Ամեն երեքշաբթի տնօրենս ստիպում էր աշխատանքից հետո մենակ մնալ իր հետ, վերցնում էր հեռախոսս, կողպում աշխատասենյակի դուռն ու ասում. «Ոչ մեկին չպատմես, թե այստեղ ինչ է կատարվում»։ Իսկ մյուս աշխատակիցներին հայտարարել էր, թե ինձ պատժում է։ Մի երեկո նա ստիպեց բարձրաձայն կարդալ պայմանագիրը, հետո հանկարծ հարցրեց. «Այդ բառը արտասանելիս լեզուդ որտե՞ղ ես դնում»։ Ես սարսափած վեր կացա, բայց այն, ինչ բացահայտեցի մի քանի օր անց նրա պայուսակում, բոլորովին այլ իմաստ տվեց այդ տարօրինակ հանդիպումներին…
Ամեն երեքշաբթի, ժամը վեցին մոտ, գրասենյակը սկսում էր դատարկվել։
Աշխատակիցները հավաքում էին իրերն ու տուն գնում։
Իսկ ես գիտեի, որ այդ երեկո կրկին ուշ եմ վերադառնալու։
Մի երեքշաբթի համակարգիչս անջատում էի, երբ հաշվապահության աշխատակցուհին՝ Դիանան, մոտեցավ ինձ։
— Մանե՛, էլի՞ պիտի մնաս։
Դժվարությամբ ժպտացի։
— Երևի։
Նա ցածրացրեց ձայնը։
— Չգիտեմ՝ ինչ ես արել, բայց տնօրենը կարծես քեզ շատ չի սիրում։
Նայեցի տնօրենի աշխատասենյակի կողմը։
Վարդանը կանգնած էր բաց դռան մոտ և հետևում էր մեզ։
Դիանան շտապ հեռացավ։
Ուղիղ ժամը վեցին տնօրենը մոտեցավ իմ սեղանին։
— Հեռախոսդ։
Զարմացած նայեցի նրան։
— Ի՞նչ։
— Հեռախոսդ թող այստեղ։
Նա ցույց տվեց աշխատասեղանի դարակը։
— Ինչո՞ւ։
Դեմքը խստացավ։
— Որովհետև ես եմ ասում։
Հեռախոսս դժկամությամբ դրեցի դարակի մեջ։
Վարդանը կողպեց այն։
Հետո փակեց աշխատասենյակի վարագույրները։
Այդ ամենը կրկնվում էր արդեն երեք շաբաթ։
Նա աշխատակիցներին ասել էր, որ ինձ աշխատանքային կարգապահության համար պատժում է։
Բայց երբեք չէր բացատրել՝ ինչ եմ սխալ արել։
Այդ երեկո ինձ տարավ խորհրդակցությունների սենյակ։
Սեղանին մի քանի փաստաթուղթ էր դրված։
— Կարդա՛ սա։
Վերցրի առաջին էջը։
— Բարձրաձայն,— ավելացրեց նա։
Սկսեցի կարդալ։
Մի քանի նախադասությունից հետո ընդհատեց։
— Նորից։
— Ինչո՞ւ։
— Ավելի դանդաղ։
Կրկնեցի։
Նա փաստաթղթին չէր նայում։
Ուշադիր հետևում էր դեմքիս։
Ավելի ճիշտ՝ շուրթերիս։
Հաջորդ երեքշաբթի նույնը կրկնվեց։
Իսկ չորրորդ հանդիպման ժամանակ Վարդանը հանկարծ առաջ թեքվեց ու հարցրեց.
