Ամուսինս մեր քսանհինգամյա ամուսնության ընթացքում առաջին անգամ երեխաների ներկայությամբ ասաց. «Ես էս ընտանիքում այլևս չեմ ուզում հայր լինել»։ Կարծեցի՝ որոշել է հեռանալ մեզնից։ Բայց նա սեղանին դրեց մեր չափահաս որդու աշխատանքային պայմանագիրը և հարցրեց. «Ո՞վ է իրեն ասել, որ իմ պատճառով իրավունք չունի ուրիշ տեղ աշխատելու»։ Որդիս գունատվեց, իսկ ես հասկացա, որ տարիներ շարունակ որդուս պահելու համար մի բան եմ ասել նրա հորը, բոլորովին ուրիշ բան՝ հենց որդուս։
Այդ երեկո ամուսինս՝ հիսունհինգամյա Արամը, սովորականից շուտ տուն եկավ։
Նա չհանեց նույնիսկ աշխատանքային բաճկոնը։
Մտավ խոհանոց, որտեղ ես ու մեր երկու երեխաները նստած էինք, և սեղանին դրեց մի քանի էջանոց պայմանագիր։
— Տիգրա՛ն, էս քո՞նն է։
Մեր քսանվեցամյա որդին գունատվեց։
— Հա՛, պա՛պ։
— Բա ինչո՞ւ ինձ ոչինչ չես ասել։
— Որովհետև մտածում էի՝ չես թողնի։
Արամը երկար նայեց նրան։
Հետո շրջվեց դեպի ինձ։
— Նունե՛, էս դու՞ ես ասել։
Սիրտս սեղմվեց։
— Ի՞նչ։
— Որ եթե տղաս ուրիշ քաղաքում աշխատանքի անցնի, ես այլևս իրեն որդի չեմ համարելու։
Խոհանոցում լռություն տիրեց։
Մեր քսանամյա աղջիկը՝ Մանեն, զարմացած նայեց ինձ։
Ես չկարողացա պատասխանել։
Արամը վերցրեց պայմանագիրը։
— Տիգրա՛ն, դու էս աշխատանքի մասին ե՞րբ ես իմացել։
— Երկու շաբաթ առաջ։
— Ու ինչո՞ւ չես համաձայնել։
Որդիս գլուխը կախեց։
— Մաման ասաց՝ դու իմ գնալուց հետո արհեստանոցը կփակես։ Ու ինձ հետ էլ չես խոսի։
Ամուսինս նստեց։
Հետո ասաց մի նախադասություն, որից ես քարացա։
— Ես էս ընտանիքում այլևս չեմ ուզում հայր լինել։
— Արա՛մ, էդ ի՞նչ ես ասում,— արտասվեցի։
Նա նայեց ինձ։
— Ես չեմ ուզում հայր լինել էն իմաստով, որով դու էդ բառը օգտագործել ես։ Որ տղաս իմ անունից վախենա իր կյանքն ընտրելուց։
Տիգրանը վերցրեց պայմանագիրը։
— Պա՛պ, արդեն ուշ է։ Էն աշխատանքի տեղն ինձ այլևս չեն սպասում։
Արամը շրջվեց դեպի ինձ։
— Նունե՛, դու գիտեի՞ր, որ տղան արդեն մերժել է առաջարկը։
Ես լուռ գլխով արեցի։
Հենց այդ պահին հասկացա, որ այլևս չեմ կարող թաքցնել այն, ինչ վերջին երկու տարիներին արել էի մեր ընտանիքում։
Շարունակությունը՝ առաջին մեկնաբանությունում 👇
Առաջին մեկնաբանություն
Մանեն առաջինը խոսեց։
— Մա՛մ, դու ի՞նչ ես արել։
Ես նստեցի։
Ձեռքերս դողում էին։
Արամը չէր բղավում։
Դա ավելի ծանր էր։
— Նունե՛, հիմա պատմելու ես ամեն ինչ,— ասաց նա։
Ու ես պատմեցի։
Մեր ընտանիքը տարիներ շարունակ փոքրիկ մետաղամշակման արհեստանոց ուներ։
Արամը պատվերով դարպասներ, աստիճանների բազրիքներ ու տարբեր մետաղական կառուցվածքներ էր պատրաստում։
Տիգրանը դեռ դպրոցական տարիներից գնում էր հոր մոտ։
Սկզբում օգնում էր պարզ գործերում։
Հետո սովորեց գծագրեր կարդալ։
Ավարտեց համապատասխան մասնագիտական ուսումը։
Վերջին տարիներին հենց ինքն էր հաճախորդների պատվերների համար համակարգչով չափագրություններ ու գծագրեր պատրաստում։
Արամը հպարտանում էր նրանով։
— Տղաս ինձնից էլ լավ մասնագետ է դառնալու,— ասում էր։
Բայց ես այդ խոսքերի մեջ ուրիշ բան էի լսում։
Ինձ թվում էր՝ եթե Տիգրանը հեռանա, ամուսինս կկոտրվի։
Երկու տարի առաջ որդուս առաջին անգամ աշխատանք էին առաջարկել ուրիշ քաղաքում։
Նա շատ էր ուրախացել։
Ինձ առաջինն էր ասել։
— Մա՛մ, մեծ արտադրամաս է։ Կարող եմ նոր բաներ սովորել։
Ես հարցրել էի.
