— Դու նրա ՏՈՒՆՆ ես ուզում։Սյուզանի զարմիկն այնքան բարձր էր գոռում իմ պատշգամբում, որ հավանաբար թաղամասի կեսը լսում էր։
— Դու մահամերձ կնոջը բերել ես քո տուն, որովհետև նրա փողերն ես ուզում։ Մենք ոստիկանություն ենք կանչելու։ Փաստաբաններ ենք վարձելու։ Եվ ԱՅՍՕՐ նրան այստեղից տանելու ենք։
Ես չպատասխանեցի։
Պարզապես կանգնած էի դռան մոտ ու լսում էի, թե ինչպես էին Սյուզանին հինգ տարի չայցելած հարազատները հանկարծ ձևացնում, թե անհանգստացած են նրա համար։
Ես հստակ գիտեի՝ որքան ժամանակ էր անցել։
Ապրում էի դիմացի տանը։
Տարիներ շարունակ տեսել էի, թե ինչպես էր Սյուզանը գնալով թուլանում, ինչպես էին անցնում ծննդյան օրերը, Սուրբ Ծնունդները և անթիվ միայնակ երեկոները՝ առանց ընտանիքի որևէ անդամի նրա դուռը թակելու։
Ես երեսունմեկ տարեկան եմ, ամուրի եմ և աշխատում եմ տնից։
Երեք շաբաթ առաջ, երբ Սյուզանն այնքան թուլացավ, որ այլևս չէր կարող միայնակ ապրել, նրան տեղափոխեցի իմ հյուրասենյակ։
Ընկերներս կարծում էին՝ խելագարվել եմ։
Նրա հարազատները կարծում էին՝ վտանգավոր մարդ եմ։
Շուտով սկսվեցին մեղադրանքները։
Իբր ես շահարկում եմ նրան։
Բռնության եմ ենթարկում տարեց կնոջը։
Գողանում եմ նրա խնայողությունները։
Ու ծրագրում եմ տիրանալ նրա ունեցվածքին։
Բայց ես Սյուզանից երբեք նույնիսկ մեկ ցենտ չէի խնդրել։
Ամեն երեկո համոզվում էի, որ դեղերն ընդունել է, վերմակներն ուղղում էի նրա փխրուն ուսերի շուրջ ու սպասում, մինչև տունը լիովին լռեր։
Հետո՝ ուղիղ ժամը 9-ին, նույն հին փայտե աթոռը մոտեցնում էի նրա մահճակալին։
Թեքվում էի դեպի նա։
Եվ ականջին շշնջում մի բան, որը երբեք չէի պատմել կենդանի որևէ մարդու։
Սյուզանը երբեք չէր ընդհատում ինձ։
Պարզապես սեղմում էր ձեռքս, մինչ աչքերը կամաց-կամաց լցվում էին արցունքներով։
Երբեմն ժպտում էր։
Երբեմն ընդամենը մեկ նախադասություն էր շշնջում։
Եվ ամեն գիշեր, մինչև սենյակից դուրս գալս, ստիպում էր խոստանալ, որ իր ընտանիքը ճշմարտությունը չի իմանա, մինչև ճիշտ ժամանակը չգա։
Նրանք կարծում էին՝ Սյուզանի տունն եմ ուզում։
Կարծում էին՝ ինչ-որ բան եմ թաքցնում։
Միայն մի բանում էին ճիշտ։
Այդ սենյակում իսկապես գաղտնիք կար։
Եվ երբ Սյուզանի զարմիկը վերջապես ոստիկան բերեց իմ դուռն ու պահանջեց իմանալ, թե ամեն գիշեր ուղիղ ժամը 9-ին ինչ էր կատարվում, Սյուզանը դանդաղ բարձրացրեց դողացող ձեռքը, ցույց տվեց մահճակալի կողքի դարակն ու շշնջաց.
