Աղջկաս համալսարանի ավարտական միջոցառմանը ռեկտորը հանկարծ դադարեցրեց դիպլոմների հանձնումը և հայտարարեց. «Այս դահլիճում մի մարդ կա, որի պատճառով այսօր տասնութ ուսանող կարող է զրկվել իր ապագայից»։ Հետո նա մոտեցավ հենց իմ աղջկան։
Աղջիկս՝ Մանեն, քսաներեք տարեկան էր։
Չորս տարի սպասել էինք այդ օրվան։ Ամուսինս երկար ժամանակ գործազուրկ էր եղել, և ես հաճախ երկու տեղ էի աշխատել, որպեսզի Մանեն կարողանա ավարտել ուսումը։
Նա միջազգային հարաբերություններ էր սովորում։
Այդ օրը հագել էր մուգ կապույտ զգեստ և այնքան երջանիկ էր, որ առավոտից անընդհատ լուսանկարվում էր ընկերուհիների հետ։
Բայց երբ ռեկտորը մոտեցավ նրան, նրա ժպիտն անհետացավ։
— Մանե՛, խնդրում եմ՝ վեր կաց։
Աղջիկս դանդաղ կանգնեց։
Ռեկտորը նայեց դահլիճին։
— Վերջին քսանչորս ժամում տեղեկություններ ենք ստացել մի ծրագրի մասին, որով մեր տասնութ շրջանավարտներ պատրաստվում են այսօր գիշեր մեկնել արտասահման։ Այդ ծրագիրը համալսարանի անունով է ներկայացվել, բայց մենք այն չենք հաստատել։
Դահլիճում աղմուկ բարձրացավ։
Ես ոչինչ չէի հասկանում։
Ռեկտորը շարունակեց.
— Այս ուսանողներից մի քանիսն արդեն վճարել են մեծ գումարներ, իսկ անձնագրերը գտնվում են միջնորդ կազմակերպության մոտ։
Հետո նա շրջվեց դեպի աղջիկս։
— Մանե՛, դու ես այդ ծրագրի ուսանողական համակարգողը։ Դու պետք է բացատրես՝ ինչ է կատարվում։
Ես վեր թռա տեղից։
— Իմ աղջիկն ի՞նչ կապ ունի։
Մանեն շրջվեց դեպի ինձ։
Նրա աչքերը լցված էին արցունքներով։
— Մա՛մ, ես իսկապես նրանց եմ համոզել մասնակցել։
Մի քանի ուսանող սկսեցին բղավել։
— Դու մեզ խաբե՞լ ես։
Բայց Մանեն չփորձեց արդարանալ։
Նա միայն ասաց.
— Եթե մինչև երեկոյան ժամը վեցը չկանգնեցնենք այդ ավտոբուսները, տասնութ հոգի կարող է մեկնել մի երկիր, որտեղ նրանց ոչ աշխատանք է սպասում, ոչ էլ այն պայմանները, որոնք խոստացել են։
Ես ժամացույցիս նայեցի։
Արդեն հինգն անց քառորդ էր։
Շարունակությունը՝ առաջին մեկնաբանությունում 👇
Առաջին մեկնաբանություն
Ես Մանեի ձեռքը բռնեցի։
— Աղջի՛կս, հիմա ինձ բացատրի՛ր՝ ինչ ես արել։
Նա դժվարությամբ խոսեց։
— Մա՛մ, երեք ամիս առաջ համալսարանին մոտ գտնվող ուսանողական կենտրոնում մի կազմակերպության ներկայացուցիչների հետ ծանոթացա։ Ասում էին՝ նոր շրջանավարտներին օգնում են արտասահմանում վեցամսյա վճարովի պրակտիկա անցնել։
— Հետո՞։
— Սկզբում մտածեցի՝ շատ լավ հնարավորություն է։ Նրանք ինձ առաջարկեցին օգնել տեղեկությունները տարածել ուսանողների շրջանում։
Մանեն արդեն անգլերեն լավ էր խոսում։
Համալսարանում շատերն էին նրան վստահում։
Նա ուսանողական խորհրդի ակտիվ անդամ էր եղել։
Եվ երբ ընկերներին ասել էր, թե գտել է արտասահմանում աշխատանքի հնարավորություն, գրեթե բոլորը հավատացել էին։
Կազմակերպության ներկայացուցիչը՝ Տիգրանը, նրանց ցույց էր տվել գեղեցիկ կայք։
Այնտեղ ներկայացված էին հյուրանոցներ, գրասենյակներ, աշխատանքի առաջարկներ։
Վարձատրությունը բավական բարձր էր թվում։
Ըստ պայմանների՝ ուսանողները նախ պետք է վճարեին ծրագրի կազմակերպման համար։
Հետո տրամադրեին փաստաթղթերը։
Իսկ վերջում մեկնեին արտասահման։
— Մանե՛, դու ինքդ վճարե՞լ ես,— հարցրի։
Նա գլխով արեց։
— Այո։ Բայց իմ գումարը հետ են վերադարձրել։
Ես զարմացա։
— Ինչո՞ւ։
Աղջիկս լռեց։
Հետո շատ կամաց ասաց.
