«Ամուսինս իմ բացակայությամբ մորս տարել էր գյուղ ու բոլորին ասել, թե նա այլևս մեզ հետ չի ապրելու։ Բայց երբ հասա այնտեղ, մայրս բացեց դուռն ու ասաց. «Աղջի՛կս, ամուսինդ մի բան է արել, որը դու դեռ չգիտես»»
Երեք օրով գործուղման էի մեկնել։ Վերադարձա տուն ու տեսա՝ մորս սենյակը դատարկ է։ Նրա հագուստները, դեղերը, նույնիսկ սիրելի բազկաթոռն անհետացել էին։ Իսկ ամուսինս հանգիստ նստած սուրճ էր խմում։
— Ո՞ւր է մաման։
— Գյուղում։
— Ո՞նց թե գյուղում։
— Տարել եմ քրոջ մոտ։ Էստեղ այլևս չի ապրելու։
Ես՝ 39-ամյա Արմինես, տասնվեց տարի ամուսնացած էի Գարիկի հետ։
Մայրս՝ 72-ամյա Նվարդը, վերջին երկու տարին մեզ հետ էր ապրում։ Նա ինքնուրույն էր տեղաշարժվում, իր գործերն անում, բայց հորս մահից հետո չէր ուզում մենակ մնալ։
Մեր երեքսենյականոց բնակարանում նրա համար առանձին սենյակ էինք հատկացրել։
Եվ հիմա ամուսինս առանց ինձ հետ խոսելու տեղափոխել էր նրան։
— Գարի՛կ, դու ինչպե՞ս ես համարձակվել։
Նա բաժակը դրեց սեղանին։
— Արմինե՛, ես էլ եմ էս տանն ապրում։ Երկու տարի համբերել եմ։ Վերջապես պիտի մեր կյանքով ապրենք։
— Մայրս բե՞ռ է քեզ համար։
— Ես նման բան չասացի։
— Ուրեմն ինչո՞ւ ես տարել։
Նա խուսափեց հայացքիցս։
— Ինքն էլ համաձայն էր։
Անմիջապես զանգեցի մորս։
Հեռախոսն անջատված էր։
Գարիկն ասաց, թե մորս հեռախոսը մեքենայում նստելիս ընկել ու փչացել է։
Այլևս չլսեցի նրան։ Վերցրի մեքենայի բանալիները և շարժվեցի դեպի գյուղ։
Երկու ժամ անց կանգնած էի մորաքրոջս տան առաջ։
Դուռը բացեց մայրս։
Նրա աչքերը կարմրած էին։
— Մա՛մ, արի՛, գնում ենք տուն։
Նա չշարժվեց։
— Արմինե՛, նախ ներս արի։
— Գարիկն իրավունք չուներ քեզ այստեղ բերելու։
Մայրս դանդաղ փակեց դուռը։
— Գիտեմ, աղջի՛կս։ Բայց ես ինքս եմ խնդրել, որ ինձ բերի։
Քարացա։
— Ինչո՞ւ։
Նա մոտեցավ սեղանին ու վերցրեց մի թղթապանակ։
— Որովհետև երեկ պատահաբար լսեցի, թե ամուսինդ ում հետ է խոսում ու ինչ է պատրաստվում անել մեր տան հետ։
Սիրտս սկսեց արագ բաբախել։
— Ի՞նչ տան։
Մայրս նայեց աչքերիս։
— Այն տան, որը դու կարծում էիր՝ տարիներ առաջ վաճառել ենք։
Շարունակությունը՝ առաջին մեկնաբանությունում 👇
Շարունակություն
Մայրս թղթապանակը դրեց իմ առջև։
— Նստի՛ր, Արմինե՛։ Ամեն ինչ պիտի սկզբից պատմեմ։
