Տասներկու տարի սկեսուրիս մեծ տունը մաքրում էի առանց մեկ դրամ ստանալու։ Հյուրերին միշտ ասում էր, թե ես իր հավաքարարն եմ։ Բայց նրա 70-ամյակի օրը, երբ բոլորի ներկայությամբ հրամայեց. «Աննա՛, սեղանը հավաքիր, դու այստեղ հյուր չես», դրսում մի մեքենա կանգնեց։ Դրանից իջած տղամարդը ներս մտավ ու հարցրեց. «Տիկին Աննա՞ն է այստեղ։ Մենք եկել ենք նրան տանելու»։ Սկեսուրս ծիծաղեց, բայց երբ լսեց, թե ուր եմ գնում, նստեց աթոռին։
Անունս Աննա է։ Քառասուն տարեկան եմ։
Տասներկու տարի առաջ, երբ ամուսնացա Գոռի հետ, մտածում էի, որ նրա մայրը՝ Սեդան, ժամանակի ընթացքում ինձ կընդունի։
Սխալվում էի։
Ես մեծացել էի սովորական ընտանիքում։ Մայրս բուժքույր էր, հայրս՝ ավտոմեխանիկ։ Ամուսնանալուց առաջ աշխատում էի Գյումրիի փոքրիկ հացաբուլկեղենի արտադրամասում։
Սեդան առաջին հանդիպումից հասկացրեց, որ որդու համար ուրիշ հարս էր պատկերացրել։
— Գոռը բարձրագույն կրթություն ունի, իսկ դու ընդամենը հաց ես թխում,— ասաց մի անգամ։
Ամուսնությունից երկու ամիս անց Գոռը կորցրեց աշխատանքը։
Վարձով բնակարանի գումարն այլևս չէինք հասցնում վճարել։
Սեդան առաջարկեց տեղափոխվել իր տուն։
— Մի քանի ամիս կապրեք այստեղ, մինչև ոտքի կանգնեք։
Տունը մեծ էր՝ երկու հարկ, վեց սենյակ, ընդարձակ բակ։
Սկզբում ուրախ էի, որ կարող եմ օգնել։
Մաքրում էի, ճաշ պատրաստում, լվացք անում։
Հետո Սեդան վիրահատվեց, և նրա խնամքն ամբողջությամբ իմ վրա մնաց։
Գոռն այդ ընթացքում նոր աշխատանք գտավ, իսկ ես այլևս չկարողացա վերադառնալ արտադրամաս։
Մի քանի ամիսը դարձավ տասներկու տարի։
Սկեսուրս աստիճանաբար սկսեց ինձ վերաբերվել այնպես, կարծես տան վարձի փոխարեն պարտավոր էի ամբողջ կյանքս նրան ծառայել։
Երբ հյուրեր էին գալիս, կանչում էր խոհանոցից.
— Աննա՛, սուրճ բեր։ Մեր տան գործերով ինքն է զբաղվում։
Մի անգամ նրա ընկերուհին ինձ գումար մեկնեց՝ կարծելով, թե վարձու հավաքարար եմ։
Սեդան բարձրաձայն ծիծաղեց։
— Թող վերցնի։ Գոնե մեկը գնահատեց իր աշխատանքը։
Այդ օրը երեկոյան Գոռին պատմեցի։
Նա միայն ասաց.
— Մամաս այդպիսին է։ Մի՛ նեղացիր ամեն խոսքից։
Եվ ես լռեցի։
Մինչև Սեդայի յոթանասունամյակը։
Նա մեծ խնջույք էր կազմակերպել։
Ինձ հրամայեց սև զգեստ հագնել, որպեսզի հյուրերը հասկանան, թե ով է սպասարկում սեղանները։
Երբ երեկոյան բոլորն արդեն հավաքվել էին, Սեդան բաժակը բարձրացրեց ու հայտարարեց.
