Ամուսնուս մահից յոթ տարի անց առաջին անգամ թույլ տվեցի ինձ կրկին սիրահարվել։ Բայց մի քանի օր անց քաղաքի կենտրոնում տեսա իմ ու այդ տղամարդու հսկայական լուսանկարը՝ ցուցահանդեսի գովազդի վրա։ Երբ կարդացի լուսանկարի տակ գրված խոսքերը, հասկացա, որ մեր հանդիպման մասին ամենակարևոր բանը նա ինձանից թաքցրել է…
Յոթ տարի շարունակ ոչ մի տղամարդու թույլ չէի տվել ինձ մոտենալ։
Քառասունվեց տարեկան էի, երբ ամուսինս՝ Կարենը, հանկարծամահ եղավ։ Այդ օրվանից կյանքս բաժանվել էր երկու մասի՝ մինչև նրա մահը և դրանից հետո։
Մեծացրել էի մեր աղջկան, աշխատել, սովորել մենակ ապրել։
Բայց երբեք չէի պատկերացրել, որ կրկին կարող եմ որևէ մեկի կողքին ինձ երջանիկ զգալ։
Ամեն ինչ փոխվեց, երբ ընկերուհիս համոզեց մասնակցել լեռնային չորսօրյա ճամփորդության։
Այնտեղ ծանոթացա Դավիթի հետ։
Նա հիսուն տարեկան էր, հանգիստ, ուշադիր տղամարդ, որի կողքին զարմանալիորեն հեշտ էի խոսում։
Երկրորդ օրը միասին երկար քայլեցինք լեռնային արահետով։
Երրորդ երեկոյան նա բռնեց ձեռքս։
Իսկ վերջին օրը, երբ արդեն պատրաստվում էինք վերադառնալ, ես առաջին անգամ յոթ տարվա ընթացքում գլուխս դրեցի տղամարդու ուսին՝ առանց մեղավոր զգալու։
Դավիթն ասաց.
— Անահի՛տ, կուզենայի, որ այս ամենը չավարտվեր այստեղ։
Ես ժպտացի։
— Ես էլ։
Վերադարձանք քաղաք։ Նա զանգում էր, գրում, առաջարկում հանդիպել։
Համաձայնեցի։
Բայց մեր երկրորդ հանդիպումից առաջ տեղի ունեցավ մի բան, որը փոխեց ամեն ինչ։
Աշխատանքից տուն վերադառնալիս կանգնած էի լուսացույցի մոտ, երբ դիմացի շենքի պատին իմ լուսանկարը տեսա։
Հսկայական պաստառ էր։
Լուսանկարում ես Դավիթի գրկում էի՝ գլուխս նրա ուսին դրած։
Վերևում գրված էր.
«ԿԱՆԱՅՔ, ՈՐՈՆՔ ՍՈՎՈՐՈՒՄ ԵՆ ԱՊՐԵԼ ԿՈՐՍՏԻՑ ՀԵՏՈ»։
Իսկ ներքևում՝
«Լուսանկարիչ Դավիթի նոր ցուցահանդեսը»։
Մի քանի վայրկյան անշարժ կանգնած մնացի։
Հետո հեռախոսս հանեցի ու զանգահարեցի նրան։
— Դավի՛թ, դու ինձ ի՞նչ ես արել։
Նա լռեց։
Իսկ երբ ասացի, թե որտեղ եմ կանգնած, պատասխանեց մի նախադասություն, որից հասկացա՝ մեր հանդիպումը գուցե այնքան պատահական չէր, որքան ես էի կարծում։
— Անահի՛տ, խնդրում եմ, մի՛ գնա։ Ես հենց հիմա կգամ։ Պետք է քեզ ամեն ինչ բացատրեմ։
Շարունակությունը՝ առաջին մեկնաբանությունում 👇
Դավիթը քսան րոպե անց եկավ։
Այդ ամբողջ ընթացքում ես կանգնած էի նույն պաստառի դիմաց։
Մարդիկ անցնում էին կողքովս։
Ոմանք նույնիսկ կանգնում ու նայում էին լուսանկարին։
Ես գլուխս կախել էի։
Այն պահը, որն ինձ համար մեր ճամփորդության ամենաանձնական հիշողություններից մեկն էր, այժմ ցուցադրված էր ամբողջ քաղաքին։
Դավիթն արագ մոտեցավ։
— Անահի՛տ…
— Դու լուսանկարի՞չ ես։
