Վեց տարի աշխատելուց հետո տնօրենս ինձ կանչեց իր սենյակ ու ասաց. «Վաղվանից այլևս աշխատանքի չգաս»։ Իսկ նույն երեկո նրա տարեց մայրը գաղտնի զանգահարեց ինձ. «Աղջի՛կս, շուտ արի մեր տուն։ Որդիս չպետք է իմանա, որ քեզ կանչել եմ։ Եթե իմանաս, թե այս տարիներին ինչ է արել քո ընտանիքի համար, կհասկանաս՝ ինչու է քեզ հեռացրել»…
Երեսունութ տարեկան էի, երբ մի առավոտ կորցրի աշխատանքս, որն արդեն երկրորդ տունս էի համարում։
Վեց տարի աշխատում էի Արսենի ղեկավարած փոքրիկ ընկերությունում։
Մենք հատուկ հարմարեցված մեքենաներով տարեցներին և տեղաշարժման դժվարություններ ունեցող մարդկանց տեղափոխում էինք հիվանդանոցներ, վերականգնողական կենտրոններ ու այլ անհրաժեշտ վայրեր։
Ես կազմակերպում էի ուղևորությունները։
Գիտեի գրեթե բոլոր հաճախորդների անունները, հասցեները, նույնիսկ՝ ով որ ժամին էր նախընտրում ճանապարհ ընկնել։
Արսենը խիստ ղեկավար էր։
Չէր սիրում ուշացումներ, անփութություն կամ ավելորդ խոսակցություններ։
Բայց արդար մարդ էր թվում։
Վեց տարվա ընթացքում ոչ մի անգամ չէր ուշացրել աշխատավարձս։
Նույնիսկ այն ժամանակ, երբ մայրս ծանր վիրահատությունից հետո ամիսներ շարունակ իմ խնամքի կարիքն ուներ, թույլ էր տվել ճկուն գրաֆիկով աշխատել։
Այդ պատճառով էլ չէի հասկանում, թե ինչու հանկարծ որոշեց ազատել ինձ։
— Նարինե՛, մեկ ամսվա վճարումն ու քեզ հասանելիք բոլոր գումարները կստանաս,— ասաց նա։
— Բայց ի՞նչ եմ սխալ արել։
— Ոչինչ։
— Ուրեմն ինչո՞ւ։
Արսենը հայացքը շեղեց։
— Այլևս քեզ համար աշխատանք չունեմ։
Այդ խոսքերից հետո նույնիսկ չկարողացա պատասխանել։
Վերցրի իրերս ու դուրս եկա։
Երեկոյան երկար լաց էի լինում խոհանոցում։
Մտածում էի՝ ինչպես եմ նոր աշխատանք գտնելու, ինչպես եմ վճարելու տան ծախսերը։
Հենց այդ պահին հեռախոսս զանգեց։
Անծանոթ տարեց կնոջ ձայն էր։
— Նարինե՞ն ես։
— Այո՛։
— Ես Արսենի մայրն եմ՝ Մարոն։
Զարմացա։
Նրան միայն մի քանի անգամ էի տեսել։
— Մարո՛ տիկին, ի՞նչ է պատահել։
Նա մի պահ լռեց։
Հետո շշնջաց.