— Որովհետև ես նոր մասնակիցներ էի բերել։
Ես ձեռքս բաց թողեցի։
— Այսինքն՝ դու դրանից գումա՞ր ես ստացել։
Նա սկսեց լաց լինել։
— Մա՛մ, ես մտածում էի՝ բոլորին օգնում եմ։ Ինձ ասում էին՝ դա համակարգողի վարձատրությունն է։
Դահլիճում կանգնած ուսանողներից մեկը բարձրաձայն ասաց.
— Մանե՛, դու մեզ ասել էիր՝ ծրագիրը համալսարանի հետ է կապված։
Աղջիկս նայեց նրան։
— Ես էլ էի այդպես հասկացել։
Ուսանողը պատասխանեց.
— Բայց մենք քեզ ենք հավատացել։
Այդ խոսքերը շատ ավելի ծանր էին, քան ցանկացած վիրավորանք։
Ռեկտորը խնդրեց բոլորին հանգստանալ։
Հետո ասաց, որ համալսարանի վարչակազմը նախորդ օրը տեղեկացել է ծրագրի մասին, երբ ուսանողներից մեկի ծնողը զանգահարել է՝ խնդրելով հաստատել համալսարանի մասնակցությունը։
Այդ պահին պարզվել էր, որ կազմակերպությունը համալսարանի անվան և պատկերանշանի օգտագործման թույլտվություն չի ունեցել։
Ավելի ուշ համալսարանի աշխատակիցները փորձել էին կապ հաստատել այն արտասահմանյան ընկերություններից մեկի հետ, որտեղ ուսանողներին աշխատանք էին խոստացել։
Ստացված պատասխանը մտահոգիչ էր։
Այդ ընկերությունը նման պայմանավորվածություն չուներ։
Բայց տասնութ ուսանողներից շատերն արդեն պատրաստ էին մեկնելու։
Իսկ նրանցից մի քանիսը մեկնելու համար վարկ էին վերցրել։
Դահլիճում նստած ծնողները սկսեցին անհանգիստ խոսել։
Մի տղամարդ վեր կացավ։
— Իմ որդին մեկ միլիոնից ավելի դրամ է վճարել։ Ո՞ւր են էդ փողերը։
Մյուս կինը լաց լինելով ասաց.
— Աղջկաս անձնագիրը նրանց մոտ է։ Այսօր պիտի օդանավակայան գնային։
Ռեկտորը պատասխանեց.
— Մենք արդեն կապվել ենք իրավապահ մարմինների հետ։ Բայց մինչև նրանք համապատասխան քայլեր ձեռնարկեն, պետք է համոզվենք, որ ուսանողները տեղեկացված են և անվտանգ են։
Այդ պահին Մանեի հեռախոսը զանգեց։
Էկրանին Տիգրանի անունն էր։
Նա մի պահ վախեցած նայեց ինձ։
Հետո զանգը ցույց տվեց ռեկտորին։
Մանեն չպատասխանեց առանց խորհրդակցելու։
Համալսարանի աշխատակիցներից մեկը խնդրեց պահպանել զանգերի և հաղորդագրությունների տվյալները։
Մինչ այդ մեզ ասացին, որ ավտոբուսներն արդեն կանգնած են համալսարանից ոչ հեռու գտնվող հրապարակում։
Որոշ ուսանողներ նախապես իրենց ճամպրուկները դրել էին այնտեղ։
Նրանցից երեքն արդեն ավտոբուսներում էին։
Ռեկտորը անմիջապես հրահանգեց տեղեկացնել բոլոր մասնակիցներին, որ մինչև իրավիճակի պարզվելը չմեկնեն։
Համալսարանի անվտանգության աշխատակիցները կազմակերպեցին մարդկանց ուղղորդումը։
Ես նայում էի Մանեին։
Նա դողում էր։
Բայց հանկարծ ասաց.