Նա գլխով արեց։
— Այո՛։
— Ինչո՞ւ չասացիր։
— Ասել էի, որ ստեղծագործական նախագծերի վրա եմ աշխատում։
Դառնորեն ժպտացի։
— Դա նույն բանը չէ։
Նա նայեց պաստառին։
— Ես ուզում էի քեզ բացատրել՝ մինչև ցուցահանդեսը բացվեր։
— Իսկ ինչո՞ւ նախապես չհարցրիր՝ ուզում եմ արդյոք իմ լուսանկարը հանրության առաջ դնել։
Դավիթը չպատասխանեց։
— Դու գիտեիր, որ ամուսինս մահացել է։ Գիտեիր, թե որքան դժվար էր ինձ համար նորից ինչ-որ մեկին վստահելը։
— Գիտեի։
— Եվ որոշեցիր դա օգտագործե՞լ։
Նա ձեռքը տարավ դեմքին։
— Ամեն ինչ այդքան պարզ չէ։
— Ուրեմն բարդացրու։ Ես լսում եմ։
Գնացինք մոտակա սրճարան։
Ես նույնիսկ վերարկուս չհանեցի։
Դավիթը նստեց դիմացս։
Երկար լռությունից հետո սկսեց խոսել։
Պարզվեց՝ նա տարիներ շարունակ լուսանկարչությամբ էր զբաղվել։
Վերջին շրջանում սկսել էր նախագիծ պատրաստել այն մարդկանց մասին, որոնք ծանր կորուստներից հետո փորձում են նորից սովորական կյանք վերադառնալ։
Սկզբում նկարել էր տարեց մարդկանց։
Հետո՝ ամուսնալուծված կանանց։
Ավելի ուշ որոշել էր կենտրոնանալ այն կանանց վրա, որոնք կորցրել էին իրենց ամուսիններին։
— Իսկ ես ինչպե՞ս հայտնվեցի քո նախագծում,— հարցրի։
Նա երկար լռեց։
— Մեր ընդհանուր ծանոթներից մեկը ժամանակին պատմել էր քո մասին։
Սիրտս սեղմվեց։
— Ո՞վ։
— Մեր ճամփորդության կազմակերպիչներից մեկի հետ էի աշխատում։ Նա պարզապես նշել էր, որ խմբում մի կին կա, որը երկար ընդմիջումից հետո առաջին անգամ է ճանապարհորդում։ Հետո ես իմացա, որ դա դու ես։
— Այսինքն՝ նախապես գիտեի՞ր իմ պատմությունը։
— Մի մասը։
— Եվ դիտավորյա՞լ մոտեցար ինձ։
Նա հայացքն իջեցրեց։
— Սկզբում ուզում էի հասկանալ՝ կհամաձայնե՞ս մասնակցել նախագծիս։
Այդ պատասխանը կարծես հարված լիներ։
— Իսկ հետո՞։
— Հետո ամեն ինչ փոխվեց։
Դառնորեն ծիծաղեցի։
— Ի՞նչ փոխվեց։
— Ես իսկապես սիրահարվեցի քեզ։
Այդ բառերը լսելիս ոչ մի ուրախություն չզգացի։
Միայն վիրավորանք։
— Դավի՛թ, դու նույնիսկ ինձ ընտրելու հնարավորություն չես տվել։ Չես ասել, որ ինձ ուսումնասիրում ես որպես ապագա լուսանկարի հերոսուհու։
Նա փորձեց ընդհատել, բայց շարունակեցի.
— Դու ինձ հարցնում էիր Կարենի մասին։ Ես պատմում էի։ Երբեմն լաց էի լինում։ Կարծում էի՝ դու ուզում ես ինձ ճանաչել։
— Ես ուզում էի։
— Բայց միաժամանակ մտածում էիր՝ ինչ լավ նյութ կստացվի։
Դավիթը լռեց։
Եվ հենց այդ լռությունն էր ամենացավալին։
— Ո՞վ է նկարել այդ լուսանկարը,— հարցրի։
— Ես։ Վերջին օրը տեսախցիկը դրել էի կանգնակի վրա։ Հիշո՞ւմ ես, առաջարկեցի միասին նկարվել։
Հիշում էի։
Լեռան ստորոտում էինք։
Արևը մայր էր մտնում։
Դավիթը կանգնակին ամրացրել էր տեսախցիկը և ասել.