— Աղջի՛կս, այսօր որդիս քեզ աշխատանքից հեռացրե՞լ է։
— Այո՛։
— Խնդրում եմ, հենց հիմա արի ինձ մոտ։ Բայց Արսենին չասես։
— Ինչո՞ւ։
Կնոջ ձայնը դողաց։
— Որովհետև վաղը նա պատրաստվում է անել մի բան, որի հետևանքով շատ մարդիկ են տուժելու։ Այդ թվում՝ քո մայրը։ Իսկ դու միակ մարդն ես, որը գուցե կարողանա ինչ-որ բան փոխել։
Շարունակությունը՝ առաջին մեկնաբանությունում 👇
Մարո տիկինն ապրում էր քաղաքի ծայրամասում գտնվող փոքրիկ առանձնատանը։
Երբ հասա, նա արդեն դարպասի մոտ էր։
Յոթանասուներկու տարեկան, նիհար, սպիտակահեր կին էր։
Ինձ ներս հրավիրեց։
— Նստի՛ր, աղջի՛կս։
Նստեցի խոհանոցում։
Նա թեյ լցրեց, բայց ձեռքերի դողից մի մասը թափվեց սեղանին։
— Մարո՛ տիկին, ի՞նչ է պատահել Արսենին։
— Ինքը քեզ ոչինչ չի պատմե՞լ։
— Միայն ասաց, որ այլևս աշխատանք չկա։
Կինը գլուխը կախեց։
— Ես գիտեի, որ այդպես կանի։
— Ինչո՞ւ։
Նա երկար շունչ քաշեց։
— Որդիս ընկերությունը փակում է։
Այդ խոսքերն ինձ ցնցեցին։
— Փակո՞ւմ է։
— Այո՛։ Վերջին մեծ պայմանագիրը կորցրել է։ Վարկի վճարումներն էլ են կուտակվել։
Չէի կարողանում հավատալ։
Մենք դեռ անցած շաբաթ նոր հաճախորդներ էինք գրանցել։
Տասնյակ մարդիկ սպասում էին առաջիկա ուղևորություններին։
— Բայց ինչո՞ւ մեզ ոչինչ չի ասել։
— Վախեցել է, որ մարդիկ անհանգստանան։ Մտածել է՝ մինչև վերջին պահը կաշխատի, հետո ամեն ինչ կկարգավորի։
— Իսկ վաղն ի՞նչ է լինելու։
Մարոն ինձ նայեց։
— Վաղը առավոտյան գալիս են վերցնելու նրա ամենամեծ մեքենան։
Արյունս սառեց։
Դա մեր միակ մեքենան էր, որը հատուկ հարմարեցված էր անվասայլակով մարդկանց տեղափոխելու համար։
Եթե այն չլիներ, որոշ հաճախորդներ պարզապես չէին կարողանա օգտվել մյուս մեքենաներից։
— Բայց վաղը մենք այդ մեքենայով վեց ուղևորություն ունենք,— ասացի։
— Գիտեմ։
— Եվ նա որոշե՞լ է վաճառել։
— Այլ ճանապարհ չի տեսնում։ Գումարը պետք է, որ աշխատակիցների հետ վերջնական հաշվարկ կատարի և պարտքի մի մասը փակի։
Ես նստած էի՝ չհասկանալով, թե ինչ ասել։
Հետո հարցրի.
— Իսկ իմ մայրը սրա հետ ի՞նչ կապ ունի։
Մարոն վեր կացավ։
Գնաց հարևան սենյակ։
Մի քանի րոպե անց վերադարձավ փոքրիկ թղթապանակով։
— Արի՛, աղջի՛կս։ Մի բան ցույց տամ։
Մայրս՝ Շուշանը, վաթսունյոթ տարեկան էր։
Չորս տարի առաջ ծանր վիրահատություն էր տարել, որից հետո քայլելը դժվարացել էր։
Բժիշկները երկարատև վերականգնողական բուժում էին նշանակել։
Սկզբում շատ էի անհանգստանում տեղափոխության համար։
Մեր ընտանիքը սեփական մեքենա չուներ, իսկ սովորական տաքսիներով մայրիկիս տեղափոխելը հաճախ գրեթե անհնար էր լինում։
Հենց այդ ժամանակ մեր ընկերությունում հատուկ ծրագիր հայտնվեց։
Արսենն ասաց, որ որոշ տարեցների տեղափոխությունը հնարավոր է իրականացնել անվճար՝ բարեգործական աջակցությամբ։
Մայրս նույնպես ընդգրկվեց այդ ծրագրում։
Ես բազմիցս փորձել էի պարզել, թե ովքեր են վճարում։
Բայց Արսենը միշտ պատասխանում էր.
— Նարինե՛, դա քո աշխատանքը չէ։ Դու ուղևորությունները կազմակերպիր։
Ես մտածում էի, որ ինչ-որ հիմնադրամ է ֆինանսավորում։
Այժմ Մարոն բացեց թղթապանակը։
Ներսում տարիների ընթացքում կատարված վճարումների հաշվարկներ էին։
— Գիտե՞ս՝ ով է ֆինանսավորել այդ ուղևորությունները։
Գլուխս տարուբերեցի։
— Արսենը,— ասաց կինը։
Նայեցի նրան։
— Ինչպե՞ս թե։
— Սկզբում ընկերության միջոցներից էր ծախսերը հոգում։ Հետո, երբ ֆինանսական վիճակը վատացավ, անձնական խնայողություններից։
— Բայց ինչո՞ւ։
Մարոն երկար լռեց։
Հետո ասաց.