— Ես պետք է գնամ այնտեղ։
Ես բռնեցի նրա ձեռքը։
— Ինչո՞ւ։
— Որովհետև այդ երեխաները ինձ են վստահել։ Եթե ինձ տեսնեն, գուցե հավատան, որ պետք է կանգ առնել։
Ռեկտորը մի պահ մտածեց։
Հետո ասաց.
— Կգնանք միասին։ Բայց ոչ մեկը ինքնուրույն չի փորձելու որևէ մեկին կանգնեցնել կամ փաստաթուղթ վերցնել։ Այդ հարցերով զբաղվելու են իրավասու ծառայությունները։
Հրապարակ հասնելուն պես տեսանք երկու մեծ միկրոավտոբուս։
Դրանց կողքին ճամպրուկներով ուսանողներ էին կանգնած։
Ոմանք ուրախ էին, որովհետև դեռ չէին հասկացել՝ ինչ է պատահել։
Մյուսները հեռախոսներով փորձում էին զանգել ծնողներին։
Տիգրանը կանգնած էր մեքենաներից մեկի մոտ։
Մեզ տեսնելով՝ անմիջապես մոտեցավ։
— Մանե՛, էս ի՞նչ ես արել։ Ինչո՞ւ ես բոլորին վախեցնում։
Մանեն պատասխանեց.
— Որտե՞ղ են նրանց անձնագրերը։
Տիգրանը նյարդայնացավ։
— Բոլորը կարգին են։ Հիմա գնանք օդանավակայան, էնտեղ կբացատրեմ։
Ռեկտորը մոտեցավ։
— Ես համալսարանի ղեկավարն եմ։ Դուք մեր անունով ծրագիր եք ներկայացրել։ Խնդրում եմ պարզաբանել՝ ինչ իրավական հիմքով եք կազմակերպում այս մեկնումը։
Տիգրանը սկսեց խոսել ինչ-որ գործընկերային պայմանագրերից։
Բայց երբ նրան հարցրին կոնկրետ գործատուների և աշխատանքային թույլտվությունների մասին, պատասխանները փոխվեցին։
Մի աղջիկ՝ Լուսինեն, մոտեցավ։
— Մանե՛, մեզ ասում էին, որ վիզաների հարցը տեղում կլուծվի։ Դա նորմա՞լ է։
Մանեն գլուխը շարժեց։
— Մենք չպետք է մեկնենք առանց հստակ, հաստատված պայմանների։
Լուսինեն սկսեց լաց լինել։
— Ես հորս համոզել եմ վարկ վերցնել։ Ասել եմ՝ վեց ամսում կվերադարձնեմ։
Մանեն մոտեցավ ու գրկեց նրան։
— Գիտեմ։ Եվ ես պատասխանատվությունից չեմ փախչելու։
Այդ պահին ես առաջին անգամ իսկապես վախեցա ոչ միայն աղջկաս, այլև բոլոր այդ ուսանողների համար։
Նրանք ընդամենը աշխատանք էին ուզում։
Ուզում էին ավարտելուց հետո սեփական գումարը վաստակել։
Եվ այդ ցանկությունը ինչ-որ մարդիկ կարողացել էին օգտագործել իրենց դեմ։
Իրավասու ծառայությունների ներկայացուցիչները ժամանեցին և սկսեցին պարզել իրավիճակը։
Ուսանողներին առաջարկվեց առանձին ներկայացնել իրենց ունեցած տեղեկությունները և վճարումների ապացույցները։
Նրանք, ում անձնագրերը գտնվում էին միջնորդի մոտ, այդ մասին անմիջապես հայտնեցին։
Համապատասխան ընթացակարգերից հետո այդ օրը նրանց փաստաթղթերը վերադարձվեցին։
Մեկնումը չկայացավ։
Տիգրանի և կազմակերպության գործունեության վերաբերյալ սկսվեց ուսումնասիրություն։
Բայց ոչ ոք մեզ չէր խոստանում, որ վճարված գումարները անմիջապես կվերադարձվեն։
Եվ դա ամենացավոտ մասն էր։
Երբ տուն հասանք, Մանեն լուռ նստեց խոհանոցում։
Ես թեյ պատրաստեցի։
Նա բաժակին նույնիսկ ձեռք չտվեց։