— Ցույց տուր նրանց։
— Դու նրա տունն ես ուզում։
Գրեգի ձայնը թնդաց ամբողջ պատշգամբով։
— Մահամերձ կնոջը բերել ես քո տուն, որովհետև նրա խնայողություններն ես ուզում։ Մի՛ ձևացրու, թե սա բարություն է։ Մենք ոստիկանություն ենք կանչելու։
Կանգնած էի դռան մոտ՝ ամուր բռնած դռան շրջանակը։
Իմ հետևում՝ հյուրասենյակում, Սյուզանը քնած էր։
Համենայն դեպս, հույս ունեի, որ քնած է։
Նախորդ գիշեր գրեթե չէր հանգստացել։
Գրեգը մատով ցույց տվեց իմ ուսի վրայով՝ դեպի միջանցքը։
— Նա յոթանասունվեց տարեկան է, ծանր հիվանդ է ու խոցելի։ Դու իրավունք չունեիր մորաքրոջս բերել քո տուն։
— Ինքն է խնդրել, որ այստեղ գա,— ասացի։
Նրա կինը՝ Մարսին, ծաղրական ծիծաղեց։
— Նա հիվանդ է։ Որտեղի՞ց իմանանք՝ ընդհանրապես հասկանում է, թե ինչի է համաձայնվել։
Այդ խոսքերից ներսումս ինչ-որ բան լարվեց։
Նրանք հինգ տարի Սյուզանին չէին այցելել։
Ես դա գիտեի, որովհետև ապրում էի ուղիղ փողոցի մյուս կողմում։
Հինգ տարի շարունակ տեսել էի, թե ինչպես էր Սյուզանը մենակ անցկացնում ծննդյան օրերը։
Սուրբ Ծնունդները՝ մենակ։
Ամառային երեկոները՝ մենակ, իր պատշգամբում։
Իսկ հիմա, երբ մահանում էր, հանկարծ հիշել էին, որ նա գոյություն ունի։
Իմ անունը Սեմ է։
Երեսունմեկ տարեկան եմ, ամուրի եմ և աշխատում եմ տնից։
Մինչև երեք շաբաթ առաջ կյանքս հանգիստ ու կանխատեսելի էր։
Հետո Սյուզանը դադարեց բացել վարագույրները։
Սկզբում առանձնապես ուշադրություն չդարձրեցի։
Բայց երկրորդ օրվա կեսօրին արդեն զգացի, որ ինչ-որ բան այն չէ։
Անցա փողոցն ու թակեցի նրա դուռը։
Պատասխան չեղավ։
— Սյուզա՞ն։
Վերջապես թույլ ձայն լսեցի։
— Սե՞մ։
Երբ բացեց դուռը, հազիվ ճանաչեցի նրան։
Խալաթը լայն կախված էր ուսերից։
Դեմքը գունատ էր։
Փորձեց ժպտալ։
— Երևի սարսափելի տեսք ունեմ։
— Հիվանդ տեսք ունես։
— Դա այնքան էլ քաղաքավարի չէր։
Նույնիսկ այդ վիճակում կատակում էր։
Բայց արդեն հազիվ էր քայլում։
Հաջորդ օրերին նրան բժշկի էի տանում, դասավորում էի դեղերը, ապուր պատրաստում ու կողքին մնում ամեն անգամ, երբ գլխապտույտ էր ունենում։
Վիճակը շատ արագ վատանում էր։
Մի օր հարցրի.
— Չկա՞ որևէ հարազատ, որ կարող է գալ ու քեզ հետ մնալ։
Սյուզանը նայեց պատուհանից դուրս։
— Զբաղված են։
— Դու չպետք է մենակ մնաս։
— Մինչև հիմա գլուխ եմ հանել։
Այդ նախադասությունն ինձ շատ ավելի ուժեղ հարվածեց, քան նա կարող էր պատկերացնել։
Մայրս ճիշտ նույն բանն էր ասում։
Իր կյանքի վերջին տարիներին ես նրանից հեռու էի ապրում։
Ամեն անգամ, երբ զանգում էի, ասում էր՝ չանհանգստանամ։
— Լավ եմ, Սե՛մ։ Ապրիր քո կյանքով։
Եվ ես հենց այդպես էլ արեցի։
Հավատացի նրան, որովհետև հավատալն ավելի հեշտ էր, քան դժվար հարցեր տալը։
Մինչ ես ու քույր-եղբայրներս հասկացանք, թե իրականում որքան հիվանդ էր մայրս, գրեթե ժամանակ չէր մնացել։
Մայրս մահացավ, մինչև ես կհասցնեի որևէ բան ուղղել։
Տարիներ շարունակ այդ մեղքն ինձ հետ էի տանում։
Ուստի երբ Սյուզանը պնդեց, որ կարող է միայնակ գլուխ հանել, ես լսեցի մորս ձայնը։
— Դու տեղափոխվում ես իմ տուն,— ասացի։
Սյուզանը նայեց ինձ։
— Ո՛չ։
— Հյուրասենյակ ունեմ։
— Դու քո կյանքն ունես։
— Մայրս էլ իր կյանքն ուներ։
Նրա դեմքի արտահայտությունը փոխվեց։
Մի պահ աչքերում մի բան հայտնվեց, որը չկարողացա հասկանալ։
Հետո շշնջաց.