— Որովհետև նա քո մորը ճանաչում էր դեռ այն ժամանակ, երբ դու դպրոցական էիր։
Պարզվեց՝ քսանհինգ տարի առաջ Արսենն ընդամենը քսան տարեկան էր։
Հայրը մահացել էր, իսկ Մարոն միայնակ մեծացնում էր երկու որդիներին։
Արսենը սովորում էր ու երեկոյան աշխատում ավտովերանորոգման փոքրիկ կետում։
Այդ տարիներին մեր ընտանիքը նույնպես դժվարությամբ էր ապրում։
Հայրս վարորդ էր, մայրս՝ բուժհաստատության հավաքարար։
Մի ձմեռ Մարոն ծանր հիվանդացել էր։
Արսենն ու փոքր եղբայրը գրեթե ամբողջ օրը նրա կողքին էին։
Այդ օրերին հենց մայրս էր օգնել ընտանիքին։
Աշխատանքից հետո գնում էր Մարոյի տուն, ճաշ պատրաստում, դեղերն էր բերում, երբեմն նույնիսկ գիշերն էր մնում, որ տղաները կարողանան քնել։
Ես այդ պատմությունը երբեք չէի լսել։
— Շուշանը մեզ մի ամբողջ ամիս օգնեց,— ասաց Մարոն։ — Եվ երբ ուզում էի վճարել, նույնիսկ վիրավորվեց։
— Բայց Արսենն այդ ժամանակ արդեն մեծ էր։
— Հա՛, աղջի՛կս։ Ու ամեն ինչ հիշում է։
Մարոն ժպտաց արցունքների միջից։
— Մի օր քո մայրը նրան ասել էր. «Արսե՛ն ջան, եթե մի օր հնարավորություն ունենաս, մեկ ուրիշին օգնիր։ Ինձ վերադարձնելու բան չունես»։
Կոկորդս սեղմվեց։
— Իսկ մայրիկս գիտե՞ր, որ Արսենի ընկերությունում եմ աշխատում։
— Գիտեր։ Բայց չգիտեր, որ Արսենը հենց այն երիտասարդն է։ Տարիներ են անցել, մարդիկ փոխվել են։
Ես հիշեցի աշխատանքի ընդունվելու օրը։
Արսենը հարցրել էր հորս ու մորս անունները։
Այն ժամանակ մտածել էի՝ սովորական զրույց է։
Այժմ հասկացա, որ գուցե հենց այդ օրը ճանաչել էր մեր ընտանիքը։
— Բայց ինչո՞ւ ոչ մի անգամ չի պատմել,— հարցրի։
Մարոն ուսերը թոթվեց։
— Ինքը միշտ ասում էր՝ Շուշանն ինձ ժամանակին օգնել է առանց փոխհատուցում սպասելու։ Ես էլ հիմա չեմ ուզում, որ նրա աղջիկն իրեն պարտական զգա։
— Իսկ դուք ինչո՞ւ եք հիմա պատմում։
Նա նայեց ինձ։
— Որովհետև տեսնում եմ՝ որդիս էլ է իրեն կորցնում այդ պարտքի զգացման մեջ։
Չհասկացա։
Մարոն շարունակեց.
— Նարինե՛, Արսենն արդեն երկար ժամանակ բոլորից թաքցնում է, թե ինչ վիճակում է ընկերությունը։ Նա պարզապես չի ուզում խոստովանել, որ այլևս չի կարող ամեն ինչ միայնակ լուծել։
— Իսկ դուք մտածում եք՝ ես կարո՞ղ եմ օգնել։
— Դու ավելի լավ գիտես այդ աշխատանքը, քան շատերը։ Գիտես՝ որ հիվանդին որ օրը որտեղ պիտի հասցնել։ Գիտես վարորդներին, հաճախորդներին, նրանց ընտանիքներին։
Նա բռնեց ձեռքս։
— Ես չեմ խնդրում, որ փրկես որդուս գործը։ Գուցե դա արդեն հնարավոր չէ։ Բայց խնդրում եմ՝ թույլ մի՛ տուր, որ մարդիկ վաղը անսպասելի մնան առանց օգնության։
Այդ պահին հասկացա, որ այդ երեկոյի ամենակարևոր գաղտնիքը Արսենի արած բարիքը չէր։
Այլ այն, որ նա պատրաստվում էր փակել մի ծառայություն, որից շատ մարդկանց առօրյան էր կախված։
Եվ նրանք այդ մասին դեռ չգիտեին։
Տուն վերադարձա կեսգիշերից հետո։
Չէի կարողանում քնել։
Բացեցի աշխատանքային նոթատետրս։
Վերջին վեց տարվա ընթացքում իմ կազմակերպած բոլոր հիմնական երթուղիները հիշում էի գրեթե անգիր։
Այդ մեքենան ամեն օր տեղափոխում էր մոտ տասը մարդու։
Ոմանք վերականգնողական բուժման էին գնում։
Ոմանք՝ հետազոտությունների։
Մի քանիսը պարզապես ինքնուրույն դուրս գալու հնարավորություն չունեին և օգտվում էին մեր ծառայությունից՝ անհրաժեշտ գործերը կատարելու համար։
Եթե Արսենը մեքենան վաճառեր առանց փոխարինող տարբերակ գտնելու, նրանց ընտանիքները շատ դժվար վիճակում կհայտնվեին։
Բայց հասկանում էի նաև, որ տնօրենին ստիպել շարունակել վնասով աշխատող գործը արդար չէ։
Որոշեցի այլ ճանապարհ փնտրել։
Առավոտյան ժամը ութին զանգահարեցի Արսենին։
— Պետք է հանդիպենք։
Նա միանգամից պատասխանեց.
