Ամուսինս մեր տասնութամյա դստեր համալսարան ընդունվելու օրը նրա բոլոր ճամպրուկները իջեցրեց բակ ու հայտարարեց. «Էս աղջիկը Երևան չի գնալու»։ Ես մտածեցի՝ չի ուզում երեխային տնից հեռու թողնել։ Բայց երբ դուստրս հանեց ուսանողական բնակարանի բանալիներն ու դրեց հոր առաջ, ամուսինս գունատվեց։ «Ուրեմն արդեն գիտե՞ս»,— հազիվ արտաբերեց նա։
Աղջիկս՝ տասնութամյա Նարեն, համալսարան ընդունվելու լուրը լսելուն պես սկսեց ճամպրուկները հավաքել։
Մենք ապրում էինք Լոռու փոքր քաղաքներից մեկում։ Նարեն տարիներ շարունակ երազել էր Երևանում ճարտարապետություն սովորելու մասին։
Ես՝ քառասուներկուամյա Սոնաս, արդեն մտածում էի՝ ինչ ուտելիք պատրաստեմ հետը ուղարկելու համար։
Բայց ամուսինս՝ Արմենը, այդ երեկո մտավ աղջկաս սենյակ, վերցրեց երկու ճամպրուկն ու իջեցրեց բակ։
— Էս աղջիկը Երևան չի գնալու։
Նարեն քարացավ։
— Պա՛պ, ես ընդունվել եմ։
— Գիտեմ։
— Ուրեմն ինչո՞ւ։
— Էդտեղ մնալու հարցը լուծված չէ։
Բարկացած մոտեցա։
— Արմե՛ն, դու էլ էիր համաձայն, որ աղջիկը սովորի։
Նա չնայեց ինձ։
— Ես չեմ պատրաստվում իրեն անծանոթ մարդկանց հետ բնակարան ուղարկել։
Այդ պահին Նարեն պայուսակից բանալիների կապ հանեց։
Վրան փոքրիկ դեղին նշան կար։
— Ես բնակարան արդեն ունեմ, պա՛պ։
Արմենը տեսնելուն պես գունատվեց։
— Էդ բանալիները քեզ ո՞վ է տվել։
— Բնակարանի տիրուհին։
— Դու իր հետ խոսե՞լ ես։
— Խոսել եմ։ Ու գիտեմ՝ բնակարանն իրականում ում համար էիր վարձել։
Ամուսինս նստեց բակի աստիճանին։
— Ուրեմն արդեն գիտե՞ս։
Ես նայեցի նրանց։
— Ի՞նչ գիտի։ Ինձ ո՞վ կբացատրի։
Նարեն շրջվեց դեպի ինձ։
— Մա՛մ, պապան Երևանում բնակարան է վարձել։ Բայց ոչ ինձ համար։ Քո համար։
Շփոթվեցի։
— Ի՞նձ համար։
Արմենը գլուխը կախեց։
— Սոնա՛, ես ուզում էի քեզ ասել, երբ ամեն ինչ վերջնական լիներ։
Նարեն հանկարծ բարձրացրեց ձայնը.
— Բայց դու որոշել էիր, որ էդ հնարավորությունը մամաս պիտի ունենա իմ փոխարեն։ Ու դրա համար ինձ էիր տանը պահում։
Շարունակությունը՝ առաջին մեկնաբանությունում 👇
Առաջին մեկնաբանություն
Ես նստեցի ամուսնուս դիմաց։
— Արմե՛ն, ինչի՞ մասին են խոսում։
Նա երկար լռեց։
Հետո ասաց.