— Արի մի նկար ունենանք, որ հետո հիշենք այս օրերը։
Ես համաձայնել էի։
Բայց համաձայնել էի անձնական լուսանկարի։
Ոչ քաղաքի կենտրոնում կախված գովազդի։
— Դու այդ նկարը ցուցահանդեսի համար էիր արե՞լ։
Նա ծանր շունչ քաշեց։
— Այդ պահին մտածում էի, որ գուցե հետագայում օգտագործեմ։
— Եվ ինձ չասացի՞ր։
— Վախեցա, որ կմերժես։
Ես վեր կացա։
— Ուրեմն շատ լավ հասկանում էիր, որ իրավունք չունես այդպես վարվելու։
Դավիթն էլ վեր կացավ։
— Անահի՛տ, խնդրում եմ, մի՛ գնա։
— Լուսանկարը պետք է հանվի։
— Կխոսեմ կազմակերպիչների հետ։
— Ոչ թե կխոսես։ Կհեռացնես։
Նա գլխով արեց։
— Լավ։
— Եվ ցուցահանդեսում իմ պատմությունից ոչ մի բան չի օգտագործվելու։
— Հասկանում եմ։
Նայեցի նրան։
— Դու ինձ ասում էիր, որ նոր կյանք սկսելուց վախենալու կարիք չկա։ Իսկ հիմա իմ ամենամեծ վախը դու իրականություն դարձրիր։
Նա ոչինչ չասաց։
Ես հեռացա։
Այդ երեկո տուն վերադարձա ու փակվեցի ննջասենյակում։
Աղջիկս՝ Լիլիթը, արդեն քսաներեք տարեկան էր։
Նա ապրում էր առանձին, բայց հաճախ էր գալիս ինձ տեսնելու։
Երբ զանգեց, ձայնիցս անմիջապես հասկացավ, որ ինչ-որ բան է պատահել։
— Մա՛մ, լա՞վ ես։
— Հա՛, բալե՛ս։
— Մի՛ ստիր։ Ի՞նչ է եղել։
Ես պատմեցի ամեն ինչ։
Լիլիթը երկար լռեց։
Հետո ասաց.
— Մա՛մ, դու նրան իսկապե՞ս սիրում էիր։
Այդ հարցից արցունքներս հոսեցին։
— Չգիտեմ, Լիլի՛թ։ Բայց առաջին անգամ երկար տարիներից հետո ուզում էի առավոտյան արթնանալ ու ինչ-որ մեկի զանգին սպասել։
Աղջիկս կամաց ասաց.
— Դա վատ բան չէ։
— Գիտեմ։
— Ուրեմն ինչո՞ւ ես քեզ այդպես մեղադրում։
Նայեցի պատուհանին։
— Որովհետև ես նրան Կարենի մասին այնպիսի բաներ եմ պատմել, որոնք նույնիսկ քեզ չէի ասել։
— Մա՛մ, դա քո իրավունքն էր։ Բայց նա իրավունք չուներ դրանք օգտագործել առանց քո համաձայնության։
Լիլիթը մի պահ լռեց։
Հետո հարցրեց.
— Իսկ դու ի՞նչ ես ուզում անել։
Ես այդ հարցին պատասխան չունեի։
Հաջորդ առավոտ Դավիթը հաղորդագրություն ուղարկեց։
Գրել էր, որ դիմել է կազմակերպիչներին՝ պաստառը հեռացնելու և լուսանկարն ամբողջ ցուցադրությունից հանելու համար։
Բայց բացման օրը մոտենում էր, իսկ կազմակերպիչները դժգոհ էին։
Նախագծի գլխավոր գովազդում հենց մեր լուսանկարն էր։
Հեռացնելը նշանակում էր փոխել տպագիր նյութերը, արտաքին գովազդը և ցուցադրության մի հատվածը։
Ես պատասխանեցի.
«Դա քո որոշման հետևանքն է։ Ես այդ որոշմանը չեմ մասնակցել»։
Նա գրեց.