— Նարինե՛, երեկ ամեն ինչ բացատրել եմ։
— Ոչ։ Դու ոչինչ չես բացատրել։
— Ի՞նչ ես ուզում։
— Ընդամենը կես ժամ։
Նա լռեց։
Հետո ասաց.
— Արի գրասենյակ։
Երբ մտա նրա աշխատասենյակ, նկատեցի, որ գրեթե բոլոր դարակները դատարկ են։
Սեղանին մեքենայի բանալիներն էին։
Արսենը հոգնած տեսք ուներ։
— Նստի՛ր։
Ես չնստեցի։
— Ինչո՞ւ ես փակում ընկերությունը՝ առանց հաճախորդներին զգուշացնելու։
Նա քարացավ։
— Որտեղի՞ց գիտես։
— Կարևոր չէ։
Նա մի պահ նայեց ինձ։
Հետո կամաց ասաց.
— Մայրս է պատմել, չէ՞։
Չպատասխանեցի։
Նա դառնորեն ժպտաց։
— Գիտեի, որ մի օր չի դիմանա։
— Արսե՛ն, դու վաղը մեքենան վաճառելո՞ւ ես։
— Այսօր։ Գնորդը կեսօրին է գալու։
— Իսկ վաղվա ուղևորություննե՞րը։
Նա գլուխը կախեց։
— Մնացած մեքենաներով ինչ կարողանանք, կանենք։
— Բայց անվասայլակով մարդկանց ինչպե՞ս ենք տեղափոխելու։
Արսենը լռեց։
— Չգիտեմ,— վերջապես ասաց։
Վեց տարվա ընթացքում առաջին անգամ էի լսում, որ նա այդպես անկեղծորեն ընդունում է իր անզորությունը։
Մոտեցա սեղանին։
— Ես մի առաջարկ ունեմ։
Նա բարձրացրեց աչքերը։
— Նարինե՛, եթե գումարի մասին է, ես այլևս չունեմ։
— Գումար չեմ խնդրում։
— Ուրեմն ի՞նչ։
— Ժամանակ։ Երեք օր։
Արսենը ծիծաղեց։
— Երեք օրում ի՞նչ ես անելու։
— Փորձելու եմ գտնել ընկերություն, որը կարող է ստանձնել այդ ուղևորությունները։ Գուցե նաև մեր վարորդներից մի քանիսին աշխատանքի ընդունել։
Նա երկար նայեց ինձ։
— Իսկ դու ինչո՞ւ պիտի դրանով զբաղվես։ Ես քեզ արդեն ազատել եմ։
— Որովհետև այդ մարդկանցից մեկը մայրս է։ Իսկ մյուսներն էլ վեց տարի վստահել են մեզ։
Արսենը գլուխը կախեց։
— Չեմ կարող գնորդին երեք օր սպասեցնել։
— Գոնե մինչև վաղը առավոտ փորձիր։
Նա երկար մտածեց։
Հետո զանգահարեց գնորդին։
Պայմանավորվեցին, որ մեքենայի հանձնումը կհետաձգվի մինչև հաջորդ օրվա երեկո։
Ես դուրս եկա աշխատասենյակից։
Առաջին անգամ այդ ամբողջ պատմության ընթացքում զգացի, որ գուցե իսկապես կարող եմ մի բան անել։
Հաջորդ ժամերը անցկացրի հեռախոսով։
Զանգահարեցի քաղաքի մյուս փոխադրող ընկերություններին։
Մեկն ասաց, որ հատուկ մեքենա չունի։
Մյուսը առաջարկեց շատ բարձր գին։
Երրորդը կարող էր շաբաթական միայն երկու օր սպասարկել։
Արդեն կեսօրն անց էր, երբ հիշեցի մի փոքրիկ կազմակերպության մասին, որի տնօրենին տարիներ առաջ հանդիպել էի մասնագիտական քննարկման ժամանակ։
Նրա անունը Գոռ էր։
Ընկերությունն զբաղվում էր ուղևորափոխադրումներով և ուներ հատուկ հարմարեցված երկու մեքենա։
Զանգահարեցի։
— Գո՛ռ, Նարինեն եմ։ Մի խնդրանք ունեմ։
Պատմեցի իրավիճակը։
Նա երկար լսեց։
Հետո հարցրեց.