— Սոնա՛, դու երկու ամիս առաջ դիմում էիր տվել վերապատրաստման դասընթացին։ Երևանում։ Ընդունվել ես։
Ես քարացա։
Տասնվեց տարի առաջ բուժքույր էի աշխատել։
Հետո ծնվեցին երեխաներս, ընտանիքով տեղափոխվեցինք, և ես աշխատանքից դուրս եկա։
Վերադառնալու մասին հաճախ էի մտածում։
Գարնանը վերջապես գտել էի մի երկարաժամկետ մասնագիտական ծրագիր, որը հնարավորություն կտար թարմացնել հմտություններս և հետագայում կրկին աշխատանք փնտրել։
Դիմել էի։
Բայց ամուսնուս ասել էի, որ դեռ որոշում չեմ կայացրել։
— Քեզ ընդունել են,— շարունակեց Արմենը։— Անցած շաբաթ միասին կարդացինք նամակը։ Դու ասեցիր՝ չեմ կարող գնալ, Նարեի ուսման համար գումար է պետք։
Հիշեցի։
Ասել էի։
Նույնիսկ փաստաթղթերն էի պահարան տարել՝ համոզված, որ այս տարի չեմ մասնակցելու։
— Իսկ բնակարանն ինչի՞ համար է,— հարցրի։
— Որ կարողանաս դասընթացի օրերին Երևանում մնալ։ Ես նախնական պայմանավորվածություն եմ արել, մեկ ամսվա վարձն եմ վճարել։
— Բայց Նարեն ի՞նչ կապ ունի։
Արմենը դժվարությամբ պատասխանեց.
— Երկուսիդ բնակության ծախսերը միասին չէի կարողանում հաշվարկել։
Մեր ֆինանսական վիճակը այնքան էլ լավ չէր։
Արմենը փոքրիկ ավտոնորոգման կետում էր աշխատում։ Ես դպրոցում կես դրույքով օգնական էի։
Նարեի համալսարանական ծախսերն արդեն մեծ անհանգստություն էին առաջացնում։
Արմենը մտածել էր, որ եթե ես դասընթացին մասնակցեմ, հետո կարող եմ ավելի կայուն աշխատանք գտնել։
Բայց այդ հնարավորության համար պետք էր հիմա գումար ծախսել։
Իսկ Նարեի համար Երևանի բնակարան վարձելը նույն պահին անհնար էր թվում։
— Ես որոշեցի՝ աղջիկը մեկ տարի կմնա տանը, հետո նորից կփորձի,— ասաց Արմենը։
Նարեն ընդհատեց.
— Բայց պա՛պ, ես համալսարան ընդունվել եմ։ Ուսումս պիտի հիմա սկսեմ։ Քեզ ով է ասել, որ կարելի է պարզապես մեկ տարով հետաձգել։
Արմենը լռեց։
Ես էլ։
Որովհետև առաջին անգամ տեսա՝ ամուսինս փորձել էր երկու մարդու ապագան մեկ հաշվարկի մեջ տեղավորել և հետո ինքնուրույն ընտրել, թե ումն է ավելի կարևոր։
— Իսկ դու բնակարանի բանալիներն ինչպե՞ս ես ստացել,— հարցրի Նարեին։
Աղջիկս բացատրեց, որ հայրն իր հեռախոսով զանգելիս խոսել էր վարձակալած բնակարանի մասին։
Նարեն լսել էր փողոցի անունը և այն ենթադրել, թե հայրն իրեն անակնկալ է պատրաստում։
Հետո, երբ գտել էր բնակարանի տիրուհու հեռախոսահամարը, զանգահարել էր՝ մուտքի պայմանները ճշտելու համար։
Տիրուհին ասել էր, որ բնակարանը վարձակալված է Արմենի անունով, բայց նա հայտնել է՝ այնտեղ մնալու է իր կինը՝ Սոնան։
Նարեն զարմացել էր։
Կնոջ հետ նորից խոսել էինք արդեն այդ երեկո։
Նա համաձայնել էր բանալիների պահեստային օրինակն անցկացնել Նարեին՝ Արմենի նախապես տված թույլտվությամբ, որովհետև աղջիկն ասել էր, թե ընտանիքն է տեղափոխվելու։
Եվ հենց այդ ժամանակ Նարեն հասկացել էր՝ բնակարանն ինձ համար է։