— Այս տունը ես մենակ եմ պահել։ Ոչ մեկից օգնություն չեմ խնդրել։
Հետո մատով ցույց տվեց ինձ։
— Աննա՛, ափսեները հավաքիր։ Դու այստեղ հյուր չես։
Այդ պահին դրսում մեքենայի ազդանշան լսվեց։
Դռան զանգը հնչեց։
Բացեցի։
Մուտքի մոտ կանգնած տղամարդն ասաց.
— Տիկի՛ն Աննա, եկել ենք ձեզ տանելու։ Բոլոր աշխատակիցներն արդեն սպասում են։
Սկեսուրս լսեց ու բարձրաձայն հարցրեց.
— Ո՞ւր պիտի գնա։ Էսքան մարդ կա, սեղանը ո՞վ է հավաքելու։
Տղամարդը զարմացած նայեց նրան։
— Բայց այսօր տիկին Աննայի նոր աշխատանքի առաջին օրն է։ Նա մեզ հետ պետք է լինի։ Առանց նրա չենք կարող սկսել։
Սեդան դանդաղ նստեց աթոռին։
Իսկ ես հանեցի սև գոգնոցս։
Շարունակությունը՝ առաջին մեկնաբանությունում 👇
Հյուրասենյակում բոլորը լռեցին։
Գոռը մոտեցավ դռանը։
— Աննա՛, ի՞նչ աշխատանք։
Ես նայեցի նրան։
Տասներկու տարվա ընթացքում առաջին անգամ չէի վախենում այդ հարցից։
— Այն աշխատանքը, որի մասին քեզ երեք շաբաթ առաջ ուզում էի պատմել, բայց դու չուզեցիր լսել։
Գոռը շփոթվեց։
— Ե՞րբ։
— Երբ ասացի, որ ուզում եմ նորից աշխատել, դու պատասխանեցիր՝ «Հիմա ժամանակը չէ, մայրս մենակ չի հասցնի»։
Նա ոչինչ չասաց։
Դռան մոտ կանգնած տղամարդը՝ Կարենը, անհարմար զգաց։
— Ես կարող եմ դրսում սպասել։
— Ո՛չ, Կարե՛ն։ Երկու րոպեից գալիս եմ։
Սկեսուրս հանկարծ վեր կացավ։
— Աննա՛, դու էս ի՞նչ ներկայացում ես սարքել իմ ծննդյան օրը։
Նայեցի նրան։
— Ոչ մի ներկայացում։ Ես պարզապես գնում եմ աշխատանքի։
— Իսկ հյուրե՞րը։
— Դուք եք հրավիրել։
— Իսկ սեղանն ո՞վ է հավաքելու։
— Կարող եք օգնություն խնդրել Գոռից։ Կամ սպասարկող աշխատակից հրավիրել։
Նրա դեմքը կարմրեց։
— Էսքան տարի իմ տանն ես ապրել, հիմա՞ ես որոշել ինձ խայտառակ անել։
Ես զգացի, թե ինչպես են ձեռքերս դողում։
Բայց այս անգամ չլռեցի։
— Տասներկու տարի ես ամեն օր մաքրել եմ այս տունը, պատրաստել ձեր ճաշերը, խնամել ձեզ հիվանդության ժամանակ։ Եվ այդ ամբողջ ընթացքում դուք ձեր հյուրերին ասել եք, թե ես հավաքարարն եմ։
— Դե ի՞նչ։ Չե՞ս մաքրել։
— Մաքրել եմ։ Բայց ես ձեր հարսն եմ, ոչ թե անվճար աշխատողը։
Սեդան շրջվեց դեպի հյուրերը։
— Լսո՞ւմ եք՝ ինչ է ասում։ Ես էս աղջկան փողոցից տուն եմ բերել, իսկ հիմա ինձ հաշիվ է պահանջում։
Այդ պահին նրա ընկերուհիներից մեկը՝ Հասմիկը, անսպասելի միջամտեց։
— Սեդա՛, բավական է։
Բոլորս նայեցինք նրան։
Հասմիկը մոտ յոթանասուն տարեկան էր։ Երկար տարիներ Սեդայի հետ նույն հիվանդանոցում էր աշխատել։
