այլևս չքննարկել Լիանայի պատմությունը և տեղեկացնել, թե ում հետ է խոսել։
Պարզվեց՝ նա պարզապես հարցրել էր ընդհանուր ծանոթին՝ արդյոք գրքի նկարագրած դեպքը ճանաչո՞ւմ է։
Նունեն սարսափել էր, երբ հասկացավ, թե ինչ կարող էր դրանից հետևել։
Բայց նրա ներողությունը չէր կարող արդեն ասված խոսքերը հետ վերցնել։
Երեկոյան գնացի Լիանային տեսնելու։
Նախապես զանգեցի։
Նա համաձայնեց հանդիպել մի փոքր սրճարանում։
Ինձ տեսնելուն պես ասաց.
— Անի՛, դու ինձ խոստացել էիր։
Այդ երեք բառից ավելի ծանր բան չէի կարող լսել։
Նստեցի դիմացը։
— Գիտեմ։
— Ես քեզ պատմել էի ամեն ինչ, որովհետև վստահում էի։
— Գիտեմ, Լիանա՛։
— Դու գիտե՞ս՝ ինչ դժվար էր ինձ համար նորից սկսել։
Նրա ձայնը դողաց։
— Ես երկու տարի աշխատել եմ, մինչև կարողացել եմ ինձ համար փոքրիկ տուն վարձել։ Նոր գործընկերներ ունեմ։ Մարդիկ, որոնք իմ անցյալը չգիտեն։ Ու ես ուզում էի ինքս որոշել՝ ում ինչ պատմել։
Գլուխս կախեցի։
— Ես սխալ տարբերակը չեմ ուղարկել տպարան։ Բայց տպագիր էջերը ամբողջությամբ չստուգելն իմ պատասխանատվությունն է։ Ու պարտավոր եմ հիմա հնարավոր ամեն ինչ անել՝ վնասը սահմանափակելու համար։
Լիանան երկար լռեց։
Հետո հարցրեց.
— Եթե մայրդ չտեսներ, ի՞նչ կլիներ։
Այդ հարցին պատասխան չունեի։
Որովհետև վաղը հինգ հարյուր օրինակ պիտի բաժանվեր ու վաճառվեր։
Եվ ես նույնիսկ չէի նկատի, որ տպագրության ընթացքում մի ամբողջ կյանքի գաղտնիությունը վտանգի տակ է հայտնվել։
Լիանան ասաց, որ առայժմ ցանկանում է դադարեցնել գրքում իր պատմության օգտագործումը։
Չվիճեցի։
Նա իրավունք ուներ փոխելու այդ որոշումը՝ հաշվի առնելով կատարվածը և մեր պայմանավորվածությունների սահմանները։
Ասացի, որ տվյալ գլուխը ամբողջությամբ կհեռացնեմ հաջորդ տարբերակից։
Նա մի քիչ հանգստացավ։
Բայց հետո ասաց.
— Մի բան էլ եմ ուզում։ Մի՛ պատմիր բոլորին, որ ինձ պաշտպանելու համար ես գիրքդ կանգնեցրել։ Չեմ ուզում, որ հիմա մարդիկ սկսեն փնտրել՝ ով եմ ես։
Այդ խնդրանքը նույնպես ընդունեցի։
Հանդիպման վերջում նա ինձ չգրկեց։
Նույնիսկ չասաց, որ ներել է։
Պարզապես վեր կացավ։
— Հուսով եմ՝ այս անգամ խոստումդ կպահես։
Ես պատասխանեցի.
— Կանեմ հնարավոր ամեն ինչ։
Նա հեռացավ։
Ես դեռ երկար նստած մնացի սրճարանում։
Հաջորդ շաբաթը ծանր էր։
Տպարանի հետ պարզեցինք՝ որ փուլում է սխալը տեղի ունեցել, և կազմակերպեցինք չբաշխված ու վերադարձված օրինակների վերահսկվող ոչնչացումը։
Գրքերի տպագրության համար վճարած գումարի մի մասը կորցրի։
Ներկայացման ծախսերի մի մասն էլ հետ ստանալ հնարավոր չեղավ։
Բայց ավելի ծանր էր այն, որ իմ առաջին գրքի լույսընծայման օրը վերածվել էր ուրիշ մարդու անվտանգության և վստահության հարցերը լուծելու օրվա։
Մի երեկո մայրս եկավ ինձ մոտ։
Սեղանիս վրա գրքի նոր ձեռագիրն էր։
Նա նայեց էջերին։
— Էլի աշխատո՞ւմ ես։
— Հա՛։
— Իսկ էն գլո՞ւխը։
— Հանել եմ։
Մայրս նստեց։
— Անի՛, ես գիտեմ՝ ինչքան ես աշխատել էդ գրքի վրա։
Առաջին անգամ երկար ժամանակ անց նայեցի նրան առանց բարկության։
— Մա՛մ, էդ օրը քեզ անշնորհակալ անվանեցի։
Նա կամաց պատասխանեց.