— Ես ուզում էի քեզ ուրախացնել, մա՛մ,— ասաց նա։— Բայց հետո պապան ասաց՝ Երևան չես գնալու։ Հասկացա, որ էս ամենի մեջ ինչ-որ բան սխալ է։
Բակում երկար վիճեցինք։
Արմենն ասում էր, որ պարզապես ընտանիքի հնարավորությունների սահմաններում է փորձել որոշում կայացնել։
Նարեն պնդում էր, որ ոչ ոք իրավունք չունի իր ընդունելության հարցը լուծել առանց իրեն լսելու։
Իսկ ես առաջին անգամ չգիտեի՝ ում կողմը բռնել։
Որովհետև երկուսն էլ մի կարևոր բան ճիշտ էին ասում։
Գումարն իսկապես սահմանափակ էր։
Բայց նաև ճիշտ էր, որ Արմենը չպետք է մեր փոխարեն որոշեր՝ ով պիտի սպասի։
— Երկուսդ էլ տուն եկեք,— վերջապես ասացի։— Ճամպրուկները հետ բերեք։ Մենք այսօր ոչ մեկի ապագան չենք կտրելու։
Հաջորդ առավոտ երեքով նստեցինք սեղանի շուրջ։
Առաջին անգամ ոչ թե ընդհանուր խոսքերով, այլ թվերով քննարկեցինք մեր հնարավորությունները։
Նարեի համալսարանական ծրագրում կար ուսանողական հանրակացարանի համար դիմելու հնարավորություն։
Նա արդեն դիմել էր։
Սակայն պատասխանը դեռ չէր եկել։
Իսկ ես կարող էի մասնագիտական դասընթացի կազմակերպիչներին հարցնել՝ հնարավո՞ր է որոշ պարապմունքներ մասնակցել այլ ժամանակացույցով։
Արմենը սկզբում կասկածեց։
— Դե հո ամեն ինչ մեր ուզածով չի լինելու։
Ես պատասխանեցի.
— Չգիտենք։ Բայց հարցնելը դեռ ոչինչ չի արժենում։
Նարեն զանգեց համալսարանի համապատասխան բաժին։
Պարզվեց՝ հանրակացարանի տեղերի հերթական բաշխումը դեռ չէր ավարտվել։
Նրան խնդրեցին ներկայացնել անհրաժեշտ լրացուցիչ տեղեկությունները և սպասել վերջնական պատասխանին։
Ես խոսեցի դասընթացի պատասխանատուի հետ։
Իմացա, որ ծրագրի սկզբնական հատվածում շաբաթական մի քանի օր ներկայություն էր անհրաժեշտ, իսկ մնացած աշխատանքը կարելի էր կազմակերպել ըստ հաստատված ժամանակացույցի։
Այսինքն՝ հնարավոր էր նախ փորձել Երևան գնալ միայն պարտադիր պարապմունքների օրերին։
Այդ տարբերակը հեշտ չէր։
Բայց նշանակում էր, որ ես պարտադիր չէի մշտապես այնտեղ բնակվեի։
Արմենն առաջարկեց.
— Սոնա՛, եթե շաբաթվա երկու օր գնաս ու հետ գաս, գուցե տանենք քեզ մեքենայով։
Ես գլխով արեցի։
— Կարող է օգնել։ Բայց քո աշխատանքային ժամերն էլ պիտի հաշվի առնենք։
Նարեն միջամտեց.
— Մա՛մ, ես էլ կարող եմ ամռանը կես դրույքով աշխատել ու ճանապարհածախսիս մի մասը հոգալ։
Ես ժպտացի։
— Կարող ես, բայց դա չպետք է խանգարի ուսմանդ։
Առաջին անգամ մեր քննարկումն արդեն մրցակցություն չէր այն մասին, թե ով պիտի հրաժարվի իր հնարավորությունից։
Մենք լուծումներ էինք փնտրում։
Մի քանի օր անց Նարեն հանրակացարանից դրական պատասխան ստացավ։
Սենյակը համատեղ էր, երեք ուսանողի համար։
Մենք միասին գնացինք տեսնելու պայմանները։
Նարեն ուրախությունից գրեթե չէր խոսում։
Բայց Արմենը դեռ լարված էր։
Երբ վերադարձանք, նա ասաց.