— Ես տասներկու տարի քո տուն եմ գալիս,— ասաց նա։— Ամեն անգամ Աննային խոհանոցում եմ տեսնում։ Գիտե՞ս՝ քանի անգամ եմ մտածել, թե ինչու այս աղջիկը երբեք մեզ հետ չի նստում։
Սեդան դժգոհեց։
— Հասմի՛կ, սա մեր ընտանիքի հարցն է։
— Գիտեմ։ Բայց դու այսօր բոլորիս ներկայությամբ ասացիր, որ ինքը հյուր չէ։ Դրա համար էլ ես եմ պատասխանում։
Սեդան լռեց։
Ես այլևս չէի ուզում քննարկումը շարունակել։
Վերցրի պայուսակս։
Գոռը բռնեց ձեռքս։
— Աննա՛, մի րոպե։ Գոնե բացատրի՛ր՝ ուր ես գնում։
Ես նայեցի նրան։
— Դու ինձ տասներկու տարի ամեն օր տեսել ես այս տանը։ Բայց չես նկատել, որ ես արդեն չեմ դիմանում։
Նա բաց թողեց ձեռքս։
Եվ ես դուրս եկա։
Մեքենայում Կարենը զգուշորեն հարցրեց.
— Ամեն ինչ կարգի՞ն է։
Ես ժպտացի։
— Հիմա արդեն՝ այո։
Բայց ամբողջ ճանապարհին չէի կարողանում հանգստացնել սրտիս զարկերը։
Որովհետև այն, ինչ հյուրերը նոր էին իմացել, ես պատրաստել էի ամիսներ շարունակ։
Ամեն ինչ սկսվել էր նախորդ ձմռանը։
Սեդան մի օր բարկացել էր, որովհետև ընթրիքի ժամանակ հացը չէր բավականացրել։
— Դու ամբողջ օրը տանն ես, գոնե հաց թխել սովորեիր,— ասել էր։
Այդ խոսքերից հետո երկար ժամանակ կանգնած էի խոհանոցում։
Հաց թխել չգիտեի՞։
Ես հինգ տարի արտադրամասում էի աշխատել։
Գիտեի խմորի տեսակներ, պատրաստման եղանակներ, նույնիսկ ժամանակին նոր աշխատակիցների էի սովորեցրել։
Բայց Սեդայի տանը այդ ամենը որևէ նշանակություն չուներ։
Հաջորդ օրը զանգահարեցի նախկին գործընկերուհուս՝ Մարիամին։
Նա վաղուց փոքրիկ հացաբուլկեղենի արտադրամաս ուներ։
— Մարիա՛մ, ինձ գործ պետք է։
Նա զարմացավ։
— Աննա՛, դու դեռ Գյումրիո՞ւմ ես։
— Այո։
— Իսկ ինչո՞ւ էիր էսքան տարի չկապվում։
Չգիտեի՝ ինչ պատասխանել։
Մարիամը երկար չհարցաքննեց։
Ասաց, որ շաբաթվա երկու օրն ազատ ժամեր ունի և կարող եմ գալ՝ աշխատանքին նորից ընտելանալու։
Այդպես սկսվեց իմ վերադարձը։
Սկզբում շաբաթը երկու օր էի գնում։
Առավոտյան Սեդայի նախաճաշը պատրաստում էի, տունը կարգի բերում ու ասում, որ գնում եմ մթերք գնելու կամ անհրաժեշտ գործերով զբաղվելու։
Հասկանում էի, որ ճիշտ չէ աշխատանքս թաքցնելը։
Բայց արդեն այնքան էի վախենում ամեն նոր գաղափարիս հանդեպ ծաղրից, որ չէի համարձակվում պատմել։
Առաջին օրը Մարիամը ինձ տվեց խմորի մի փոքր չափաբաժին։
Ձեռքերս դողում էին։
Տարիներով ուրիշների համար ճաշ էի պատրաստել, բայց իսկական աշխատանքային միջավայրում կրկին հայտնվելը վախեցնում էր։