«Ճիշտ ես»։
Եվ այլևս չանհանգստացրեց։
Բայց հաջորդ օրը հեռախոսս կրկին զանգեց։
Այս անգամ անծանոթ կին էր։
— Բարև ձեզ, Անահի՛տ։ Ես Սոնան եմ՝ ցուցահանդեսի կազմակերպիչներից մեկը։
Սիրտս արագ բաբախեց։
— Լսում եմ։
— Գիտեմ՝ ինչ է տեղի ունեցել։ Ուզում եմ անձամբ ներողություն խնդրել։ Մեզ ասել էին, որ լուսանկարը համաձայնեցված է։
— Բայց համաձայնեցված չէր։
— Այո՛։ Եվ հիմա ամբողջությամբ հանում ենք։
Մի պահ լռեց։
Հետո շարունակեց.
— Բայց կա մի բան, որը, կարծում եմ, պետք է իմանաք։
— Ի՞նչ։
— Ձեր լուսանկարը միակը չէ, որի հրապարակման համաձայնությունը պատշաճ ձևով չի ստացվել։
Այդ խոսքերից հետո համաձայնեցի հանդիպել Սոնային։
Նա ինձ ընդունեց ցուցասրահի փոքրիկ աշխատասենյակում։
Պարզվեց՝ նախագծի որոշ մասնակիցներ լուսանկարվել էին՝ կարծելով, թե պատկերները կօգտագործվեն սահմանափակ ծավալով։
Բայց հետո նրանց պատմություններից հատվածներ էին հայտնվել ցուցադրության բացատրական նյութերում։
Մի կնոջ ամուսնալուծության պատմությունը ներկայացված էր այնպես, կարծես նա ինքն է ամբողջությամբ պատմել այն հրապարակման համար։
Մյուսի դեպքում նշված էր նրա հիվանդության մասին տեղեկություն, որը նա երբեք չէր ցանկացել հանրայնացնել։
— Դուք գիտեի՞ք այդ մասին,— հարցրի։
Սոնան գլուխը կախեց։
— Մենք վստահել էինք լուսանկարչի ներկայացրած նյութերին։ Բայց դա մեզ չի ազատում ստուգելու պատասխանատվությունից։
Նա ցույց տվեց ցուցադրության նախագիծը։
Սրահում նախատեսված էին լուսանկարներ՝ մեծ, լուսավորված շրջանակներով։
Յուրաքանչյուրի կողքին՝ կնոջ պատմության կարճ հատված։
Իսկ ցուցահանդեսի գլխավոր միտքը հետևյալն էր.
«Նրանք լռել են տարիներ շարունակ։ Այժմ մենք նրանց ձայն ենք տալիս»։
Երկար նայեցի այդ նախադասությանը։
Հետո հարցրի.
— Իսկ այդ կանանց որևէ մեկը խնդրե՞լ է, որ դուք իր անունից խոսեք։
Սոնան չպատասխանեց։
Այդ պահին հասկացա, թե ինչն էր ինձ ամենից շատ վիրավորել։
Ոչ միայն լուսանկարը։
Այլ այն, որ ուրիշ մարդիկ որոշել էին, թե ինչպես պետք է պատմվի իմ կյանքը։
Այդ երեկո Լիլիթի հետ երկար խոսեցի։
Նա լսեց ու հանկարծ առաջարկեց.