Մեր ընտանիքը տարիներ առաջ Աշտարակի մոտ փոքրիկ տուն ուներ՝ բակով ու հողամասով։
Հորս մահից հետո մայրս ասել էր, որ այն վաճառել է։ Ես չէի հետաքրքրվել մանրամասներով։ Այդ ժամանակ ծանրաբեռնված էի աշխատանքով, իսկ մայրս պնդում էր, որ ուզում է այդ էջը փակել։
— Բայց տունը չենք վաճառել,— ասաց նա։
— Ինչպե՞ս թե չենք վաճառել։
— Հայրդ դեռ կենդանի ժամանակ էր որոշել տունը քո անունով ձևակերպել։ Նվիրատվությունը տարիներ առաջ ավարտվել է։ Դու էլ փաստաթղթերը ստորագրել ես, հիշո՞ւմ ես։
Մի պահ լռեցի։
Հիշեցի։ Այն ժամանակ հայրս ասել էր՝ ուզում է, որ տունը հետագայում ինձ մնա։ Մենք միասին գնացել էինք անհրաժեշտ ձևակերպումները կատարելու։
— Բայց հետո դուք ասացիք, որ տունը ծախել եք։
— Հայրդ մահանալուց հետո ես էդպես ասացի, որովհետև չէի ուզում՝ դու քեզ պարտավորված զգաս տունը պահելու կամ ինձ այնտեղ ապրեցնելու համար։ Իրականում այն վարձով էինք տվել։ Վարձակալներն էլ անցած տարի հեռացել են։
Ես շփոթված նայեցի մորս։
— Ինչո՞ւ էիր նման բան թաքցնում ինձնից։
Նա գլուխը կախեց։
— Սխալ եմ արել։ Քեզնից բան թաքցնելու փոխարեն պիտի խոսեի։ Գարիկը հետո պատահաբար իմացավ։
— Ե՞րբ։
— Վեց ամիս առաջ։ Երբ ինձ տարավ այնտեղ՝ հին իրերս վերցնելու։
Հիշեցի այդ օրը։
Գարիկը պատմել էր, թե մորս գյուղի հին ծանոթներից մեկի մոտ է տարել։
Իսկ իրականում նրանք գնացել էին մեր տուն։
— Երեկ ինչպե՞ս իմացար, թե Գարիկն ինչ է պատրաստվում անել,— հարցրի։
Մայրս պատմեց, որ նախորդ երեկո ամուսինս հեռախոսով խոսելիս բացել էր հյուրասենյակի դուռը։
Գարիկն ասել էր.
— Արմինեն հիմա քաղաքում չէ։ Մինչև վերադառնա, Նվարդին կտանեմ գյուղ։ Հետո հանգիստ կխոսենք տան հարցից։
Մայրս մտածել էր, թե խոսքն իրենց համատեղ բնակարանի մասին է։
Բայց հետո լսել էր մյուս նախադասությունը։
— Գյուղի տունը երեք ամսով կարող ենք տրամադրել։ Նախ կտեսնեն՝ գործը ստացվո՞ւմ է։
— Ո՞ւմ էր տրամադրելու,— ընդհատեցի մորս։
— Իր ընկերոջը՝ Սևակին։
Գարիկը վերջին ամիսներին անընդհատ պատմում էր, որ Սևակն ուզում է գյուղական հյուրատուն բացել։
Նրան հարմար տուն էր պետք՝ բակով, առանձին մուտքով։
Եվ հիմա ամեն ինչ սկսում էր իրար կապվել։
— Բայց Գարիկն իրավունք չունի իմ տունը որևէ մեկին տրամադրել։
— Գիտեմ։ Ինքն էլ գիտի։ Դրա համար էլ ուզում էր քեզ համոզել։
Մայրս շարունակեց.