— Հանգի՛ստ, Աննա,— ասաց Մարիամը։— Մարդը կարող է երկար դադար ունենալ, բայց ձեռքերի հիշողությունը միանգամից չի կորչում։
Այդ օրը թխեցի քսան հատ բուլկի։
Դրանցից երեքն անհաջող ստացվեցին։
Մարիամը ծիծաղեց։
— Տեսնո՞ւմ ես։ Ուրեմն դեռ սովորելու բան ունես։
Ես էլ ծիծաղեցի։
Առաջին անգամ երկար տարիներից հետո ինձ չէին վիրավորում սխալվելու համար։
Ինձ սովորեցնում էին։
Երկու ամիս անց սկսեցի կանոնավոր աշխատել։
Մարիամը շաբաթվա երեք օր ինձ վճարում էր պատրաստած արտադրանքի և աշխատանքային ժամերի համար։
Առաջին գումարը, որ ստացա, այնքան էլ մեծ չէր։
Բայց երեկոյան, երբ այն դրեցի իմ պայուսակի մեջ, ուրախությունից արտասվեցի։
Ես նորից կարողանում էի սեփական աշխատանքով գումար վաստակել։
Ոչ թե որովհետև տան աշխատանքն արժեք չուներ։
Այլ որովհետև այդ տասներկու տարիներին ուրիշներն էին որոշում, թե իմ աշխատանքը որքան արժե։
Իսկ հիմա ես ունեի ընտրություն։
Երեք ամիս անց Մարիամն ինձ ասաց.
— Աննա՛, մի առաջարկ ունեմ։
Պարզվեց՝ Գյումրիում նոր մանկական զարգացման կենտրոն էր բացվելու։
Այնտեղ նախատեսում էին փոքրիկ ճաշարան կազմակերպել երեխաների և աշխատակիցների համար։
Կենտրոնի ղեկավարները մարդ էին փնտրում, որը կարող էր զբաղվել խոհանոցի կազմակերպմամբ։
Պետք էր պահպանել սննդի անվտանգության պահանջները, կազմել աշխատանքային գրաֆիկ, կազմակերպել պատրաստումը և աշխատել համապատասխան մասնագետների հաստատած սննդացանկով։
Մարիամը ճանաչում էր տնօրենին։
Իմ մասին պատմել էր։
Սկզբում հրաժարվեցի։
— Ես տասներկու տարի տնից դուրս չեմ աշխատել։ Ո՞նց պիտի մի ամբողջ խոհանոց ղեկավարեմ։
Մարիամը նայեց ինձ։
— Աննա՛, դու տասներկու տարի մի մեծ տան ամբողջ տնտեսությունն ես կազմակերպել։ Հիմա պիտի նոր գիտելիքներ ձեռք բերես ու պաշտոնական աշխատանքի անցնես։ Բայց զրոյից չես սկսում։
Այդ խոսքերից հետո որոշեցի փորձել։
Գնացի հարցազրույցի։
Կենտրոնի տնօրենը՝ Նարինեն, մոտ քառասունհինգ տարեկան կին էր։
Նա երկար զրուցեց ինձ հետ։
Հետո խնդրեց գործնական փորձաշրջան անցնել։
Մի քանի շաբաթ աշխատեցի Մարիամի արտադրամասում և մասնակցեցի անհրաժեշտ ուսուցումներին։
Կենտրոնում էլ ուսումնասիրեցի պայմաններն ու առաջարկվող պարտականությունները։
Ի վերջո ինձ առաջարկեցին խոհանոցի աշխատանքները համակարգողի հաստիք։
Սկզբում աշխատավարձը մեծ չէր։
Բայց պաշտոնական էր, կայուն և հնարավորություն էր տալիս աճելու։