— Մա՛մ, ես բոլորին համոզել էի, որ սա լավ հնարավորություն է։
Ես նստեցի նրա դիմաց։
— Իսկ հիմա ի՞նչ ես անելու։
— Պիտի ամբողջը պատմեմ։ Նույնիսկ էն գումարի մասին, որը ստացել եմ։
Ես գլխով արեցի։
— Ճիշտ է։
Նա նայեց ինձ։
— Դու չե՞ս բարկանում։
Ես երկար լռեցի։
— Բարկանում եմ, Մանե՛։ Որովհետև դու ուրիշներին խորհուրդ ես տվել մի բանի մասին, որը մինչև վերջ չէիր ստուգել։ Բայց հիմա ինձ ավելի շատ հետաքրքրում է՝ ինչ ես անելու, որ հետևանքները հնարավորինս ուղղես։
Նա սկսեց լաց լինել։
— Ես կօգնեմ բոլորին։ Ինչով կարողանամ։
Հաջորդ օրերին Մանեն կապ հաստատեց բոլոր տասնութ ուսանողների հետ։
Նրանցից շատերը չէին ուզում խոսել նրա հետ։
Երեք հոգի նույնիսկ արգելափակել էին համարը։
Մանեն նրանց չմեղադրեց։
Նա իր ունեցած բոլոր օրինական նյութերը տրամադրեց ուսումնասիրությանը՝ կազմակերպության հաղորդագրությունները, առաջարկների տարբերակները, փոխանցումների վերաբերյալ տեղեկությունները։
Իր ստացած համակարգողի գումարն էլ առանձնացրեց՝ հարցի կարգավորման համար, իրավաբանի խորհրդով։
Բայց դա բավարար չէր։
Ուսանողներից մի քանիսը զգալի գումար էին կորցրել։
Եվ նրանց վիշտը պարզապես մի ներողությամբ հնարավոր չէր վերացնել։
Մի շաբաթ անց համալսարանում փակ հանդիպում կազմակերպվեց ուսանողների, ծնողների և համապատասխան մասնագետների հետ։
Ռեկտորը առաջինը խոսեց։
— Մեր համալսարանի անունը օգտագործվել է առանց թույլտվության։ Բայց մենք նույնպես պարտավոր ենք հասկանալ, թե ինչու ուսանողները չէին կարողացել ժամանակին վստահելի տեղեկություն ստանալ։
Այդ հանդիպմանը ներկա էին նաև աշխատանքի տեղավորման և իրավական խորհրդատվության մասնագետներ։
Նրանք բացատրեցին, թե ինչպես ստուգել արտասահմանյան աշխատանքային առաջարկները, ինչ տեղեկություններ պահանջել գործատուից, ինչու չի կարելի անձնագիրը թողնել մասնավոր միջնորդի մոտ և ինչ վտանգներ կան չհաստատված աշխատանքային պայմաններով մեկնելիս։
Բայց Մանեն չփորձեց թաքնվել այդ ընդհանուր քննարկման հետևում։
Նա վեր կացավ։
— Ես ուզում եմ մի բան ասել։
Բոլորը շրջվեցին։
— Ես այս մարդկանց ասել եմ, որ ծրագիրը վստահելի է։ Ես համոզված էի, բայց համոզված լինելը նույնը չէ, ինչ ստուգելը։ Եվ քանի որ ինձ վճարել էին նոր մասնակիցներ բերելու համար, ես պարտավոր էի դա բոլորին հստակ ասել։
Նա մի պահ լռեց։
— Ես դա չեմ արել։ Եվ դրա համար պատասխանատվություն եմ կրում։
Դահլիճում նստած մի տղա՝ Արմենը, վեր կացավ։
Նա ամենաշատ գումար կորցրած ուսանողներից էր։
— Մանե՛, ես դեռ քեզանից բարկացած եմ։
Աղջիկս գլխով արեց։
— Հասկանում եմ։
— Բայց եթե էն օրը չկանգնեցնեիր մեզ, ես արդեն ուրիշ երկրում կլինեի՝ առանց հաստատված աշխատանքի։ Էդ էլ եմ հասկանում։
Մանեն սկսեց լաց լինել։
Արմենը շարունակեց.