— Լսեցի։
— Ներիր։
Մայրս մի պահ լռեց։
— Ես չէի ուզում գրքերդ ոչնչացնել։ Ուզում էի կանգնեցնել էն, ինչ կարող էր հետո այլևս հնարավոր չլինել հետ բերել։
Ես գլխով արեցի։
Հետո նա ինձ մի անսպասելի հարց տվեց։
— Իսկ դու գրքիդ մյուս մարդկանց հետ նորից խոսե՞լ ես։
Չէի խոսել։
Գրքում ևս վեց մարդու իրական փորձառությունների հիման վրա պատմություններ կային։
Ճանաչելի մանրամասները փոխել էի։
Բայց Լիանայի դեպքից հետո այլևս չէի ուզում ենթադրել, թե դա բավարար է։
Հաջորդ օրերին վերանայեցի յուրաքանչյուր պատմություն։
Ոմանց խնդրեցի նորից կարդալ իրենց վերաբերող հատվածները։
Երկու մարդ խնդրեց լրացուցիչ փոփոխություններ անել։
Մեկը որոշեց ընդհանրապես չմասնակցել գրքին։
Ես փոխեցի ձեռագիրը։
Այն այլևս այն գիրքը չէր, որը երեք տարի պատրաստել էի։
Բայց ամեն փոփոխությունից հետո ավելի հստակ էի հասկանում՝ ինչ եմ ուզում իրականում հրատարակել։
Չորս ամիս անց գիրքը նորից պատրաստ էր տպագրության։
Այս անգամ այն ավելի կարճ էր։
Հինգ հարյուրի փոխարեն պատվիրեցի երկու հարյուր օրինակ։
Ամբողջ տպագիր փորձանմուշը էջ առ էջ ստուգեցի՝ նաև իմ աշխատանքի հետ կապ չունեցող խմբագրի օգնությամբ։
Տպարանի պատասխանատուն նույնպես մասնակցեց վերջնական ստուգմանը։
Լիանայի պատմությունն այնտեղ չկար։
Նրա մասին որևէ հիշատակություն չէի թողել։
Գիրքը լույս տեսավ առանց մեծ հանդիսության։
Պարզապես գրախանութում մի փոքր հանդիպում կազմակերպեցինք։
Մայրս առաջին շարքում նստած էր։
Հանդիպումից հետո մոտեցավ ինձ։
Ձեռքին նոր գիրքն էր։
— Անի՛, մի հատ ստորագրի՛ր։
Ժպտացի։
— Մա՛մ, դու հո միշտ ասում էիր՝ քեզ իմ գրածները դժվար են հասկացվում։
Նա ծիծաղեց։
— Էս մեկը կկարդամ։
Վերցրի գրիչը։
Առաջին էջում գրեցի.
«Մամային՝ այն օրվա համար, երբ չվախեցավ ինձ կանգնեցնել»։
Նա կարդաց։
Աչքերը լցվեցին։
Բայց այդ պահին մոտեցավ մի երիտասարդ կին՝ ձեռքին նույն գիրքը։
— Դուք Անի՞ն եք։
— Այո։
— Ես մի հարց ունեմ։ Ձեր գրքում բոլոր պատմությունները իրական մարդկանց մասի՞ն են։
Մի պահ լռեցի։
Հետո պատասխանեցի.
— Որոշ պատմություններ իրական փորձառություններից են ներշնչված, բայց դրանք մշակվել են այնպես, որ մարդկանց անձնական կյանքը չբացահայտվի։ Իսկ եթե որևէ մեկը չի ցանկացել իր պատմությունը հրապարակված տեսնել, այն գրքում չկա։
Կինը գլխով արեց։
— Շնորհակալ եմ։ Ինձ հենց դա էր հետաքրքրում։
Նա հեռացավ։
Ես շրջվեցի դեպի մայրս։
Նա ժպտում էր։
Երկու շաբաթ անց Լիանան ինձ կարճ հաղորդագրություն ուղարկեց։
«Գիտեմ, որ գիրքը լույս է տեսել։ Շնորհակալ եմ, որ իմ պատմությունը հանել ես։ Դեռ պատրաստ չեմ նախկինի պես շփվել, բայց ուրախ եմ, որ այս անգամ լսեցիր ինձ»։
Երկար նայեցի հաղորդագրությանը։
Չփորձեցի նորից ներողություն խնդրել կամ համոզել հանդիպել։
Պատասխանեցի.
«Շնորհակալ եմ, որ գրեցիր։ Քո որոշումը հարգում եմ»։
Դրանից հետո հեռախոսը դրեցի մի կողմ։
Մայրս խոհանոցում թեյ էր պատրաստում։
— Անի՛, գրքիդ համար նոր պատվե՞ր կա,— հարցրեց։
— Դեռ չգիտեմ, մա՛մ։
— Իսկ դու գո՞հ ես։
Նայեցի սեղանին դրված գրքերին։
Առաջին անգամ դրանք տեսնելիս մտածել էի՝ քանի հոգի պիտի կարդա, քանի օրինակ պիտի վաճառվի։
Հիմա ձեռքս վերցրի դրանցից մեկը։
Բացեցի 87-րդ էջը։
Այնտեղ արդեն բոլորովին ուրիշ պատմություն էր։
— Հա՛, մա՛մ,— պատասխանեցի։— Հիմա կարող եմ հանգիստ տալ մարդկանց կարդալու։
Մայրս բերեց երկու բաժակ թեյ։
Նստեց դիմացս։
Հետո բացեց իր օրինակը, դրեց ակնոցն ու սկսեց կարդալ։
Ես չընդհատեցի։
Առաջին անգամ ինձ ավելի կարևոր էր թվում ոչ թե այն, թե քանի մարդ կկարդա իմ գիրքը, այլ այն, որ դրա էջերից ոչ մեկում որևէ մարդու վստահությունը այլևս անպաշտպան չէի թողել։