Իմ առաջին աշխատանքային օրը նշանակեցին հենց Սեդայի ծննդյան օրը։
Նարինեն ասաց, որ եթե անհարմար է, կարող ենք մեկ օրով հետաձգել։
Բայց ես հրաժարվեցի։
— Ո՛չ։ Այդ օրը կգամ։
Որովհետև արդեն գիտեի՝ եթե նորից հետաձգեմ իմ կյանքը, մի ուրիշ առիթ միշտ կգտնվի։
Այդ ընթացքում մի կարևոր որոշում էլ էի ընդունել։
Ես ուզում էի առանձին ապրել։
Սկզբում ոչ ոքի չասացի։
Հետո սկսեցի փոքր բնակարան փնտրել։
Մեծ գումար չունեի, բայց Մարիամի մոտ աշխատելով որոշ չափով խնայել էի։
Գտա մեկսենյականոց վարձով բնակարան՝ աշխատանքի վայրից ոչ հեռու։
Այն հարմար չէր մեծ ընտանիքի համար։
Բայց ես ու Գոռը երեխաներ չունեինք։
Տասներկու տարի միասին էինք ապրել, ու այդ ընթացքում մի քանի անգամ մտածել էինք առանձին տեղափոխվելու մասին։
Սակայն ամեն անգամ նույն խոսակցությունն էր սկսվել։
— Մամաս մենակ չի կարող մնալ։
— Տունը մեծ է, այստեղ ամեն ինչ ունենք։
— Ինչո՞ւ ավելորդ վարձ տանք։
Եվ ես համաձայնել էի։
Մինչև այն օրը, երբ հասկացա, որ այլևս չեմ ուզում ապրել մի տեղ, որտեղ իմ ներկայությունը միայն աշխատանքի համար է պետք։
Վարձով բնակարանի պայմանագիրը կնքեցի ծննդյան տոնից մեկ շաբաթ առաջ։
Դեռ բոլոր իրերս չէի տեղափոխել։
Բայց արդեն որոշել էի, որ չեմ վերադառնալու նախկին կյանքին։
Կարենը՝ այն տղամարդը, որը եկել էր ինձ տանելու, կենտրոնի տեխնիկական աշխատակիցն էր։
Առաջին օրը մի քանի խոհանոցային սարքավորում պետք է ստուգեինք, մատակարարումների ընդունումն ավարտեինք ու հաջորդ օրվա աշխատանքին պատրաստվեինք։
Նարինեն գիտեր, որ ընտանիքումս լարված վիճակ կա։
Եվ համաձայնել էր, որ Կարենը ինձ վերցնի, որպեսզի ժամանակին հասնեմ։
Երբ կենտրոն հասանք, արդեն մի քանի աշխատակից այնտեղ էր։
Խոհանոցը նորոգված էր։
Սեղաններն ու սարքավորումները տեղադրված էին։
Ինձ ցույց տվեցին պահեստի հատվածը, աշխատանքային գրաֆիկը և անհրաժեշտ փաստաթղթերը։
Նարինեն մոտեցավ։
— Դե ի՞նչ, Աննա՛, պատրա՞ստ ես։
Ես շուրջս նայեցի։
— Մի քիչ վախենում եմ։
Նա ժպտաց։
— Դա նորմալ է։
Այդ երեկո երկար աշխատեցինք։
Երբ ավարտեցինք, Նարինեն ասաց.
— Այսօր լավ սկսեցինք։ Վաղը արդեն առաջին խմբերն են գալու։
Ես ժպտացի։
Հետո հանեցի հեռախոսս։
Քսաներեք բաց թողնված զանգ կար։
Տասնյոթը՝ Գոռից։
Վեցը՝ Սեդայից։
Եվ մի քանի հաղորդագրություն։
Գոռը գրել էր.
«Աննա՛, որտե՞ղ ես։ Մամաս ասում է՝ տան բանալին թողել ես սեղանին։ Դու իսկապե՞ս հեռանո՞ւմ ես»։
Ես պատասխանեցի.