— Ես հիմա քեզ ներելու մասին չեմ խոսում։ Ես ուզում եմ, որ էս պատմությունը մինչև վերջ պարզվի։
— Ես էլ,— պատասխանեց Մանեն։
Ամիսներ անց քննությունը դեռ ընթացքի մեջ էր։
Գումարների հարցը ամբողջությամբ լուծված չէր։
Որոշ ուսանողներ ստիպված էին նոր աշխատանք գտնել, որպեսզի կարողանային վճարել վերցրած վարկերը։
Բայց տասնութն էլ Հայաստանում էին։
Իրենց փաստաթղթերով։
Իրենց ընտանիքների կողքին։
Եվ արդեն գիտեին, թե ինչ սխալներից պետք է խուսափեն։
Համալսարանը լրացուցիչ տեղեկատվական հանդիպումներ սկսեց կազմակերպել շրջանավարտների համար՝ աշխատանքի տեղավորման և արտասահմանյան ծրագրերի ստուգման վերաբերյալ։
Դա չէր վերադարձնում կորցրած գումարները։
Բայց կարող էր օգնել, որ ուրիշները նույն իրավիճակում չհայտնվեն։
Իսկ Մանեի դիպլոմը մենք այդպես էլ չէինք վերցրել ավարտական միջոցառման օրը։
Այն ստացանք մեկ շաբաթ անց՝ համալսարանի սովորական աշխատանքային օրը։
Առանց ծաղիկների։
Առանց երաժշտության։
Ես ու ամուսինս գնացինք նրա հետ։
Երբ նա դուրս եկավ դիպլոմը ձեռքին, կանգնեց աստիճաններին ու երկար նայեց դրան։
— Մա՛մ, ես մտածում էի՝ ավարտելու օրը ամենաերջանիկն է լինելու։
Ես մոտեցա։
— Իսկ հիմա՞։
Նա պատասխանեց.
— Հիմա ուզում եմ, որ էն տասնութ հոգին մի օր կարողանան նորից ինձ վստահել։
Ես գրկեցի նրան։
— Դրա համար ժամանակ ու գործ է պետք։
Նա գլխով արեց։
Մի քանի ամիս անց Մանեն աշխատանքի ընդունվեց փոքր հետազոտական կազմակերպությունում։
Նրա աշխատանքը կապված էր երիտասարդների կրթական ու աշխատանքային հնարավորությունների ուսումնասիրության հետ։
Առաջին աշխատավարձը ստանալու օրը ինձ զանգեց։
— Մա՛մ, հիշո՞ւմ ես, որ ասում էի՝ ուզում եմ բոլորին օգնել։
— Հիշում եմ։
— Հիմա գոնե հասկանում եմ՝ ինչ է նշանակում օգնել։ Նախ պետք է ինքդ համոզվես, թե ինչ ես առաջարկում ուրիշին։
Ես ժպտացի։
Բայց ամենահուզիչը դրանից մի քանի օր անց եղավ։
Արմենը, որն ավարտական օրը ամենից շատ էր բարկացել Մանեի վրա, նրան հաղորդագրություն ուղարկեց։
«Ես նոր աշխատանք եմ գտել։ Դեռ շատ դժվարություններ ունեմ, բայց ուզում էի իմանաս։ Եվ շնորհակալություն, որ այդ օրը ժամանակին կանգնեցրիր մեկնումը»։
Մանեն ինձ ցույց տվեց հաղորդագրությունը։
Նրա աչքերը լցվեցին։
— Մա՛մ, էս առաջին անգամն է, որ էդ օրվանից հետո ինձ մի քիչ հանգիստ եմ զգում։
Ես բռնեցի նրա ձեռքը։
Այդ օրը համալսարանի ավարտական դահլիճում ես մտածում էի, թե աղջիկս իր կյանքը կործանել է։
Հետո հասկացա՝ ամենավտանգավորը սխալվելը չէ։
Ամենավտանգավորն այն է, երբ մարդն արդեն հասկացել է իր սխալը, բայց շարունակում է լռել, որովհետև վախենում է հետևանքներից։
Մանեն այդ օրը չլռեց։
Նրա շնորհիվ տասնութ երիտասարդներ չմեկնեցին չստուգված պայմաններով աշխատելու։
Բայց նա նաև ստիպված եղավ ընդունել իր մասնակցությունն այն ամենին, ինչին սկզբում հավատացել էր։
Եվ եթե մի բան եմ ուզում, որ յուրաքանչյուր ծնող ու երիտասարդ հիշի այս պատմությունից, դա սա է՝ գեղեցիկ խոստումը դեռ հնարավորություն չէ։ Իսկ վստահելի մարդու առաջարկը նույնպես պետք է ստուգել, հատկապես երբ խոսքը վերաբերում է գումարին, աշխատանքին և սեփական անվտանգությանը։