— Մա՛մ, իսկ եթե ցուցահանդեսին գնաս։
— Ինչի՞ համար։
— Որ պատմությունը քո ձևով ներկայացնես։
Ծիծաղեցի։
— Ես լուսանկարիչ չեմ։
— Պետք չէ լուսանկարիչ լինել։
Նա մի պահ մտածեց։
— Դու Կարենի մահից հետո տարիներ շարունակ լուսանկարներից խուսափում էիր։ Բայց հիշո՞ւմ ես՝ անցյալ տարի առաջին անգամ միասին նկարեցինք քեզ մեր այգում։
Հիշում էի։
Այդ լուսանկարում ես նստած էի նստարանին՝ ծիծաղելով։
Լիլիթը փորձում էր հեռախոսով մեզ երկուսիս տեղավորել կադրում։
Նկարը մի փոքր շեղված էր։
Լույսը՝ անհավասար։
Բայց այն շատ էի սիրում։
— Այդ լուսանկարում դու երջանիկ էիր,— ասաց աղջիկս։ — Եվ ոչ ոք քեզ չէր ասել, թե ինչպես պիտի նայես։
Ես երկար մտածեցի։
Հետո առաջին անգամ որոշեցի, որ չեմ ուզում պարզապես հեռանալ այս պատմությունից։
Ուզում էի փոխել այն, ինչ կարող էի։
Հաջորդ օրը կրկին գնացի Սոնայի մոտ։
Առաջարկեցի ցուցահանդեսի բացումը հետաձգել և վերանայել ներկայացված աշխատանքները։
Սոնան արդեն քննարկում էր նույն տարբերակը։
Պարզվեց՝ Դավիթն էլ իր հերթին համաձայնել էր հրաժարվել ծրագրի մի մասից ու հոգալ նախնական նյութերը փոխելու ծախսերը։
Բայց ինձ այլ բան էր հետաքրքրում։
— Կարո՞ղ ենք առաջարկել կանանց, որ իրենք ընտրեն՝ ինչ լուսանկար ու ինչ պատմություն են ուզում ներկայացնել։
Սոնան զարմացավ։
— Ինչպե՞ս եք պատկերացնում։
— Եթե նպատակը կորուստներից հետո ապրելու մասին պատմելն է, թող յուրաքանչյուր կին ինքն ընտրի այն պահը, որն ուզում է ցույց տալ։
— Բայց դա արդեն ուրիշ ցուցահանդես կլինի։
— Այո՛։
Ես նայեցի նրան։
— Գուցե հենց դա է պետք։
Հաջորդ երկու շաբաթը բոլորովին այլ կերպ անցավ։
Սոնան կապվեց այն կանանց հետ, որոնք ցանկանում էին շարունակել մասնակցել նախագծին։
Ոմանք հրաժարվեցին։
Եվ նրանց որոշումը ընդունվեց առանց առարկությունների։
Մի քանի կին համաձայնեցին, բայց խնդրեցին չհրապարակել իրենց դեմքերը։
Մյուսները ցանկացան ինքնուրույն ընտրել լուսանկարներն ու դրանց ուղեկցող խոսքերը։
Ես էլ որոշեցի մասնակցել։
Բայց ոչ այն լուսանկարով, որտեղ Դավիթի գրկում էի։
Ընտրեցի մի նկար, որը Լիլիթն էր արել։
Այդ օրը մեր տան պատշգամբում ծաղիկներ էի տնկում։
Հագիս հին շապիկ էր, մազերս՝ անկանոն հավաքված։
Դեմքիս արև էր ընկել։
Եվ ես ծիծաղում էի, որովհետև Լիլիթը պատահմամբ հողի մի ամբողջ բուռ թափել էր սեփական կոշիկների վրա։
Սովորական լուսանկար էր։
Ոչ գեղեցիկ բնապատկեր։
Ոչ մեծ սիրո պատմություն։
Պարզապես ես էի։
Կենդանի։
Հանգիստ։
Երջանիկ։
Լուսանկարի տակ որոշեցի գրել միայն մեկ նախադասություն.
«Յոթ տարի ես կարծում էի, որ եթե նորից ծիծաղեմ, ուրեմն ինչ-որ բան եմ մոռացել։ Բայց այդ օրը հասկացա, որ հիշողությունն ու ուրախությունը կարող են միասին ապրել»։
Ցուցահանդեսի նոր բացման օրը սրահը լիքն էր։
Ես գնացել էի Լիլիթի հետ։
Դավիթին նախապես չէի ասել, որ գալու եմ։
Մուտքի մոտ Սոնան դիմավորեց մեզ։
— Անահի՛տ, ձեր լուսանկարն արդեն կախված է։
Մոտեցանք։
Պատին իմ նկարն էր։
Այն, որտեղ ծաղիկներ էի տնկում։
Նրա կողքին՝ իմ ընտրած խոսքերը։
Առաջին անգամ երկար տարիներից հետո հրապարակային տեսա սեփական լուսանկարս ու չզգացի, թե ինձանից ինչ-որ բան են խլել։
Որովհետև այս անգամ ընտրությունն իմն էր։
Սրահի մյուս հատվածում նույնպես հետաքրքիր նկարներ կային։
Մի կին ընտրել էր իր հին աշխատանքային կոշիկների լուսանկարը։
Մյուսը՝ պատուհանի մոտ դրված երկու բաժակներից մեկը։
Մեկ ուրիշը որոշել էր ցուցադրել միայն ծովի նկարը, որը տարիներ առաջ արել էր ամուսնու հետ ճանապարհորդելիս։
Յուրաքանչյուր լուսանկարի կողքին կարճ պատմություն կար։
Եվ այդ պատմությունները գրվել կամ հաստատվել էին հենց կանանց կողմից։
Ոչ մեկը չէր փորձում ուրիշի փոխարեն որոշել, թե որն է նրա ամենացավոտ հիշողությունը։
Բացման ընթացքում Սոնան խոսափողը վերցրեց։
Նա պատմեց, որ ցուցահանդեսի սկզբնական տարբերակում լուրջ սխալներ էին թույլ տրվել։
Հետո շնորհակալություն հայտնեց բոլոր մասնակիցներին, որոնք որոշել էին վերանայել նախագիծը։
Ես կանգնած էի Լիլիթի կողքին։
Եվ այդ պահին տեսա Դավիթին։
Նա սրահի ամենահեռու անկյունում էր։
Մուգ վերնաշապիկով, սովորական տաբատով։
Ձեռքին տեսախցիկ չկար։
Երբ մեր հայացքները հանդիպեցին, նա չմոտեցավ։
Պարզապես գլխով ողջունեց։
Ես նույնպես։
Սոնան շարունակեց.