«Այո։ Այս գիշեր իմ վարձած բնակարանում եմ մնալու։ Վաղը կխոսենք»։
Գոռը անմիջապես զանգեց։
Այս անգամ պատասխանեցի։
— Աննա՛, ինչո՞ւ ինձ չասացիր։
— Փորձել եմ։
— Բայց դու ինձ ոչինչ չես պատմել աշխատանքի մասին։
— Երեք շաբաթ առաջ ասացի, որ ուզում եմ նորից աշխատել։ Դու պատասխանեցիր՝ մայրս առանց քեզ չի հասցնի։
Նա լռեց։
Հետո հարցրեց.
— Իսկ հիմա ի՞նչ եմ անելու։
Այդ հարցից հետո զգացի, թե ինչպես է ներսումս տարիներով կուտակված ցավը նորից բարձրանում։
— Գո՛ռ, դու նույնիսկ հիմա չես հարցնում՝ ես ինչպես եմ։ Հարցնում ես՝ դու ինչ ես անելու։
Նա երկար ժամանակ ոչինչ չէր ասում։
Հետո շշնջաց.
— Կներես։
Բայց ես արդեն չափազանց հոգնած էի այդ բառը լսելու համար։
— Վաղը կխոսենք։
Հեռախոսն անջատեցի։
Այդ գիշեր առաջին անգամ քնեցի մի բնակարանում, որտեղ ոչ ոք ինձ չէր կանչում խոհանոցից։
Ոչ ոք չէր ասում՝ հատակը լավ չես մաքրել։
Ոչ ոք չէր դժգոհում, որ ընթրիքը ուշ է։
Սենյակը փոքր էր։
Պատուհանից երևում էր հարևան շենքի պատը։
Խոհանոցում դեռ միայն երկու բաժակ ունեի։
Բայց այդ բնակարանում ինձ օտար չէի զգում։
Հաջորդ օրը աշխատանքի գնացի առավոտյան ութին։
Առաջին երեխաները եկան կենտրոն։
Ես ու մյուս աշխատակիցները պատրաստեցինք նախատեսված նախաճաշը, ստուգեցինք չափաբաժիններն ու հետևեցինք մատուցմանը։
Ամբողջ օրը ոտքի վրա էի։
Երեկոյան մեջքս ցավում էր։
Բայց տուն վերադարձա անսովոր թեթև զգացողությամբ։
Ես հոգնել էի իմ ընտրած աշխատանքից։
Եվ դրա դիմաց ինձ վճարում էին։
Երրորդ օրը Գոռը եկավ ինձ տեսնելու։
Նա կանգնած էր վարձով բնակարանի դռան մոտ։
Ձեռքին փոքրիկ տոպրակ կար։
— Աննա՛, կարո՞ղ եմ ներս գալ։
Թույլ տվեցի։
Նա շուրջը նայեց։
— Փոքր է։
— Ինձ բավական է։
Նստեց սեղանի մոտ։
Երկար ժամանակ լուռ էր։
Հետո ասաց.