— Երբ այս բառը արտասանում ես, լեզուդ ինչպե՞ս ես շարժում։
Ես քարացա։
Շարունակությունը՝ առաջին մեկնաբանությունում 👇
Մի քանի վայրկյան պարզապես նայում էի նրան։
— Ի՞նչ եք հարցնում։
Վարդանը կարծես ինքն էլ հասկացավ, թե որքան տարօրինակ հնչեց իր հարցը։
Անմիջապես ուղղվեց աթոռին։
— Ոչինչ։ Մոռացիր։
Փաստաթուղթը դրեցի սեղանին։
— Պարո՛ն Վարդան, սա արդեն նորմալ չէ։
Նա հայացքը խուսափեցրեց։
— Դու չես հասկանում։
— Այդ դեպքում բացատրեք։
— Չեմ կարող։
— Ինչո՞ւ։
Նա վեր կացավ։
— Պարզապես ոչ մեկին մի՛ պատմիր երեքշաբթի օրերի մասին։
Այդ երեկո տուն վերադարձա չափազանց անհանգստացած։
Չէի հասկանում՝ ինչ է ուզում ինձանից։
Վարդանը տարիներ շարունակ ղեկավարում էր մեր ընկերության կարևոր բաժիններից մեկը։
Խիստ էր, ինքնավստահ և երբեմն նույնիսկ վախեցնող։
Նրա հետ վիճել գրեթե ոչ ոք չէր համարձակվում։
Իսկ հիմա ամեն շաբաթ ստիպում էր ինձ ժամերով մնալ գրասենյակում, կարդալ պայմանագրեր և պատասխանել անհասկանալի հարցերի։
Հաջորդ օրերին սկսեցի ավելի ուշադիր հետևել նրա վարքագծին։
Մի չորեքշաբթի առավոտ նկատեցի, որ աշխատասենյակի դիմացի գրատախտակը շատ ուժեղ են ջնջել։
Հատակին մատիտի տաշեղներ կային։
Աղբամանի մոտ փոքրիկ վարդագույն ռետին էր ընկած։
Դա ինձ տարօրինակ թվաց։
Վարդանը երբեք մատիտ չէր օգտագործում։
Նրա սեղանին միշտ նույն սև գրիչն էր դրված։
Նա նույնիսկ սովորական նշումները գրիչով էր անում։
Բայց հիմա ինչ-որ մեկը նրա աշխատասենյակում ակնհայտորեն մատիտով գրել ու ջնջել էր։
Նույն շաբաթվա երեքշաբթի օրը նորից մնացի աշխատանքից հետո։
Այս անգամ Վարդանն ինձ տվեց մի քանի էջանոց պայմանագիր։
— Սկսիր երկրորդ բաժնից։
Սկսեցի կարդալ։
Նա կրկին հետևում էր շուրթերիս։
Հանկարծ միջանցքից ձայն լսվեց։
Ինչ-որ մեկը փորձեց բացել աշխատասենյակի դուռը։
Մաքրուհին էր։
Վարդանը կտրուկ վեր թռավ։
Արագ հավաքեց սեղանին դրված թղթերը և լցրեց պայուսակի մեջ։
— Ասա, որ նոր պայմանագրի հաշվետվության վրա ենք աշխատում։
Նայեցի նրան։
— Բայց հենց դրա վրա էլ աշխատում ենք։ Ինչո՞ւ եք այդպես անհանգստանում։
Նրա դեմքը գունատվել էր։
— Արա այն, ինչ ասում եմ։
Մաքրուհին նորից թակեց։
Վարդանը ցածրացրեց ձայնը։
— Եվ Մանե՛…
— Ի՞նչ։
Նա նայեց ուղիղ աչքերիս։
— Ինչ էլ մտածում ես, թե այստեղ կատարվում է, սխալվում ես։
Այդ խոսքերն ինձ ավելի վախեցրին։
Այդ գիշեր արդեն լրջորեն մտածում էի աշխատանքից հեռանալու մասին։
Վարձավճար ու այլ ծախսեր ունեի։
Աշխատանքը կորցնելը հեշտ չէր լինի։
Բայց չէի ցանկանում շարունակել հանդիպումները, որոնց նպատակը չէի հասկանում և որոնք ինձ անհարմար էին դարձնում։
Հաջորդ երեքշաբթի որոշեցի՝ կամ պարզելու եմ ճշմարտությունը, կամ հրաժարվելու եմ այլևս մասնակցել այդ հանդիպումներին։
Երբ աշխատանքային օրը վերջացավ, Վարդանը կրկին կանչեց ինձ։
Այս անգամ նրա սեղանին ավելի շատ փաստաթղթեր կային։
Մի քանի րոպե անց ասաց.