— Այս ցուցահանդեսը պետք է պատմեր այն մարդկանց մասին, որոնք նորից ապրելու ուժ են գտնում։ Բայց դրա պատրաստման ընթացքում մենք հասկացանք, որ մարդու պատմությունը ներկայացնելու իրավունքը առաջին հերթին հենց իրենն է։
Հետո տեղի ունեցավ մի բան, որի մասին ես նախապես ոչինչ չգիտեի։
Լիլիթը խնդրեց խոսափողը։
Զարմացած նայեցի աղջկաս։
Նա ժպտաց ինձ։
— Մա՛մ, մի քիչ սպասիր։
Աղջիկս կանգնեց մարդկանց առաջ։
— Ես ուզում եմ մի փոքր բան պատմել մորս մասին։
Սիրտս սկսեց արագ բաբախել։
— Երբ հայրիկս մահացավ, ես տասնվեց տարեկան էի։ Մայրս ինձ համար փորձում էր միշտ ուժեղ երևալ։ Երբեմն նույնիսկ ձևացնում էր, թե ուրախ է, որպեսզի ես չանհանգստանամ։
Լիլիթի ձայնը դողաց։
— Բայց մի օր հասկացա, որ նա պարզապես մոռացել է՝ կարող է նաև իր համար ապրել։
Նա նայեց ինձ։
— Այս ցուցահանդեսի լուսանկարում մայրս ծիծաղում է։ Ես եմ նկարել։ Այդ օրը նա ինձ ասաց, որ առաջին անգամ երկար տարիներից հետո իրեն երջանիկ է զգացել՝ առանց դրա համար ներողություն խնդրելու։
Արցունքներս սկսեցին հոսել։
Լիլիթը շարունակեց.
— Ես ուզում եմ, որ մայրիկս իմանա՝ երբ ինքը երջանիկ է, ես չեմ մտածում, թե նա մոռացել է հայրիկիս։ Ես պարզապես ուրախանում եմ, որ իմ մայրը նորից ապրում է։
Այդ պահին այլևս չկարողացա կանգնած մնալ։
Մոտեցա աղջկաս։
Նա իջեցրեց խոսափողը։
Գրկեցինք իրար։
Եվ այդ գրկախառնությունը ինձ համար ավելի կարևոր էր, քան ցանկացած ցուցահանդես։
Միջոցառումից հետո Դավիթը մոտեցավ։
— Անահի՛տ, կարելի՞ է մի բան ասել։
Նայեցի նրան։
— Ասա։
Նա երկար լռեց։
— Ես այսօր առաջին անգամ հասկացա, թե ինչ էի կորցրել իմ նախագծում։
— Ի՞նչ։
— Մարդկանց ընտրելու իրավունքը։
Ես ոչինչ չպատասխանեցի։
Նա շարունակեց.