— Լավ։
Երեք շաբաթ անց տունս այլևս ամբողջությամբ իմը չէր թվում։
Խոհանոցի սեղանին դեղերի տարաներ էին։
Բազմոցի կողքին՝ ծալված լրացուցիչ վերմակներ։
Սառնարանում՝ ապուրով տարաներ։
Միջանցքի մոտ՝ անվասայլակ։
Եվ ամեն գիշեր՝ ուղիղ ժամը իննին, նույն ծեսն էր կրկնվում։
Ստուգում էի Սյուզանի դեղերը։
Օգնում էի մի քիչ ջուր խմել։
Ուղղում էի վերմակները։
Հետո հին փայտե աթոռը մոտեցնում էի մահճակալին։
Ու սկսում էի խոստովանել։
— Պետք է ավելի շուտ տուն վերադառնայի,— մի երեկո շշնջացի։
Սյուզանը լուռ լսում էր։
— Լսում էի, թե որքան հոգնած էր մորս ձայնը։ Գիտեի՝ ինչ-որ բան այն չէ։ Բայց երբ ասաց, որ լավ է, ես ինձ թույլ տվեցի հավատալ նրան։
Սյուզանը փնտրեց ձեռքս։
Մատները թույլ էին, բայց մեղմ սեղմեց։
— Բաց թողեցի նրա վերջին ծննդյան օրը,— շարունակեցի։— Մի անգամ զանգը հետաձգեցի, որովհետև աշխատում էի։ Մի շաբաթավերջ գրեթե ինքնաթիռի տոմս գնեցի ու տուն վերադարձա, բայց նա ասաց, որ փողս իզուր չծախսեմ։
Ձայնս կոտրվեց։
— Կարծում եմ՝ նա մահացավ՝ մտածելով, որ ես այլևս նրա կարիքը չունեմ։
Սյուզանի աչքերը լցվեցին արցունքներով։
Երեք շաբաթ շարունակ նրան պատմեցի այն ամենը, ինչ երբեք բարձրաձայն չէի ասել։
Նա երբեք չէր դատում ինձ։
Երբեք չէր ասում, որ դադարեմ ինքս ինձ մեղադրել։
Պարզապես լսում էր։
Երբեմն լաց էր լինում։
Երբեմն ժպտում էր։
Իսկ երբեմն շշնջում էր.