— Սուրճ բերեմ։ Դու սկսիր կարդալ առաջին էջը։
Նա դուրս եկավ։
Այդ պահին նկատեցի, որ պայուսակը բաց է մնացել սեղանին։
Սովորաբար ուրիշի իրերը չէի ուսումնասիրի։
Բայց շաբաթներ շարունակ տեղի ունեցող տարօրինակ դեպքերից հետո հետաքրքրությունս հաղթեց։
Մոտեցա պայուսակին։
Ներսում բազմաթիվ պայմանագրեր կային։
Դրանցից շատերի վրա Վարդանի ստորագրությունն էր։
Բայց որոշ էջերի լուսանցքներում մանր նշումներ նկատեցի։
Մեկը բացեցի։
Հետո՝ մյուսը։
Գրեթե ամեն էջում որոշ բառերի կողքին բացատրություններ կային։
Դժվար բառերը բաժանված էին մասերի։
Թվերի կողքին գրված էին դրանց բառային տարբերակները։
Մի քանի իրավական արտահայտության կողքին ավելի պարզ բացատրություններ էին ավելացված։
Հանկարծ ճանաչեցի ձեռագիրը։
Կարինեինն էր։
Մեր նախկին օգնականի։
Կարինեն վեց ամիս առաջ էր թոշակի անցել։
Գրեթե քսան տարի աշխատել էր Վարդանի հետ։
Ես նրան անձամբ քիչ էի ճանաչել, բայց նրա ձեռագրով բազմաթիվ հին գրառումներ էի տեսել։
Դրանցից հետո նկատեցի մի ուրիշ թուղթ։
Վերցրի այն։
Էջի վրա նույն նախադասությունը գրված էր տասնյակ անգամներ։
Որոշ տառեր անհավասար էին։
Որոշ բառեր ջնջված։
Մի քանի տառ նույնիսկ շրջված էր գրված։
Էջի ներքևում մեկ բառ կար.
«Կրկին»։
Նայեցի թղթին։
Հետո պայմանագրերին։
Եվ առաջին անգամ մտքովս անցավ մի բան, որը մինչև այդ նույնիսկ չէի պատկերացրել։
Հենց այդ պահին դուռը բացվեց։
Վարդանը վերադարձել էր։
Նա նկատեց թուղթը ձեռքիս։
Մի քանի վայրկյան երկուսս էլ լուռ մնացինք։
— Իմ պայուսակն ինչո՞ւ ես բացել,— վերջապես հարցրեց։
Ես շփոթվեցի։
— Ներեցեք։ Չպետք է նայեի ձեր անձնական իրերը։
Նա մոտեցավ սեղանին։
Ես թուղթը դրեցի նրա առաջ։
Հետո կամաց հարցրի.
— Դուք պայմանագրերը ստորագրում եք առանց ամբողջությամբ հասկանալո՞ւ։
Նրա դեմքը փոխվեց։
Սպասում էի, որ կբարկանա։
Բայց նա հանկարծ շատ վախեցած տեսք ընդունեց։
— Ո՛չ։
— Այդ դեպքում ի՞նչ են այս նշումները։
Վարդանը նստեց։
Ձեռքերը դողում էին։
Երկար ժամանակ չէր խոսում։
Հետո ասաց.
— Մանե՛, ես մի բան եմ թաքցրել ամբողջ կյանքում։
Նայեցի նրան։
— Ի՞նչ։
Նա դժվարությամբ արտասանեց.