— Ես իրեն հարցրի՝ Արմինեն գիտի՞։ Ասաց՝ դեռ չէ։ Բայց կխոսի հետդ, երբ վերադառնաս։
— Ու դու դրա համա՞ր ես գյուղ եկել։
— Ոչ միայն։
Նա մի պահ լռեց։
— Գարիկին ասացի, որ չեմ ուզում իմ պատճառով դուք իրար հետ կռվեք։ Նա էլ խոստովանեց՝ արդեն հոգնել է ինձ հետ նույն հարկի տակ ապրելուց։
Կոկորդս սեղմվեց։
— Էդպե՞ս ասաց։
— Հա՛։ Ու գիտե՞ս՝ ամենացավալին ինչն էր։ Ես իրեն հասկացա։
Վեր կացա։
— Մա՛մ, ինչպե՞ս կարող ես հասկանալ։
— Որովհետև ես էլ եմ զգացել, որ մեր տանն ինձնից խուսափում է։ Երբ գալիս էր աշխատանքից, սպասում էր, մինչև ես մտնեմ իմ սենյակ, նոր նստում էր հեռուստացույցի առաջ։ Երբեմն էլ դու ինձ հետ երկար խոսելուց հետո իր հետ չէիր հասցնում ժամանակ անցկացնել։
Ես ուզում էի առարկել։
Բայց մայրս շարունակեց.
— Դա չի նշանակում, որ իրավունք ուներ իմ փոխարեն որոշելու։ Բայց նաև չի նշանակում, որ ինքը պարտավոր է ամբողջ կյանքում ինձ հետ ապրել։
Նստեցի։
Առաջին անգամ մտածեցի, թե որքան քիչ էինք Գարիկի հետ այդ թեմայով խոսել։
Երբ մայրս տեղափոխվել էր մեզ մոտ, ամուսինս համաձայնել էր։ Բայց ասել էր.
— Մի քանի ամիս թող մնա։ Հետո մի բան կմտածենք։
Մի քանի ամիսը դարձել էր երկու տարի։
Եվ ես այլևս չէի հարցրել՝ ինքը ինչպես է զգում։
Սակայն դա չէր արդարացնում նրա գաղտնի ծրագիրը։
— Մա՛մ, դու հիմա ի՞նչ ես ուզում։
Նա նայեց պատուհանից դուրս։
— Ուզում եմ վերադառնալ մեր գյուղի տուն։ Բայց ոչ որպես մարդ, որին Գարիկը հեռացրել է։ Ուզում եմ ինքս որոշել՝ որտեղ ապրեմ։
— Իսկ մորաքույրի տա՞նը։
— Մի քանի օր կմնամ։ Հետո միասին կգնանք Աշտարակի տունը նայելու։ Եթե ապրելու համար հարմար չէ, ուրիշ տարբերակ կգտնենք։
Երեկոյան վերադարձա Երևան։
Գարիկը խոհանոցում էր։
Ինձ տեսնելով՝ անմիջապես հարցրեց.
— Մամադ լա՞վ է։
— Լավ է։ Բայց հիմա դու ինձ պիտի բացատրես՝ ինչ ես պատրաստվում անել իմ տան հետ։
Նա գունատվեց։
— Արմինե՛, լսի՛ր…
— Սևակին ուզում էիր տալ, չէ՞։
Գարիկը երկար լռեց։
Հետո գլխով արեց։
— Հա՛։
— Իմ համաձայնությունն ունեի՞ր։
— Չէ՛։ Բայց ես չէի պատրաստվում առանց քեզ պայմանագիր կնքել։
— Իսկ ինչո՞ւ ինձ շուտ չասացիր։
Նա նստեց։
— Որովհետև գիտեի՝ հենց մորդ անունը տամ, կմտածես՝ ուզում եմ իրեն տնից հանել։
— Բայց դու հենց դա էլ արել ես։
Գարիկը ձեռքերով ծածկեց դեմքը։
— Ես ուզում էի, որ մամաս ու պապաս երբեմն մեզ հյուր գան ու կարողանան հանգիստ մնալ։ Որ մեր տունը միայն քո մոր շուրջը չպտտվի։ Ես քեզ մի քանի անգամ ասել եմ, որ ինձ դժվար է։
— Իսկ տունը Սևակին տալը դրա հետ ի՞նչ կապ ուներ։