— Իսկ պապադ ո՞նց է մենակ աշխատելու։
Տիգրանը պատասխանել էր.
— Կկազմակերպի։ Կարող ենք խոսել։
Բայց ես սկսել էի համոզել։
— Պապադ արդեն հիսունն անց է։ Առողջությունն էլ առաջվանը չէ։
Ամուսինս երբեմն ճնշման խնդիրներ ուներ։
Դա ինձ վախեցնում էր։
Բայց բժիշկը նրան աշխատել չէր արգելել, և Արամն ինքնուրույն էր վարում գործը։
Ես, սակայն, որդուս ասում էի.
— Քո գնալուց հետո կարող է արհեստանոցը փակի։ Ինքը քեզ չի ասի, բայց շատ ծանր կտանի։
Տիգրանը հրաժարվել էր առաջին առաջարկից։
Արամին այդ ժամանակ ուրիշ բան էի պատմել։
— Տիգրանը ուզում էր գնալ, բայց հետո մտածեց՝ դեռ փորձ չունի։ Որոշել է քեզ մոտ մնալ։
Արամը ուրախացել էր։
— Լավ է։ Մի երկու տարի էլ միասին կաշխատենք, հետո ինչ ուզենա՝ կանի։
Ես ոչինչ չէի ասել։
Այդպես սկսվեց մի բան, որն այն ժամանակ ինձ նույնիսկ սուտ չէր թվում։
Մտածում էի՝ ընտանիքն եմ պահում միասին։
Բայց ամեն անգամ ավելի մեծ որոշում էի կայացնում որդուս փոխարեն։
Անցած ամիս Տիգրանին աշխատանքի նոր առաջարկ էին արել։
Այս անգամ արդեն ավելի պատասխանատու պաշտոնի համար։
Նա պիտի տեղափոխվեր Գյումրի և աշխատեր մասնավոր նախագծային արտադրամասում։
Պայմանները լավ էին։
Վարձատրությունն ավելի բարձր էր։
Կար նաև մասնագիտական աճի հնարավորություն։
Տիգրանը կրկին ինձ էր առաջինը պատմել։
Բայց այս անգամ ավելի վճռական էր։
— Մա՛մ, ես ուզում եմ գնալ։
Ես վախեցա։
Ոչ միայն Արամի համար։
Ինձ համար էլ։
Մեր տղան ընտանիքի ամենակարևոր գործերի մեջ միշտ ներկա էր։
Երբ մեքենան փչանում էր, ինքն էր զբաղվում։
Երբ արհեստանոցում պատվերներ էին կուտակվում, օգնում էր։
Երբ հայրը հոգնած էր լինում, նրա փոխարեն էր գնում հաճախորդների հետ հանդիպման։
Ես արդեն սովորել էի, որ որդիս միշտ մոտ է։
Եվ դա կորցնելուց էի վախենում։
Տիգրանին ասել էի.
— Պապադ արդեն որոշել է՝ եթե դու հեռանաս, արհեստանոցը փակելու է։
Նա զարմացել էր։
— Պապան էդպիսի բան քեզ ասե՞լ է։
Ես պատասխանել էի.
— Հա՛։ Ու շատ նեղված է։ Ասել է՝ եթե գնաս, էլ չի ուզում հետդ աշխատել ու նույնիսկ խոսել։
Այդ խոսքերը Արամը երբեք չէր ասել։
Բայց որդիս հավատացել էր։
Որովհետև հայրը երբեմն կտրուկ էր խոսում։
Եվ Տիգրանը գիտեր՝ Արամը շատ էր սիրում իր գործը։
Նույն երեկո ես Արամին ասել էի.
— Տիգրանին ուրիշ տեղ են առաջարկել, բայց ինքը չի ուզում գնալ։ Ասում է՝ էստեղ ավելի լավ է։
Արամը զարմացել էր։
— Բա ինչո՞ւ ինձ չի ասում։
— Ամաչում է։ Մի՛ հարցրու։
Ամուսինս հավատացել էր ինձ։
Երկու տղամարդ՝ հայր ու որդի, ապրում էին նույն տանը, աշխատում նույն արհեստանոցում, բայց իրենց կյանքի ամենակարևոր հարցի մասին իրար չէին խոսում։
Իսկ ես ամեն օր համոզվում էի, թե ճիշտ բան եմ անում։
— Դու էս ամենը արե՞լ ես,— հարցրեց Արամը, երբ ավարտեցի։
Գլուխս կախեցի։
— Հա՛։
Տիգրանն անշարժ նստած էր։
Հետո ասաց.