— Ես երբեք լավ կարդալ չեմ սովորել։
Չհասկացա։
— Այսինքն՝ ինչպե՞ս։
Նա խորը շունչ քաշեց։
— Պարզ բառերը կարդում եմ։ Ցուցանակները, կարճ նամակները, սովորական հաղորդագրությունները։ Բայց երբ տեքստը երկար է, բառերը բարդ են, կամ բազմաթիվ իրավական ձևակերպումներ կան, դժվարանում եմ։
Նա նայեց պայմանագրերին։
— Երբեմն մի պարբերությունը տասն անգամ եմ կարդում ու միևնույն է ամբողջությամբ չեմ հասկանում։
Ապշած էի։
Տարիներ շարունակ այդ մարդը ղեկավարել էր մեծ բաժին։
Մասնակցել ժողովների։
Բանակցություններ վարել։
Խոսել ֆինանսական հարցերից։
Եվ երբեք չէր թվացել, թե կարդալու դժվարություն ունի։
— Բայց ինչպե՞ս եք այդքան տարի աշխատել,— հարցրի։
Նա տխուր ժպտաց։
— Աշխատանքս լավ գիտեմ։ Մարդկանց հետ խոսել կարողանում եմ, թվերով էլ եմ աշխատում։ Շատ բան հիշում եմ։ Բայց երկար ու բարդ տեքստերը միշտ խնդիր են եղել։
Նա շարունակեց.
— Կարինեն ինձ օգնում էր։
— Ձեր նախկին օգնակա՞նը։
— Այո՛։ Տասնինը տարի։
Պարզվեց՝ Կարինեն մինչև ստորագրությունը ուսումնասիրում էր փաստաթղթերը։
Բարձրաձայն կարդում կարևոր հատվածները։
Պարզաբանում անհասկանալի ձևակերպումները։
Եթե իրավաբանական հարց էր առաջանում, կազմակերպում էր մասնագետի հետ քննարկումը։
Վարդանն այդպես կարողանում էր իր գործն անել՝ առանց աշխատակիցներին բացահայտելու իր դժվարությունը։
— Իսկ երբ Կարինեն թոշակի անցա՞վ,— հարցրի։
Վարդանը հայացքը խոնարհեց։
— Ձևացրի, թե ոչինչ չի փոխվել։
Այդ պահին ամեն ինչ սկսեց իրար կապվել։
Հինգ ամիս առաջ նա սկսել էր ավելի հաճախ խնդրել, որ իր համար պայմանագրեր կարդամ։
Հետո ստիպել էր բարձրաձայն կրկնել որոշ հատվածներ։
Երբեմն ուզում էր, որ արտասանեմ նույն բառը մի քանի անգամ։
Նա իրականում փորձում էր սովորել։
Բայց չէր համարձակվում դա խոստովանել։
— Ինչո՞ւ ինձ չասացիք,— հարցրի։
Նա ծանր հառաչեց։
— Որովհետև ամաչում էի։
— Ինչի՞ց։
— Ամբողջ կյանքում փորձել եմ այնպես անել, որ ոչ ոք չիմանա։ Մարդիկ ինձ խիստ ղեկավար են համարում։ Կարծում են՝ ամեն ինչ գիտեմ։ Իսկ հիմա պատկերացրու, թե ինչ կասեին, եթե պարզվեր, որ որոշ պայմանագրեր նույնիսկ դժվարությամբ եմ կարդում։
Նա մատներով շփեց ճակատը։
— Հենց առաջին երեքշաբթի օրը դու ժողովի ժամանակ առաջարկեցիր բարձրաձայն կարդալ պայմանագրի մի հատված։ Ես հետևեցի, թե ինչպես ես արտասանում բառերը։
— Եվ դրա համա՞ր սկսեցիք ինձ աշխատանքից հետո պահել։
Նա գլխով արեց։
— Մտածեցի՝ եթե մի քանի անգամ քեզ լսեմ, ավելի հեշտ կսովորեմ։ Հետո սկսեցի նաև գրել ու կրկնել բառերը։
Նայեցի վարդագույն ռետինին։
— Այսինքն՝ դուք երեկոներն այստեղ գրել էիք սովորո՞ւմ։
— Փորձում էի։
— Իսկ ինչո՞ւ էիք հեռախոսս վերցնում։
Նա անհարմար շարժվեց։
— Վախենում էի, որ կարող ես ինձ նկարել։
Նայեցի նրան՝ չհավատալով։
Վարդանը շարունակեց.