— Քանի՞ մարդ է օգտվում ծառայությունից։
— Մոտ քսան մշտական հաճախորդ ունենք, որոնցից մի մասը հատուկ մեքենայի կարիք ունի։
— Իսկ նրանք վճարո՞ւմ են։
— Մի մասը՝ այո։ Մյուսների տեղափոխությունը մինչ այժմ աջակցությամբ էր կատարվում։
Գոռը հոգոց հանեց։
— Անվճար բոլորին չենք կարող տեղափոխել։
— Ես էլ դա չեմ խնդրում։ Ուզում եմ հասկանալ՝ ինչ պայմաններով կարող ենք անցում կազմակերպել, որ մարդիկ հանկարծ առանց ծառայության չմնան։
Նա առաջարկեց հանդիպել նույն երեկո։
Գնացի նրա գրասենյակ՝ երթուղիների ընդհանուր տվյալներով։
Հաճախորդների անձնական տեղեկությունները չէի փոխանցել․ նախ պետք էր հասկանալ՝ արդյոք համագործակցությունն ընդհանրապես հնարավոր է։
Գոռը ուսումնասիրեց երթուղիները։
— Այստեղ մի հետաքրքիր բան կա,— ասաց։
— Ի՞նչ։
— Ձեր որոշ ուղևորություններն իրար շատ մոտ են։ Եթե գրաֆիկը ճիշտ կազմենք, կարելի է մեկ մեքենայով ավելի շատ մարդ սպասարկել։
Նա սկսեց հաշվարկել։
Ես անմիջապես միացա։
Երկու ժամ միասին աշխատեցինք։
Վերջում նա ասաց.
— Ամբողջը միանգամից չեմ կարող վերցնել։ Բայց առաջարկ կարող եմ պատրաստել։ Սկզբում երեք ամսով փորձնական համագործակցություն։
Սիրտս արագ բաբախեց։
— Իսկ մեր վարորդնե՞րը։
— Եթե ամեն ինչ ստացվի, գոնե մեկին կարող եմ աշխատանքի հրավիրել։ Մարդ, որն արդեն ծանոթ է ուղևորներին, ինձ պետք կգա։
Այդ պահին առաջին անգամ հույս զգացի։
Բայց դեռ շատ հարցեր կային։
Ո՞վ էր վճարելու այն մարդկանց տեղափոխության համար, որոնք նախկինում անվճար էին օգտվում ծառայությունից։
Եվ ինչպե՞ս պետք է անցումն իրականացվեր առանց բուժման գրաֆիկները խախտելու։
Հաջորդ առավոտ հանդիպեցի մեր երկու հիմնական գործընկեր բուժհաստատությունների ներկայացուցիչներին։
Պարզվեց՝ նրանք նույնպես անհանգստացած էին ընկերության փակվելու մասին լուրից։
Բժիշկներից մեկը շատ հստակ ասաց.