— Նա առաջարկել էր վարձակալել։ Մտածեցի՝ ստացած գումարով մորդ համար գյուղում բնակության պայմանները լավացնենք։ Ես համոզված էի, որ վերջում բոլորը կհամաձայնեն։
Այդ պահին հասկացա, որ Գարիկը միանգամից երկու մարդու կյանքի համար ծրագիր էր կազմել՝ առանց երկուսից որևէ մեկին հարցնելու։
— Դու նույնիսկ մորս չես հարցրել՝ ինքը ուզո՞ւմ է գյուղ գնալ։
— Վերջում ինքն ասաց, որ ուզում է։
— Երբ արդեն իրեն ասել էիր, որ հոգնել ես իր հետ ապրելուց։
Գարիկը գլուխը կախեց։
Հաջորդ առավոտ Սևակն ինքն էր զանգել ինձ։
Նա չգիտեր, որ տունն իմ անունով է։
Գարիկն ասել էր, թե դա մեր ընտանիքի տունն է, ու դեռ պետք է սեփականատիրոջ հետ պայմանավորվել։
Սևակը ներողություն խնդրեց թյուրիմացության համար և հայտնեց, որ որևէ նախապատրաստական աշխատանք չի սկսելու։
Ես նրա հետ հանգիստ խոսեցի։
Այդ հարցում մեղավորը Սևակը չէր։
Հետո Գարիկին ասացի.
— Մենք լուրջ խնդիր ունենք։ Բայց դա միայն տան հարցը չէ։ Դու կարող էիր ինձ ասել, որ այսպես այլևս չես ուզում ապրել։ Ես էլ պիտի քեզ լսեի։ Փոխարենը դու որոշեցիր ամեն ինչ կազմակերպել իմ բացակայությամբ։
Նա համաձայնեց։
— Վախենում էի, որ նորից կասես՝ մաման մենակ մնալ չի կարող։
— Գուցե ասեի։ Բայց պիտի խոսեինք։ Ոչ թե մորս տեղափոխեիր այնպես, կարծես ավելորդ կահույք է։
Գարիկը ոչինչ չպատասխանեց։
Հաջորդ շաբաթ օրը մորս հետ գնացինք Աշտարակի մոտ գտնվող մեր տունը։
Երբ դուռը բացեցինք, ներսում խոնավության հոտ կար։
Խոհանոցի ծորակը կաթում էր։ Ննջասենյակի պատերից մեկի ներկը թափված էր։
Բակում աճած խոտը գրեթե ծածկել էր արահետը։
Մայրս երկար կանգնած նայում էր։
— Նվարդի՛կ,— հանկարծ ասաց ինքն իրեն,— դու էս տունը ո՞նց ես էսքան անտեր թողել։
Ես ժպտացի։
— Մա՛մ, դու քեզ հետ ե՞ս խոսում։
— Հա՛։ Որ հասկանամ՝ գործ շատ կա։
Երկուսով ծիծաղեցինք։
Հետո մայրս մոտեցավ հին ընկուզենուն։
— Հայրդ է տնկել,— ասաց։— Հիշո՞ւմ ես՝ փոքր ժամանակ ճյուղերից կախված ճոճանակ ունեիր։
— Հիշում եմ։
Նա նստեց բակի նստարանին։
— Գիտե՞ս, Արմինե՛, ես մինչև հիմա չէի ուզում էստեղ վերադառնալ։ Ամեն անկյունում հորդ էի հիշում։ Բայց հիմա արդեն ուզում եմ տեսնել՝ կարո՞ղ եմ նորից էստեղ իմ կյանքն ունենալ։
Ես նստեցի կողքին։
— Եթե ուզես, կօգնեմ։
Նա բռնեց ձեռքս։
— Գիտեմ։ Բայց նախ ինքս պիտի որոշեմ։
Երկու ամսում տունը մասամբ նորոգեցինք։
Սանտեխնիկը փոխեց վնասված խողովակը։ Պատերը չորացրինք ու ներկեցինք։ Բակի արահետը մաքրեցինք։
Մայրս այդ ընթացքում շարունակում էր ապրել քրոջ մոտ։
Մի քանի անգամ այցելեց տուն, ստուգեց աշխատանքները և ընտրեց, թե ինչ կահույք է ուզում վերադարձնել։
Գարիկը նույնպես առաջարկեց օգնել։
Մայրս համաձայնեց, բայց հստակ ասաց.