— Մի անգամ տեսել էի տեսանյութ, որտեղ տարեց մարդու վրա ծիծաղում էին, որովհետև ռեստորանում չէր կարողանում ճաշացանկը կարդալ։ Նրա հարազատներից մեկն էր նկարել ու տարածել։
Նա լռեց։
— Ես չէի ուզում, որ մի օր իմ մասին էլ նման բան հրապարակվի։
— Իսկ դուռն ինչո՞ւ էիք կողպում։
— Որպեսզի ոչ ոք ներս չմտնի ու չտեսնի, թե ինչով ենք զբաղվում։
Մի պահ լուռ նստեցինք։
Հետո ես ասացի.
— Դուք կարող էիք պարզապես օգնություն խնդրել։
Նա գլխով արեց։
— Գիտեմ։
— Դուք ինձ վախեցրել եք։
— Գիտեմ։
— Բոլորին համոզել եք, որ պատժվում եմ։ Աշխատակիցներն արդեն կասկածանքով են ինձ նայում։
Նա կրկին գլխով արեց։
— Դա էլ գիտեմ։ Եվ դրա համար ներողություն եմ խնդրում։
Ես երկար նայեցի նրան։
Առաջին անգամ իմ առջև չէր նստած այն խիստ ղեկավարը, որից բոլորը վախենում էին։
Այստեղ պարզապես մի մարդ էր, որն ամբողջ կյանքում փորձել էր թաքցնել իր դժվարությունը։
Բայց դա չէր արդարացնում նրա վարքը։
— Պարո՛ն Վարդան, ձեր ամոթի պատճառով ես չպետք է տուժեմ։
Նա նայեց ինձ։
— Ճիշտ ես։
— Եվ այսօրվանից այլևս ոչ ոք իրավունք չունի հեռախոսս վերցնելու կամ դուռը փակելու, երբ ես ներսում եմ։
— Համաձայն եմ։
— Եթե ցանկանում եք սովորել, կարող ենք համապատասխան մասնագետ գտնել։ Իսկ աշխատանքի հետ կապված բարդ փաստաթղթերը պետք է ստուգվեն այնպես, ինչպես նախատեսված է ընկերության կանոններով։
Վարդանը երկար լուռ մնաց։
Հետո ասաց.
— Ես իսկապես ուզում եմ սովորել կարդալ իմ պայմանագրերը։
Նրա ձայնում առաջին անգամ ոչ թե հրաման կար, այլ խնդրանք։
Հաջորդ առավոտ նա ընդհանուր ժողով հրավիրեց։
Բոլորը հավաքվեցին խորհրդակցությունների սենյակում։
Դիանան նստեց կողքիս։
— Մանե՛, վերջապե՞ս պատիժդ ավարտվել է,— կամաց հարցրեց։
Ես թեթև ժպտացի։
— Հիմա կիմանաս։
Վարդանը կանգնեց սեղանի մոտ։
Նրա ձեռքում մեկ էջանոց տեքստ կար։
Նա նայեց աշխատակիցներին։
— Նախ ուզում եմ ձեզ մի բան ասել։
Սենյակը լռեց։
— Վերջին շաբաթներին Մանեին աշխատանքից հետո պահել եմ գրասենյակում և բոլորիդ ասել, որ դա կարգապահական պատիժ է։
Դիանան զարմացած նայեց ինձ։
Վարդանը շարունակեց.
— Իրականում նա ոչ մի խախտում չի կատարել։ Ես սխալ եմ վարվել նրա հետ և այսօր ուզում եմ դա բացահայտ ընդունել։
Բոլորը լուռ էին։
Նա խորը շունչ քաշեց։
— Ես տարիներ շարունակ դժվարություններ եմ ունեցել երկար ու բարդ տեքստեր կարդալիս։ Ամաչել եմ դրա մասին խոսել, և այդ պատճառով օգնություն խնդրելու փոխարեն անընդունելի ձև եմ ընտրել։
Նրա ձեռքում թուղթը թեթև դողում էր։
— Ես այսօր առաջին անգամ որոշել եմ այդ մասին անկեղծ խոսել։
Հետո նայեց իր գրած տեքստին։
Դանդաղ սկսեց կարդալ։
Առաջին նախադասության ժամանակ ձայնը դողաց։
Մի քանի բառ դժվարությամբ արտասանեց։
Բայց շարունակեց։
Եվ ավարտեց ամբողջ էջը։
Ոչ ոք չծիծաղեց։
Ոչ ոք չփորձեց ընդհատել։
Երբ վերջացրեց, Դիանան առաջինը ծափահարեց։
Հետո միացան մյուսները։
Վարդանը երկար ժամանակ կանգնած մնաց՝ թուղթը ձեռքին։
Նրա դեմքին մի արտահայտություն կար, որը մինչ այդ երբեք չէի տեսել։
Թեթևացում։
Ժողովից հետո նա մոտեցավ ինձ։
— Մանե՛, շնորհակալ եմ։
Նայեցի նրան։
— Ինչի՞ համար։
— Որ օգնեցիր հասկանալ՝ օգնություն խնդրելը պարտադիր չէ, որ նվաստացուցիչ լինի։
Ես պատասխանեցի.