— Մեր հիվանդների մի մասը առանց այդ տեղափոխությունների պարզապես չի կարողանա կանոնավոր այցելել։
Ես ներկայացրի հնարավոր նոր երթուղիները։
Առաջարկեցի, որ հաստատությունները քննարկեն իրենց հաճախորդների համար տեղափոխության ծախսերի մի մասի ֆինանսավորումը։
Իհարկե, ոչ ոք տեղում վերջնական պայմանագիր չստորագրեց։
Բայց մեկն առաջարկեց մեկշաբաթյա փորձնական կազմակերպում՝ հստակ հաշվարկներով։
Մյուսը խոստացավ արագ ուսումնասիրել իր հնարավորությունները։
Այդ օրը Արսենին զանգահարեցի։
— Կարծես լուծում ունենք, բայց ամեն ինչ դեռ պատրաստ չէ։
Նա լուռ լսում էր։
— Գոռը պատրաստ է որոշ երթուղիներ վերցնել։ Պետք է միասին քննարկեք՝ ինչ պայմաններով կարող է օգտագործել քո մեքենան, գուցե նախ վարձակալությամբ, ոչ թե գնելով։
Արսենը երկար լռեց։
— Այսինքն մեքենան ստիպված չեմ լինի հենց այսօր հանձնել։
— Եթե պայմանավորվեք՝ գուցե ոչ։ Բայց դու պետք է ինքդ բանակցես։
— Նարինե՛, ես չէի սպասում, որ այս ամենով կզբաղվես։
— Ես էլ չէի սպասում, որ վեց տարի հետո դու ինձ այդպես կհեռացնես աշխատանքից։
Նա ծանր շունչ քաշեց։
— Գիտեմ։
— Մենք դրա մասին դեռ խոսելու ենք։
— Կխոսենք։
Ամենադժվար պահը, սակայն, հաջորդ օրը եղավ։
Առավոտյան մեր մշտական հաճախորդներից մեկը՝ ութսունամյա Սիրանուշը, պետք է վերականգնողական կենտրոն գնար։
Նրա որդին արտերկրում էր ապրում, իսկ հարևանուհին էր օգնում առօրյա գործերում։
Սիրանուշն արդեն անվասայլակ էր օգտագործում։
Այդ առավոտ նա սպասում էր շենքի բակում։
Բայց նախատեսված մեքենան ուշանում էր։
Վարորդը զանգահարեց ինձ։
— Նարինե՛, մեքենան դեռ Արսենի բակում է։ Ասել են՝ սպասենք, մինչև հանձնելու հարցը լուծվի։
Ես անմիջապես զանգահարեցի Արսենին։
— Սիրանուշ տատիկն արդեն դուրս է եկել։ Նա բակում սպասում է։
— Գիտեմ։ Հիմա փորձում եմ հարցը լուծել։
— Որքա՞ն է սպասելու։
Արսենը լռեց։
Հետո ասաց.
— Ես ինքս կգնամ։
Քսան րոպե անց նա մեքենայով հասավ։
Ես էլ էի գնացել Սիրանուշի շենքի մոտ։
Տարեց կինը նստած էր բակում՝ հաստ վերարկուով։
Տեսնելով Արսենին՝ ժպտաց։
— Արսե՛ն ջան, այսօր դու՞ ես վարորդը։
Նա գլուխը կախեց։
— Այսօր ես եմ, Սիրանո՛ւշ տատ։
— Լավ է, բալե՛ս։ Կարևորը՝ եկար։
Մենք միասին օգնեցինք նրան անվտանգ տեղավորվել մեքենայում։
Երբ Արսենը պատրաստվում էր նստել ղեկին, Սիրանուշը բռնեց նրա թևը։
— Լսել եմ՝ գործդ փակում ես։
Արսենը քարացավ։
— Ո՞վ է ասել։
— Մարդիկ խոսում են։
Կինը մի պահ լռեց։
Հետո ասաց.
— Մի՛ մտածիր, թե եթե այլևս ինձ չկարողանաս տեղափոխել, ես քեզնից կնեղանամ։ Դու երկար տարիներ ինձ օգնել ես։ Բայց մի բան խնդրում եմ՝ նախապես ասա, որ ուրիշ ճանապարհ գտնեմ։
Արսենի աչքերը լցվեցին։
Նա կամաց պատասխանեց.