— Շարունակի՛ր։
Հենց դա էր, որ Գրեգն ու նրա ընտանիքը չէին հասկանում։
Նրանք կարծում էին՝ ես շահարկում եմ Սյուզանին։
Կարծում էին՝ նրա տունն եմ ուզում։
Գաղափար անգամ չունեին, որ ամեն գիշեր ժամը իննին Սյուզանն էր օգնում ինձ հաղթահարել տարիներ շարունակ ներսումս թաղած վիշտը։
Մի առավոտ Գրեգը վերադարձավ։
Այս անգամ նրա հետ էին Մարսին, նրանց դուստրը՝ Լաուրան, և մի ոստիկան։
— Այսօր այս ամենն ավարտվում է,— ասաց Գրեգը։
Մի քանի հարևան իրենց պատշգամբներից հետևում էին մեզ։
— Դու նրան ոչ մի տեղ չես տանելու,— պատասխանեցի։
— Նա իմ մորաքույրն է։
— Իսկ վերջին անգամ ե՞րբ ես նստել նրա մահճակալի կողքին։
Դեմքը խստացավ։
— Դու իրավունք չունես մեզ դատելու։
— Ինչ-որ մեկը պետք է անի դա։
Մինչ նա կհասցներ պատասխանել, հետևիցս թույլ ձայն լսվեց։
— Սե՛մ։
Շրջվեցի։
Սյուզանը կանգնած էր միջանցքում՝ մի ձեռքով հենվելով պատին։
Մյուս ձեռքին հին ծրարների կապոց էր՝ կապված խունացած կապույտ ժապավենով։
— Սյուզա՛ն, դու չպետք է կանգնած լինես։
— Նրանց ներս թող,— ասաց նա։
Գրեգը խոժոռվեց։
— Դա ի՞նչ է։
Սյուզանը նայեց ինձ։
— Նրանք եկել են ճշմարտության հետևից։
Բոլորս մտանք հյուրասենյակ։
Ոստիկանը մնաց մուտքի դռան մոտ։
Սյուզանը զգուշությամբ նստեց բազկաթոռին ու ծրարները դրեց ծնկներին։
Հետո արձակեց ժապավենը։
Շունչս կտրվեց։
Ձեռագիրն անմիջապես ճանաչեցի։
— Ո՛չ…
Դա մորս ձեռագիրն էր։
Այն տեսել էի ծննդյան բացիկների վրա։
Ճաշի համար թողած գրությունների վրա։
Գնումների ցուցակներում։
Սուրբ Ծննդյան նվերների վրա։
— Սյուզա՛ն,— շշնջացի,— որտեղի՞ց ունես դրանք։
Նրա աչքերը լցվեցին արցունքներով։
— Մայրդ է տվել ինձ։
Սենյակում կատարյալ լռություն տիրեց։
— Դու ճանաչո՞ւմ էիր մորս։
Սյուզանը գլխով արեց։
— Ավելի քան քսան տարի։
Ապշած նայեցի նրան։
— Ինչո՞ւ երբեք չասացիր։
— Որովհետև նա խնդրել էր, որ չասեմ։
Սյուզանը վերցրեց ծրարներից մեկը։
Դիմացի մասում իմ անունն էր։
— Մայրդ գիտեր, որ թուլանում է,— բացատրեց Սյուզանը։— Նա նամակներ էր գրել քեզ ու քույր-եղբայրներիդ համար։ Բայց չէր կարողանում որոշել՝ ուղարկե՞լ դրանք, թե ոչ։
— Ինչո՞ւ։
— Որովհետև գիտեր, որ մեղքի զգացումից բոլորդ անմիջապես տուն կվազեք։ Իսկ նա չէր ուզում, որ մեղքի զգացումը դառնա ձեր սիրո մասին վերջին հիշողությունը։
Ձեռքերս սկսեցին դողալ։
Սյուզանն ինձ մեկնեց նամակը։
Բացեցի։
Մայրս գրել էր, որ գիտեր՝ ես անհանգստանում եմ իր համար։
Որ միտումնավոր թաքցրել էր, թե իրականում որքան հիվանդ է։
Որ ուզում էր՝ շարունակեմ կառուցել իմ կյանքը։
Հետո հասա այն հատվածին, որն ամբողջությամբ կոտրեց ինձ։
Նա գրել էր, որ եթե երբևէ ինքս ինձ մեղադրեմ իր կյանքի վերջին պահին կողքին չլինելու համար, պետք է դադարեմ։