— Իսկ ես ուրախ եմ, որ վերջապես ճշմարտությունն ասացիք։ Բայց մի բան էլ հիշեք. ուրիշին անհարմար դրության մեջ դնելը չի կարող օգնություն խնդրելու ձև լինել։
Նա համաձայնեց։
Այդ օրվանից իրավիճակը փոխվեց։
Վարդանը գտավ մեծահասակների ընթերցանության հմտությունների զարգացման մասնագետի։
Նա սկսեց կանոնավոր պարապմունքների մասնակցել։
Աշխատանքային փաստաթղթերի համար էլ ընկերությունում հստակ ընթացակարգ սահմանվեց, որպեսզի կարևոր պայմանագրերը մասնագիտական ստուգում անցնեն։
Երբեմն Վարդանը դեռ խնդրում էր ինձ կարդալ որևէ բարդ հատված։
Բայց այժմ դա անում էր սովորական աշխատանքային ժամերին։
Հարցնում էր՝ արդյոք ժամանակ ունեմ։
Եվ երբեք չէր պահանջում գաղտնի պահել մեր խոսակցությունը կամ անձնական հեռախոսս թողնել իր մոտ։
Մի քանի շաբաթ անց հերթական երեքշաբթին էր։
Ժամը հինգն անց քառասուն էր։
Հավաքում էի իրերս, երբ Վարդանը մոտեցավ։
Մի պահ լարվեցի։
Նա ժպտաց։
— Մանե՛, եթե ժամանակ ունես, մի հարցում կօգնե՞ս։
— Ի՞նչ հարցում։
— Այս պայմանագրի մի քանի բառ չեմ հասկանում։ Մասնագետս առաջադրանք է տվել՝ փորձեմ ինքնուրույն կարդալ։
Նայեցի ժամացույցին։
— Տասը րոպե կարող եմ մնալ։
— Դա բավական է։
Մտանք խորհրդակցությունների սենյակ։
Դուռը բաց մնաց։
Հեռախոսս իմ սեղանին էր՝ այնտեղ, որտեղ ինքս էի թողել։
Վարդանը վերցրեց մատիտը։
Բացեց պայմանագիրը։
Նայեց առաջին նախադասությանը։
Փորձեց կարդալ։
Մի բառի վրա կանգ առավ։
Հետո նայեց ինձ։
— Կրկի՞ն։
Ժպտացի։
— Կրկին։
Եվ այդ պահին վերջապես հասկացա, թե ինչու էր այդ մարդը շաբաթներ շարունակ ստիպում ինձ նույն բառերը բարձրաձայն արտասանել։
Նա չէր փորձում ինձ նվաստացնել կամ պատժել։
Փորձում էր հաղթահարել մի դժվարություն, որի մասին ամբողջ կյանքում ամաչել էր խոսել։
Բայց ամենակարևոր փոփոխությունը միայն այն չէր, որ նա սկսեց ավելի լավ կարդալ։
Այն էր, որ վերջապես կարողացավ առանց ամաչելու ասել.
— Ես սա չեմ հասկանում։ Կարո՞ղ եք ինձ օգնել։
Եվ այդ պարզ հարցը շատ ավելի կարևոր դարձավ, քան բոլոր այն երեքշաբթի երեկոները, երբ նա փորձում էր ամեն ինչ թաքցնել փակ դռների հետևում։