— Կասեմ, Սիրանո՛ւշ տատ։ Խոստանում եմ։
Այդ պահին հասկացա, որ երբեմն ամենացավոտ բանը գումար կորցնելը չէ։
Այլ գիտակցելը, որ մարդիկ քեզ այնքան են վստահել, որ դու նույնիսկ չես համարձակվում նրանց ասել՝ այլևս չես կարող շարունակել։
Հաջորդ շաբաթ Գոռի և Արսենի միջև նախնական համաձայնություն ձեռք բերվեց։
Նոր ընկերությունը որոշեց փորձնական շրջանում օգտագործել հատուկ մեքենան՝ վարձակալության պայմաններով։
Մեր փորձառու վարորդներից մեկը տեղափոխվեց այնտեղ աշխատելու։
Ես նույնպես աշխատանքի առաջարկ ստացա՝ նոր երթուղիները կազմակերպելու համար։
Սակայն մինչև ընդունելը մի պայման դրեցի։
— Ուզում եմ, որ բոլոր հաճախորդները հստակ իմանան՝ ով է այսուհետ իրենց տեղափոխելու, ինչ պայմաններով և ինչ գնով։
Գոռը համաձայնեց։
Մենք զանգահարեցինք ընտանիքներին։
Մի մասի համար տեղափոխության արժեքը փոխվեց։
Ոմանք ստիպված էին վերադասավորել այցելությունների ժամերը։
Մի քանի ընտանիք օգնության այլ միջոց գտավ։
Բոլոր խնդիրները մեկ շաբաթում չլուծվեցին։
Բայց ամենակարևորն այն էր, որ մարդիկ այլևս անտեղյակ չէին։
Եվ նրանց մեծ մասը կարողացավ շարունակել օգտվել անհրաժեշտ ծառայություններից։
Մի երեկո Արսենը խնդրեց հանդիպել։
Գնացի նրա գրասենյակ։
Այնտեղ արդեն քիչ բան էր մնացել։
Հին օրացույցը պատին էր, սեղանը՝ գրեթե դատարկ։
Արսենը ինձ տեսնելով ոտքի կանգնեց։
— Նարինե՛, ուզում եմ ներողություն խնդրել։
Նստեցի։
— Ինչի՞ համար։
— Որ այդպես ազատեցի քեզ։ Որ ոչինչ չբացատրեցի։ Եվ որ մտածեցի՝ բոլոր խնդիրները միայնակ պիտի լուծեմ։
Մի պահ լռեց։
— Մայրս պատմել է, որ իմ մասին խոսել է քեզ հետ։
— Այո՛։
Նա անհարմար ժպտաց։
— Երևի հիմա գիտես նաև քո մոր մասին։
— Գիտեմ։
Արսենը գլուխը կախեց։
— Չէի ուզում, որ այդ մասին իմանաս։
— Ինչո՞ւ։
— Որովհետև քո մայրը ժամանակին մեզ օգնել էր։ Եվ երբեք ոչինչ չէր պահանջել։ Ես ուզում էի նույն կերպ վարվել։
Նայեցի նրան։
— Արսե՛ն, շնորհակալ եմ մորս օգնելու համար։ Բայց գիտե՞ս՝ ինչ եմ մտածում։
— Ի՞նչ։
— Դու այնքան ես սովորել ուրիշներին օգնել, որ մոռացել ես՝ երբեմն ինքդ էլ օգնության կարիք կարող ես ունենալ։
Նա դառնորեն ժպտաց։
— Երևի ճիշտ ես։
— Եվ դա չի նշանակում, որ կարող ես քո փոխարեն բոլորի որոշումները կայացնել։ Ինձ հեռացրիր՝ կարծելով, թե այդպես պաշտպանում ես ինձ։ Հաճախորդներին ոչինչ չասացիր՝ կարծելով, թե նրանց ես պաշտպանում։
Արսենը լուռ լսում էր։
— Բայց մեզ ընտրելու հնարավորություն չէիր թողել։
Նա գլխով արեց։
— Գիտեմ։
Այդ օրը առաջին անգամ մենք խոսեցինք ոչ թե որպես ղեկավար ու աշխատակցուհի, այլ որպես երկու մարդ, որոնք երկուսն էլ դժվարությամբ էին ընդունում, որ կյանքում ամեն ինչ վերահսկել հնարավոր չէ։
Մի քանի օր անց Արսենը գնաց մորս տեսնելու։
Շուշանն արդեն գիտեր պատմության մի մասը։
Երբ տեսավ նրան, սկզբում երկար նայեց։
Հետո ժպտաց։
— Արսե՞ն։
Նա գլխով արեց։
— Բարև ձեզ, Շուշա՛ն տիկին։
Մայրս բռնեց նրա ձեռքերը։
— Ախր դու Մարոյի մեծ տղան ես։
Արսենը ժպտաց։
— Այո՛։
— Էն նիհար, լուռ տղա՞ն, որ միշտ ասում էր՝ ես հետո մեքենաների հետ եմ աշխատելու։
Նրանք երկուսն էլ ծիծաղեցին։
Մայրս նրան ներս հրավիրեց։
Երկար խոսեցին իրենց երիտասարդ տարիներից։
Մարոյի հիվանդությունից։
Այն փոքրիկ խոհանոցից, որտեղ մայրս երեկոները ճաշ էր պատրաստում։
Հետո մայրս հարցրեց.
— Արսե՛ն ջան, բա ինչո՞ւ չասացիր, որ դու ես։
Նա գլուխը կախեց։
— Չգիտեմ։ Երևի ամաչում էի։
Մայրս զարմացավ։
— Ինչի՞ց, բալե՛ս։
— Որ այսքան տարի անց դեռ զգում էի, թե ձեզ պարտք ունեմ։
Շուշանը ծիծաղեց։
— Ախր ես քեզ ոչինչ պարտքով չեմ տվել։
Արսենը նայեց նրան։
Մայրս շարունակեց.