— Երբ մեր լուսանկարը դրեցի պաստառին, մտածում էի, թե ինչ գեղեցիկ պատմություն է ստացվելու։ Բայց չէի մտածում, որ դա քեզ համար հիշողություն էր, ոչ թե ցուցադրության նյութ։
Նրա աչքերը խոնավացան։
— Ես սխալ եմ վարվել։
Նայեցի նրան։
— Դավի՛թ, այդ սխալը միայն ինձ ցավ պատճառելը չէր։ Դու ինձ ստիպեցիր կասկածել այն զգացմունքին, որի մասին այդքան դժվարությամբ էի համարձակվել խոսել։
Նա գլխով արեց։
— Գիտեմ։
— Եվ ես հիմա չեմ կարող ձևացնել, թե ամեն ինչ նախկինի պես է։
— Չեմ խնդրում։
Նա մի փոքր հետ քաշվեց։
— Պարզապես ուզում էի տեսնել, որ այս անգամ դու ինքդ ես ընտրել քո լուսանկարը։
Այդ խոսքերից հետո հեռացավ։
Ես նրան չկանչեցի։
Այդ երեկո առաջին անգամ հասկացա, որ դեռ կարող եմ սիրել մեկին և միաժամանակ չթույլատրել, որ նա որոշի իմ փոխարեն։
Անցավ չորս ամիս։
Ցուցահանդեսը փակվել էր, բայց դրա մասնակից կանանցից մի քանիսի հետ շարունակեցինք շփվել։
Երբեմն հանդիպում էինք սրճարանում։
Երբեմն միասին զբոսնում։
Մի անգամ նույնիսկ փոքրիկ ուղևորություն կազմակերպեցինք՝ այս անգամ առանց լուսանկարիչների ու ցուցադրությունների։
Ես աստիճանաբար վերադարձա իմ սովորական կյանքին։
Բայց այն արդեն նույնը չէր։
Սկսեցի հաճախ գնալ լողավազան։
Նորից սովորեցի միայնակ կինոթատրոն գնալ։
Ընկերուհիներիս հետ շաբաթավերջերն անցկացնել։
Ու ամենակարևորը՝ դադարեցի մտածել, թե եթե ինչ-որ տղամարդ ինձ հետաքրքրում է, պետք է անմիջապես որոշեմ՝ դա դավաճանությո՞ւն է Կարենի հիշատակին, թե ոչ։
Մի երեկո հեռախոսիս հին լուսանկարներն էի դիտում։
Հասա լեռներում արված նկարներին։
Դավիթի հետ մեր լուսանկարը դեռ այնտեղ էր։
Ես այն չէի ջնջել։
Երկար նայեցի։
Հիշեցի ոչ թե պաստառը, այլ այն երեկոն։
Երբ սառը քամի էր փչում։
Երբ Դավիթն ինձ իր բաճկոնն էր առաջարկել։
Երբ ես առաջին անգամ գլուխս դրել էի նրա ուսին։
Եվ հանկարծ հասկացա, որ այդ հիշողությունն էլ եմ ուզում պահպանել։
Բայց այս անգամ՝ իմ պայմաններով։
Հաջորդ օրը Դավիթին հաղորդագրություն գրեցի։
«Բարև, Դավի՛թ։ Եթե ազատ ես, կարող ենք մի օր սուրճ խմել։ Պարզապես սուրճ։ Առանց տեսախցիկի»։
Նա պատասխանեց մի քանի րոպե անց։
«Բարև, Անահի՛տ։ Ուրախ կլինեմ։ Եվ խոստանում եմ՝ տեսախցիկ չեմ բերի»։
Հանդիպեցինք փոքրիկ սրճարանում։
Սկզբում երկուսս էլ մի քիչ անհարմար էինք զգում։
Հետո սկսեցինք խոսել։
Այլևս ցուցահանդեսի մասին չէ։
Ոչ Կարենի մահվան։
Ոչ նրա սխալի։
Պարզապես մեր կյանքի մասին։
Ես պատմեցի Լիլիթի նոր աշխատանքի մասին։
Նա պատմեց իր այգու մասին, որտեղ վերջին շրջանում բանջարեղեն էր աճեցնում։
Երբեմն ծիծաղում էինք։
Երբեմն լռում։
Եվ այդ լռությունը այլևս ծանր չէր։
Հանդիպման վերջում նա հարցրեց.