Նա երբեք չէր կասկածել, որ ես սիրում եմ իրեն։
Ոչ մի անգամ։
Ձեռքերով փակեցի դեմքս ու լաց եղա։
Տարիներով կուտակված մեղքի զգացումը կարծես ներսումս փլուզվեց։
Սյուզանը ձեռքը դրեց ուսիս։
— Նա գիտեր, որ դու քեզ մեղադրելու ես,— շշնջաց։— Մի անգամ ինձ ասաց. «Սեմը կարծում է, որ եթե սիրում ես մեկին, պարտավոր ես փրկել նրան»։
Արցունքներիս միջից ծիծաղեցի։
Դա այնքան նման էր մորս։
Սյուզանը շրջվեց դեպի Գրեգը։
— Հիմա հասկանո՞ւմ ես, թե ինչու Սեմն ինձ իր տուն բերեց։
Գրեգը հայացքն իջեցրեց։
— Կարծում էի՝ քո ունեցվածքն է ուզում։
Սյուզանի դեմքը խստացավ։
— Ո՛չ։ Դու իմ ունեցվածքի մասին մտածեցիր, որովհետև դա էր քեզ հետաքրքրում։
Ոչ ոք չխոսեց։
— Հինգ տարվա ընթացքում Սեմն փողոցն ավելի շատ անգամ է անցել ինձ տեսնելու համար, քան իմ ընտանիքն է քաղաքն անցել ինձ մոտ գալու համար։
Լաուրան սկսեց լաց լինել։
— Մորաքույր Սյուզան, ներիր ինձ։
Սյուզանը նայեց նրան։
— Երեկվա համար ներողություն չեմ ուզում։ Ուզում եմ մարդկանց, որոնք այսօր այստեղ կլինեն։
Գրեգը ծանր կուլ տվեց։
— Ի՞նչ ես ուզում, որ անենք։
— Մնացե՛ք։
Այդ կեսօրին նրանք մնացին։
Լաուրան օգնեց Սյուզանին լվանալ մազերը։
Մարսին փոխեց անկողնային սպիտակեղենը։
Գրեգը ընթրիք պատրաստեց։
Ոստիկանը հեռացավ այն բանից հետո, երբ Սյուզանը հստակ հաստատեց, որ իր կամքով է ապրում իմ տանը և ոչ ոք իրեն ոչ մի կերպ չի ստիպել։
Այդ երեկո ժամը 8։55-ին Գրեգը կանգնած էր Սյուզանի սենյակի դռան մոտ։
— Կարծում եմ՝ ձեր ժամն է,— կամաց ասաց նա։
Դեղերը վերցրի, մտա սենյակ ու նստեցի իմ սովորական փայտե աթոռին։
Սյուզանը ժպտաց։
— Դե՞։
Նայեցի մորս նամակին։
— Չգիտեմ՝ այսօր ինչ խոստովանեմ։
— Դա արդեն առաջընթացի է նման։
Մեղմ ծիծաղեցի։
Հետո Սյուզանի ժպիտն անհետացավ։
— Ես էլ պետք է մի բան խոստովանեմ։
— Ի՞նչ։
— Ես համաձայնեցի քեզ մոտ տեղափոխվել, որովհետև վախենում էի։
Սեղմեցի նրա ձեռքը։
— Այլևս ստիպված չես մենակ վախենալ։
Խոհանոցից լսվում էին Գրեգի, Մարսիի ու Լաուրայի ցածր ձայները։
Սյուզանը փակեց աչքերը։
— Ընտանիքս վերադարձավ։
— Կարծես թե։
— Իսկ մայրդ վերջապես հասավ քեզ։
Նորից նայեցի նամակին։
Տարիներ շարունակ կարծում էի, թե մայրս մահացել է՝ ինձ սպասելով։
Հիմա գիտեի ճշմարտությունը։
Նա մահացել էր՝ հստակ իմանալով, թե որքան եմ իրեն սիրում։
Հաջորդ երեկո ուղիղ ժամը իննին նորից նստեցի Սյուզանի կողքին։
Բայց այս անգամ խոստովանություն չեղավ։
Մեղքի զգացում չկար։
Չկար նաև այն բոլոր բաների ցանկը, որոնք կցանկանայի այլ կերպ արած լինել։
Պարզապես բռնեցի Սյուզանի ձեռքն ու շշնջացի.
— Մայրս գիտեր։
Սյուզանը ժպտաց։
Նրա մատները մեղմ սեղմեցին իմը։
— Այո՛, Սեմ։
Մի արցունք գլորվեց նրա այտով։
— Նա միշտ էլ գիտեր։