— Ես հիմա հասկացա, որ եթե սկզբից հարցնեի, գուցե էսքան չվիճեինք։
Նարեն նայեց նրան։
— Պա՛պ, ես երբեք չէի ուզում, որ մաման չսովորի։
Արմենը գլուխը կախեց։
— Գիտեմ։
— Բայց դու ինձ ներկայացրեցիր այնպես, կարծես իմ համալսարան գնալը մորս հնարավորությունն է խլում։
Այդ խոսքերից հետո ամուսինս երկար լռեց։
Հետո ասաց.
— Ես սխալ էի։
Սեպտեմբերին Նարեն տեղափոխվեց հանրակացարան։
Մենք նրան երեքով ուղեկցեցինք։
Արմենն ամբողջ ճանապարհին փորձում էր գործնական խորհուրդներ տալ։
— Փաստաթղթերդ առանձին պահի՛ր։
— Հեռախոսդ միշտ լիցքավորի՛ր։
— Ուշ ժամի մենակ մի՛ վերադարձիր։
Նարեն ժպտում էր։
Հետո կանգ առավ հանրակացարանի դռան մոտ։
— Պա՛պ, մի բան եմ ուզում խնդրել։
— Ի՞նչ։
— Երբ անհանգստանաս, ինձ ասա, որ անհանգստանում ես։ Մի՛ ասա, որ չեմ գնալու։
Արմենը գրկեց նրան։
— Պայմանավորվեցինք։
Իմ դասընթացն էլ սկսվեց մի քանի շաբաթ անց։
Առաջին օրը շատ էի վախենում։
Տարիներ շարունակ չէի նստել ուսումնական լսարանում։
Մտածում էի՝ միգուցե բոլորից մեծ լինեմ, միգուցե չհասցնեմ։
Բայց երբ ներկայացա, տեսա, որ սովորելու ցանկությունը տարիք չէր հարցնում։
Արմենը շաբաթվա որոշ օրերին ինձ օգնում էր ճանապարհի հարցում, իսկ մնացած օրերին երթուղային տրանսպորտից էի օգտվում։
Դժվար էր։
Հոգնում էի։
Բայց երբ երեկոյան տուն էի հասնում ու պատմում սովորածս, ամուսինս լսում էր այնպիսի ուշադրությամբ, ինչպիսին վաղուց չէի տեսել։
Նոյեմբերին Նարեն հանգստյան օրերին տուն եկավ։
Նստեցինք խոհանոցում։
Ես դասընթացի նյութերս էի կարդում, ինքը՝ ճարտարապետության առաջադրանքները կատարում։
Արմենը ներս մտավ, նայեց մեր սեղանին ու ծիծաղեց։
— Էս տան մեջ հիմա բոլորը սովորո՞ւմ են։
Նարեն պատասխանեց.
— Դու էլ կարող ես։
Արմենը ժպտաց։
— Ես ձեր դասերը չեմ հասկանա։
Ես նայեցի նրան։
— Բայց կարող ես լսել, թե ինչ ենք սովորում։
Նա նստեց մեր կողքին։
Մի օր Նարեն պայուսակից հանեց այն դեղին նշանով բանալին։
— Պա՛պ, էս պիտի քեզ վերադարձնեմ։
Արմենը վերցրեց։
— Բա ինչո՞ւ էիր մինչև հիմա պահել։
— Որ հիշեցնեմ՝ մի օր երեքով որոշեցինք, որ ոչ մեկս մյուսի փոխարեն չի որոշելու։
Ես ժպտացի։
Այդ բանալին ի սկզբանե նախատեսված էր իմ դասընթացի համար։
Բայց այն օրը, երբ Նարեն դրեց հոր առաջ, դարձավ մեր ընտանիքի ամենադժվար խոսակցության պատճառը։
Ու հիմա նույն բանալին այլևս ոչ մեկի հնարավորությունը մյուսից խլելու նշան չէր։
Դա պարզապես վարձակալած փոքրիկ բնակարանի բանալի էր։
Իսկ մեր ընտանիքում արդեն երկու մարդ սովորում էին այն, ինչ տարիներով երազել էին։