— Գարի՛կ, ես քեզ չեմ խնդրում իմ կյանքը կազմակերպել։ Եթե ուզում ես, կարող ես բակի ցանկապատը նորոգել։ Դա քեզ լավ է ստացվում։
Նա ժպտաց։
— Կանեմ, մամա Նվարդ։
Եվ իսկապես եկավ։
Ամբողջ շաբաթ օրը աշխատեց։
Բայց այս անգամ ոչ մի որոշում չկայացրեց մորս փոխարեն։
Մայրս գյուղի տուն տեղափոխվեց աշնան սկզբին։
Սկզբում ես ամեն օր զանգում էի։
Մի շաբաթ անց նա բարկացավ։
— Արմինե՛, ես քեզ սիրում եմ, բայց կես ժամը մեկ զանգել պետք չէ։ Դեռ յոթանասուներկու եմ, ոչ թե հարյուրերկու։
Ես ծիծաղեցի։
— Լավ, մա՛մ։
Նա նորից սկսեց շփվել հին հարևանների հետ։
Մոտակայքում ապրող մորաքույրս շաբաթը մի քանի անգամ այցելում էր։ Մայրս էլ երբեմն գնում էր նրա տուն։
Բայց ամենակարևորը՝ մայրս այլևս չէր զգում, որ ապրում է ուրիշի ընտանիքում։
Իսկ մեր տանը փոփոխությունը ավելի դժվար եղավ։
Գարիկի հետ միանգամից չհաշտվեցինք։
Ես երկար ժամանակ չէի կարողանում մոռանալ, թե ինչպես էի տուն վերադարձել ու մորս սենյակը դատարկ գտել։
Նա էլ վերջապես սկսեց բաց խոսել այն ամենի մասին, ինչ ամիսներով ներսում էր պահել։
Պարզվեց՝ մեր հարաբերություններում շատ հարցեր կային, որոնք մորս ներկայությունից էլ առաջ էին սկսվել։
Մենք որոշեցինք դրանք քննարկել, ոչ թե նորից լռել։
Մի կիրակի մորս տուն գնացինք միասին։
Երբ հասանք, բակի դուռը բաց էր։
Մայրս խոհանոցում գաթա էր պատրաստում։
Գարիկը ներս մտավ ու հարցրեց.
— Մամա Նվա՛րդ, մի բանում օգնե՞մ։
Մայրս նրան գրտնակը մեկնեց։
— Եթե ուզում ես, խմորը բացի՛ր։
Գարիկը զարմացավ։
— Ես հո չգիտեմ։
— Կսովորես։
Ես ծիծաղեցի։
Առաջին անգամ երկար ժամանակ անց երեքով հանգիստ խոսեցինք։
Ընթրիքի վերջում մայրս հանկարծ ասաց.