— Մա՛մ, ես երկու անգամ իմ ուզած աշխատանքից հրաժարվել եմ, որովհետև կարծում էի՝ պապային վատ բան կպատահի, եթե գնամ։
Ես արտասվեցի։
— Տղա՛ս, ես վախենում էի։
Նա պատասխանեց.
— Իսկ ես երկու տարի ապրում էի քո վախով։
Այդ խոսքերից հետո այլևս չէի կարողանում արդարանալ։
Արամը վերցրեց պայմանագիրը։
— Տիգրա՛ն, աշխատանքի առաջարկը ե՞րբ է ուժը կորցրել։
— Երեկ։
— Զանգե՞լ ես։
— Հա՛։ Երեք օր առաջ ասացի՝ չեմ ընդունում։
— Իսկ եթե հիմա նորից զանգես։
Տիգրանը դառնությամբ ժպտաց։
— Այսօր զանգել եմ։ Ասացին՝ արդեն ուրիշ թեկնածուի հետ են պայմանավորվել։
Արամը փակեց աչքերը։
Մի քանի վայրկյան հետո ասաց.
— Ուրեմն էդ հնարավորությունը կորել է։
Այդ խոսքն ինձ ավելի ուժեղ հարվածեց, քան ցանկացած բղավոց։
Որովհետև այս անգամ հնարավոր չէր պարզապես ներողություն խնդրել ու ամեն ինչ վերադարձնել իր տեղը։
Հաջորդ առավոտ Տիգրանը արհեստանոց չգնաց։
Նստեց համակարգչի մոտ։
Սկսեց ուրիշ աշխատանքի առաջարկներ նայել։
Արամը մոտեցավ նրան։
— Տղա՛ս, ես ուզում եմ մի բան ասել։
Տիգրանը շրջվեց։
— Ասա՛, պա՛պ։
— Ես քեզ սովորեցրել եմ էն ամենը, ինչ գիտեմ։ Բայց դա չի նշանակում, որ պարտավոր ես իմ կողքին աշխատել մինչև կյանքիդ վերջը։
Որդուս աչքերը լցվեցին։
— Պա՛պ, ես մտածում էի՝ եթե գնամ, դու ինձ կկորցնես։
Արամը բռնեց նրա ուսը։
— Ես քեզ կկորցնեմ, եթե ստիպեմ մնալ ու դու մի օր ինձ ատես դրա համար։
Նրանք երկար լուռ կանգնած էին։
Ես խոհանոցից նայում էի նրանց։
Այս անգամ չմիջամտեցի։
Հաջորդ շաբաթ Տիգրանը գնաց երկու աշխատանքային հարցազրույցի։
Առաջինում առաջարկվող պայմանները իրեն չէին բավարարում։
Երկրորդում աշխատանքը հետաքրքիր էր, բայց ավելի ցածր վարձատրությամբ։
Նա երկար մտածեց։
Հետո որոշեց ընդունել երկրորդ տարբերակը։
Այն նույնպես ուրիշ քաղաքում էր։
Պետք էր բնակարան վարձել։
Ավելի համեստ ապրել։
Բայց կարող էր ինքնուրույն սկսել։
— Մա՛մ, ես որոշել եմ գնալ,— ասաց մի երեկո։
Արցունքները լցվեցին աչքերիս։
— Հասկանում եմ։
— Չէ՛, մա՛մ։ Ես ուզում եմ վստահ լինել, որ այս անգամ իսկապես հասկանում ես։
Նայեցի նրան։
— Գիտեմ, որ իրավունք չունեմ քեզ պահելու։
Նա պատասխանեց.
— Իրավունք ունես կարոտելու։ Ուզում եմ միայն, որ իմ փոխարեն չորոշես։
Տիգրանը մեկնեց ամսվա վերջին։
Արամը նրան տարավ կայարան։
Մանեն նույնպես գնաց։
Ես տանն էի մնացել։
Ոչ թե որովհետև չէի ուզում ճանապարհել։
Տիգրանն ինքն էր խնդրել.
— Մա՛մ, հիմա ուզում եմ մի քիչ ժամանակ անցնի, մինչև նորից հանգիստ խոսենք։
Դա ինձ շատ ցավեցրեց։
Բայց համաձայնեցի։
Առաջին անգամ ընդունեցի որդուս որոշումը՝ առանց համոզելու, որ փոխի։
Տունը փոխվեց։
Առավոտյան Տիգրանի սենյակի դուռը փակ էր։
Նրա գործիքների փոքրիկ տուփը չկար։
Արամը մենակ էր գնում արհեստանոց։
Մի քանի մեծ պատվեր ստիպված եղավ չընդունել, մինչև կարողացավ նոր աշխատող գտնել։
Դա հեշտ չէր։
Բայց նա ոչ մի անգամ որդուն չզանգեց՝ ասելու, թե իր գնալու պատճառով գործը դժվարացել է։
Փոխարենը փորձում էր աշխատանքը նոր ձևով կազմակերպել։
Մի օր տուն եկավ ու ասաց.