— Անահի՛տ, կարո՞ղ եմ քեզ կրկին տեսնել։
Ես ժպտացի։
— Կարող ես։ Բայց առանց շտապելու։
Դավիթը գլխով արեց։
— Առանց շտապելու։
Անցավ ևս մի քանի ամիս։
Մենք սկսեցինք հանդիպել։
Այս անգամ մեր հարաբերությունները շատ ավելի դանդաղ էին զարգանում։
Ես այլևս չէի վախենում ասել, եթե ինչ-որ բան ինձ դուր չէր գալիս։
Դավիթն էլ սովորել էր հարցնել, ոչ թե որոշել իմ փոխարեն։
Մի շաբաթ օր նա առաջարկեց գնալ այն նույն լեռնային վայրը, որտեղ առաջին անգամ ծանոթացել էինք։
Երկար մտածեցի։
Հետո համաձայնեցի։
Այդ օրը արևոտ էր։
Մենք բարձրացանք նույն արահետով։
Կանգ առանք այն վայրում, որտեղ ժամանակին լուսանկարվել էինք։
Դավիթը նայեց շուրջը։
— Տարօրինակ է, չէ՞։ Այստեղից ամեն ինչ սկսվեց։
Ժպտացի։
— Այստեղից սկսվեց մի պատմություն, որը շատ ավելի բարդ ստացվեց, քան սպասում էինք։
Նա գլխով արեց։
Հետո ասաց.
— Մի բան հարցնեմ։
— Ասա։
— Կարո՞ղ եմ քեզ գրկել։
Ծիծաղեցի։
— Դավի՛թ, դրա համար արդեն թույլտվություն ունես։
Նա մոտեցավ ու գրկեց ինձ։
Մի քանի րոպե պարզապես կանգնած էինք։
Հետո պայուսակիցս հանեցի հեռախոսը։
— Դե, հիմա մի լուսանկար անենք։
Դավիթը զարմացավ։
— Դո՞ւ ես առաջարկում։
— Այո՛։
Ես միացրի հեռախոսի տեսախցիկը։
Նա կանգնեց կողքիս։
Ժպտացինք։
Նկարեցի։
Հետո նայեցի էկրանին։
Լուսանկարը գեղեցիկ էր։
Ոչ այնքան կատարյալ, որքան Դավիթի նկարները։
Քամին մազերս խառնել էր։
Դավիթի աչքերը մի փոքր կիսափակ էին։
Բայց մենք երկուսս էլ ժպտում էինք։
Նա նայեց նկարին։
— Շատ լավ է ստացվել։
Ես ժպտացի։
— Այս անգամ ես եմ որոշելու՝ ում ցույց տալ։
Դավիթը ծիծաղեց։
— Պայմանավորվեցինք։
Երեկոյան տուն վերադարձա ու լուսանկարն ուղարկեցի Լիլիթին։
Աղջիկս անմիջապես զանգեց։
— Մա՛մ, էս նկարը ե՞րբ ես արել։
— Այսօր։
— Լավն է։
Մի պահ լռեց։
Հետո կամաց հարցրեց.
— Դու երջանի՞կ ես։
Նայեցի լուսանկարին։
Հետո պատուհանից դուրս։
— Այո՛, բալե՛ս։
— Շատ լավ է, մա՛մ։
Նրա ձայնը դողաց։
— Ես հենց դա էի ուզում։
Հեռախոսն անջատելուց հետո գնացի հյուրասենյակ։
Դարակին Կարենի լուսանկարն էր։
Այն նույն շրջանակով, որը յոթ տարի առաջ էի դրել։
Վերցրի ու երկար նայեցի։
Այլևս չէի զգում, թե պետք է ընտրություն անեմ անցյալիս ու ներկայի միջև։
Կարենի հետ անցկացրած տարիները ոչ ոք չէր կարող ջնջել։
Բայց դրանք նաև չէին նշանակում, որ իմ կյանքի մնացած տարիները պարտադիր պետք է անցնեն միայն հիշողություններով։
Լուսանկարը դրեցի տեղը։
Հետո հեռախոսով նայեցի մեր նոր նկարին։
Եվ առաջին անգամ առանց տատանվելու այն պահեցի իմ սիրելի լուսանկարների շարքում։
Ոչ թե որովհետև Դավիթը կատարյալ մարդ էր։
Ոչ էլ որովհետև ես մոռացել էի նրա սխալը։
Այլ որովհետև այս անգամ մեր լուսանկարի պատմությունը պատկանում էր մեզ, իսկ այն հրապարակել կամ չհրապարակելը՝ միայն մեր որոշումն էր։
Եվ ես վերջապես պատրաստ էի նոր հիշողություններ ունենալ։