— Ես մի անգամ հիվանդ կնոջ եմ օգնել։ Դու էլ հետո ուրիշ մարդկանց ես օգնել։ Դա պարտք չէ, բալե՛ս։
Այդ պահին Արսենի աչքերը լցվեցին։
Մայրս շոյեց նրա ուսը։
— Դու արդեն լավ մարդ ես դարձել։ Դրա համար ինձ ոչինչ վերադարձնելու կարիք չունես։
Ես կանգնած էի դռան մոտ։
Եվ առաջին անգամ տեսա, թե ինչպես այն մարդը, որը վեց տարի շարունակ գրասենյակում միշտ սառը ու խիստ էր թվում, լուռ արտասվում է մորս կողքին։
Այսօր ես աշխատում եմ նոր ընկերությունում։
Մեր նախկին հաճախորդներից շատերը շարունակում են օգտվել կազմակերպված տեղափոխություններից։
Որոշ երթուղիներ փոխվել են, որոշները՝ կրճատվել։
Բայց մենք շարունակաբար փորձում ենք հնարավորինս հարմար լուծումներ գտնել։
Արսենի հին ընկերությունը վերջնականապես դադարեցրել է նախկին գործունեությունը։
Նա իր պարտավորությունների մեծ մասը կարգավորելուց հետո որոշ ժամանակ հանգստացավ, ապա աշխատանքի անցավ մեկ այլ կազմակերպությունում՝ որպես տրանսպորտային համակարգող։
Հիմա արդեն ուրիշի աշխատակիցն է։
Եվ երբեմն կատակում է.
— Նարինե՛, նոր եմ հասկանում՝ ինչ դժվար է ղեկավար ունենալը։
Մենք ծիծաղում ենք։
Բայց գիտեմ, որ այդ ամենից հետո նա շատ բան է փոխել իր վերաբերմունքում։
Մի ամիս առաջ մայրս հերթական անգամ պիտի վերականգնողական կենտրոն գնար։
Այդ օրը ես զբաղված էի։
Երբ զանգահարեցի՝ ճշտելու, թե արդյոք ամեն ինչ կարգին է, նա ծիծաղելով ասաց.
— Աղջի՛կս, այսօր իմ վարորդը շատ ծանոթ մարդ էր։
— Ո՞վ։
— Արսենը։
Զարմացա։
— Ի՞նչպես։
— Պարզապես ինձ տեսնելու էր եկել, լսեց, որ պիտի գնամ, ու որոշեց ուղեկցել։ Մեքենան էլ նախապես պատվիրած ունեի։
Այդ երեկո զանգահարեցի Արսենին։
— Արսե՛ն, լսեցի՝ այսօր մորս ես օգնել։
Նա ժպտաց։
— Հա՛։ Ի՞նչ կա որ։
— Բայց դու հիմա արդեն նրա տեղափոխության համար պատասխանատու չես։
Նա մի պահ լռեց։
Հետո պատասխանեց.
— Նարինե՛, դու մի բան չես հասկացել։
— Ի՞նչ։
— Ես քո մորը երբեք միայն որպես հաճախորդ չեմ ճանաչել։
Այդ խոսքերից հետո երկար ժամանակ ոչինչ չկարողացա ասել։
Իսկ հետո հիշեցի այն երեկոն, երբ վեց տարվա աշխատանքից հետո լաց էի լինում՝ մտածելով, թե ինչու է տնօրենս այդքան անարդար վարվել ինձ հետ։
Այն ժամանակ համոզված էի, որ իմ կյանքի ամենավատ օրերից մեկն է։
Բայց հիմա այդ օրը հիշում եմ մեկ ուրիշ պատճառով։
Որովհետև հենց այդ օրը պարզեցի՝ մեր ընտանիքների միջև տարիներ շարունակ մի կապ է գոյություն ունեցել, որի մասին ես նույնիսկ չէի պատկերացնում։
Եվ որ երբեմն մեզ խիստ ու անհասանելի թվացող մարդիկ էլ կարող են այնքան ծանր հոգսեր կրել, որ պարզապես չիմանան՝ ինչպես խոսել դրանց մասին։
Ամենակարևորն այն էր, որ այս անգամ մենք չսպասեցինք, մինչև ամեն ինչ վերջնականապես կործանվեր։
Խոսեցինք։
Գործեցինք։
Եվ կարողացանք պահպանել այն, ինչն իսկապես կարևոր էր՝ մարդկանց վստահությունն ու նրանց միմյանց օգնելու հնարավորությունը։