— Նունե՛, ես էլ եմ սխալվել։
Զարմացա։
— Ինչո՞ւ։
— Որովհետև երբեք Տիգրանին չեմ հարցրել՝ ինքն ինչ է ուզում։ Միշտ մտածել եմ՝ եթե կողքիս աշխատում է, ուրեմն երջանիկ է։
Հետո լռեց։
— Բայց դու իմ անունից խոսելով մեր միջև մի պատ ես սարքել։
Ես գլուխս կախեցի։
— Գիտեմ։
Երկու ամիս անց Տիգրանը զանգեց։
Նոր աշխատանքի առաջին մեծ նախագիծն էր ավարտել։
Ուրախ էր։
Պատմում էր, թե ինչ նոր սարքավորումների հետ է աշխատում, ինչ բարդություններ է ունեցել։
Ես լսում էի։
Հետո հարցրի.
— Տղա՛ս, լավ ե՞ս։
— Լավ եմ, մա՛մ։
Մի քիչ լռեց։
— Բայց ես դեռ չեմ կարող ձևացնել, թե ոչինչ չի եղել։
Պատասխանեցի.
— Չեմ պահանջում։
Նա շարունակեց.
— Ես քեզ կպատմեմ իմ կյանքից։ Բայց խնդրում եմ՝ ինչ ասում եմ, պապային մի՛ փոխանցիր էնպես, ինչպես քեզ է հարմար։
Այդ պահին աչքերս լցվեցին։
— Չեմ անի, Տիգրա՛ն։
Ամռանը որդիս առաջին անգամ վերադարձավ մի քանի օրով։
Մենք սովորական ընթրիք պատրաստեցինք։
Ոչ մի մեծ հավաքույթ չկար։
Նստեցինք չորսով։
Արամը նրան հարցրեց.
— Գործի տեղը մի դժվար հարց ունեմ, կարո՞ղ եմ քեզ հետ քննարկել։
Տիգրանը ժպտաց։
— Կարող ես, պա՛պ։
Նրանք սկսեցին խոսել գծագրերից։
Ես լսում էի։
Արամը այլևս չէր ասում՝ «Իմ տղան իմ գործը կշարունակի»։
Փոխարենը հարցնում էր.
— Իսկ դու էդտեղ ինչպե՞ս ես անում։
Եվ Տիգրանը պատմում էր։
Երբ որդիս պատրաստվում էր վերադառնալ, ես մոտեցա նրան։
— Տղա՛ս, մի բան ուզում եմ ասել։
Նա կանգ առավ։
— Ես քեզ էսքան ժամանակ տանը պահել եմ, որովհետև ինձ թվում էր՝ առանց քեզ մեր ընտանիքը չի դիմանա։ Բայց չեմ մտածել, թե դրա համար դու ինչից ես հրաժարվում։
Տիգրանը լուռ լսեց։
Հետո ասաց.
— Մա՛մ, ես դեռ քեզ սիրում եմ։ Բայց ինձ ժամանակ է պետք, որ նորից վստահեմ։
Գլխով արեցի։
Չփորձեցի ստիպել, որ գրկի ինձ։
Նա ինքն առաջ եկավ ու թեթև գրկեց։
Հետո վերցրեց պայուսակն ու դուրս գնաց։
Այդ երեկո Արամը երկար նստած էր պատշգամբում։
Մոտեցա։
— Արա՛մ, հիշո՞ւմ ես՝ էն օրը ինչ ասեցիր։
— Ո՞ր։
— Որ էլ չես ուզում հայր լինել։
Նա նայեց ինձ։
— Ես հայր լինելուց չէի հրաժարվում, Նունե՛։ Ես հրաժարվում էի էն մտքից, որ տղաս իմ պատճառով պիտի իր կյանքը չապրի։
Հետո մի քիչ լռեց։
— Հայր եմ։ Ու կմնամ։ Բայց հիմա պիտի սովորեմ լինել նրա հայրը՝ առանց նրան իմ կողքին պահելու։
Ես նստեցի կողքին։
Մեր որդու սենյակն այդ գիշեր դատարկ էր։
Նա այլ քաղաքում իր կյանքն էր սկսում։
Եվ առաջին անգամ մեր ընտանիքում ոչ մեկը չէր որոշում՝ ուր պիտի գնա Տիգրանը, բացի իրենից։