— Մի բան ունեմ ասելու։
Երկուսս էլ նայեցինք նրան։
— Էս տունը դեռ Արմինեի անունով է։ Ու ես ուզում եմ, որ այդպես էլ մնա։ Բայց քանի դեռ այստեղ եմ ապրում, խնդրում եմ՝ առանց ինձ որոշելու ոչ մի բան մի՛ փոխեք։
Գարիկը գլխով արեց։
— Համաձայն եմ։
Մայրս նայեց ինձ։
— Դո՞ւ։
— Ես էլ։
Հետո ժպտաց։
— Ու մի բան էլ։ Հաջորդ կիրակի ձեր տուն չեմ գալու։ Հարևանուհուս հետ ուզում ենք Էջմիածին գնալ։
Ես զարմացա։
— Մա՛մ, էդ ե՞րբ եք պայմանավորվել։
— Երեկ։
— Բա ինձ ինչո՞ւ չես ասել։
Մայրս ծիծաղեց։
— Արմինե՛, դու իմ աղջիկն ես, ոչ թե իմ օրացույցը։
Գարիկն այնքան բարձր ծիծաղեց, որ ես էլ չդիմացա։
Երեկոյան, երբ պատրաստվում էինք վերադառնալ, մայրս ինձ մի կողմ կանչեց։
— Արմինե՛, էն օրը, որ եկար ու ուզեցիր անմիջապես ինձ տուն տանել, հիշո՞ւմ ես։
— Հիշում եմ։
— Ես քեզ հետ չէի գալիս, որովհետև առաջին անգամ երկար տարիներից հետո ուզում էի ինքս ընտրել՝ որտեղ եմ ապրելու։
Նա մի պահ լռեց։
— Բայց մի բան էլ հիշիր։ Գարիկը սխալ է արել։ Շատ սխալ։ Ու ես չեմ ուզում՝ դու դրա համար քեզ մեղավոր զգաս։ Միևնույն ժամանակ չեմ ուզում՝ ինձ պատճառ դարձնեք ձեր բոլոր խնդիրների համար։
Գրկեցի նրան։
Այդ երեկո տուն վերադարձանք երկուսով։
Երբ մտանք, Գարիկը կանգ առավ մորս նախկին սենյակի առաջ։
— Արմինե՛, ի՞նչ անենք էս սենյակը։
Ես մի պահ մտածեցի։
— Դեռ ոչինչ։
Նա գլխով արեց։
— Լավ։
Երկու շաբաթ անց մայրս զանգեց։
— Արմինե՛, էն իմ հին բազկաթոռը դեռ ձեզ մո՞տ է։
— Հա՛, մա՛մ։
— Կիրակի օրը կբերե՞ք։ Ուզում եմ պատուհանի մոտ դնել։ Էնտեղ արևը լավ է ընկնում։
— Կբերենք։
Հեռախոսը անջատելուց հետո Գարիկին ասացի մորս խնդրանքը։
Նա անմիջապես պատասխանեց.
— Լավ, մեքենայի մեջ տեղ կանենք։
Կիրակի օրը բազկաթոռը տարանք։
Մայրս ինքն ընտրեց տեղը։
Դրեցինք պատուհանի մոտ։
Նա նստեց, նայեց բակին ու ժպտաց։
— Այ հիմա ճիշտ է։
Ես կանգնած նայում էի նրան։
Երկու ամիս առաջ նույն բազկաթոռի անհետանալուց սարսափել էի։
Հիմա այն նորից մորսն էր՝ իր ընտրած տեղում։
Իսկ երբ տուն վերադառնալուց առաջ Գարիկը հարցրեց՝ հաջորդ անգամ ինչով կարող ենք օգնել, մայրս պատասխանեց.
— Հիմա ոչ մի բանով։ Գնացեք ձեր տուն։ Ես իմ գործերն ունեմ։
Նա փակեց դուռը, իսկ մի քանի վայրկյան անց պատուհանից ձեռքով արեց մեզ։
Մենք նստեցինք մեքենան։
Գարիկը միացրեց շարժիչը։
Հետո հարցրեց.
— Արմինե՛, այսօր որտե՞ղ ճաշենք։
Նայեցի նրան։
— Դու ի՞նչ ես ուզում։
Նա ժպտաց։
— Չգիտեմ։ Կարող ենք միասին որոշել։
Եվ երկար ժամանակ անց առաջին անգամ այդ սովորական հարցից ինձ լավ զգացի։