— Մամաս հիմա շատ բարկացած է։
Ես չպատասխանեցի։
— Ասում է՝ բոլորի առաջ իրեն խայտառակել ես։
Նայեցի Գոռին։
— Դու ի՞նչ ես մտածում։
Նա աչքերը իջեցրեց։
— Ես մտածում եմ, որ այդ օրը պետք է կանգնեցնեի իրեն։
— Իսկ մնացած տարիների՞ն։
Գոռը շունչ քաշեց։
— Դրանց ընթացքում էլ։
Առաջին անգամ նա չէր փորձում ասել՝ «Մամաս այդպիսին է»։
Բայց ես դեռ չէի կարողանում հավատալ, որ ամեն ինչ փոխվելու է։
— Գո՛ռ, ես չեմ ուզում քեզ կորցնել։ Բայց չեմ էլ ուզում վերադառնալ այդ տուն։
— Իսկ եթե ես քեզ հետ տեղափոխվեմ։
Ես զարմացա։
— Իսկ մայրդ՞։
Նա մի պահ լռեց։
— Մամաս յոթանասուն տարեկան է, բայց ինքնուրույն ապրող մարդ է։ Ես կարող եմ այցելել, օգնել, անհրաժեշտության դեպքում ուրիշ օգնություն կազմակերպել։ Բայց դա չի նշանակում, որ դու պարտավոր ես ամբողջ կյանքդ այնտեղ անցկացնել։
Ես նայեցի նրան։
Սա այն նույն միտքն էր, որը տարիներ շարունակ փորձում էի բացատրել։
Բայց չշտապեցի համաձայնել։
— Գո՛ռ, ես ուզում եմ համոզվել, որ դու իսկապես այդպես ես մտածում։ Ոչ թե որովհետև հիմա տանը ճաշ պատրաստող չկա։
Նա գլխով արեց։
— Հասկանում եմ։
Մենք պայմանավորվեցինք որոշ ժամանակ առանձին ապրել։
Գոռը սկսեց ավելի հաճախ ինքն այցելել մորը։
Աղբյուրը, որտեղ նախկինում ամեն օր ես էի զբաղվում մաքրությամբ ու գնումներով, այժմ ստիպված էր ինքնուրույն կազմակերպել այդ գործերը։
Սեդան սկզբում փորձում էր ամեն ինչ Գոռի վրա դնել։
Հետո հասկացավ, որ որդին էլ ամբողջ օրը աշխատում է։
Նա շաբաթական երկու անգամ վճարովի օգնական հրավիրեց։
Երբ իմացավ՝ որքան գումար է պահանջվում մեծ տունը մաքրելու և լվացք անելու համար, շատ զարմացավ։
Բայց նույնիսկ այդ ժամանակ ինձ չզանգեց։
Հետո մի օր հանդիպեցի նրա ընկերուհուն՝ Հասմիկին։
Նա խանութից դուրս գալիս մոտեցավ։
— Աննա՛, աշխատանքդ ո՞նց է։
— Լավ, շնորհակալ եմ։
— Սեդան գիտի՞։
— Գիտի։
Հասմիկը մի պահ լռեց։
— Ես նրան մի բան եմ ասել։
Ես զարմացա։
— Ի՞նչ։
— Ասել եմ՝ եթե ուզում ես, որ մարդիկ քեզ հարգեն, դու էլ պիտի հարգես նրանց, ովքեր քեզ օգնում են։
Ես չգիտեի՝ ինչ պատասխանել։
Հասմիկը շարունակեց.
— Աննա՛, դու քո կյանքն ունեցիր։ Քո տեղը ոչ ոք քո փոխարեն չի որոշելու։
Այդ խոսքերը հիշեցի ամբողջ օրը։
Անցավ երկու ամիս։
Կենտրոնում աշխատանքս արդեն կայուն էր։
Սովորել էի նոր գրաֆիկին։
Աշխատակիցներն ինձ ընդունել էին։
Մի օր տնօրենը խնդրեց հանդիպել։
Սկզբում անհանգստացա։
Մտածեցի՝ գուցե ինչ-որ բան սխալ եմ արել։
Բայց Նարինեն ասաց.
— Աննա՛, մենք գոհ ենք քո աշխատանքից։ Ուզում ենք առաջարկել, որ հաջորդ ամսից նաև նոր աշխատակիցների ուսուցման գործնական մասը համակարգես։
Ես այնքան զարմացա, որ մի պահ ոչինչ չկարողացա ասել։
— Ես՞։
— Այո։ Դու շատ համբերատար ես բացատրում, լավ ես կազմակերպում աշխատանքը և խնդիրներից չես խուսափում։
Դուրս եկա նրա աշխատասենյակից ու նստեցի միջանցքի նստարանին։
Տասներկու տարի ինձ ասում էին, որ ես միայն տուն մաքրելու համար եմ պիտանի։
Իսկ հիմա աշխատանքի վայրում ինձ վստահում էին ավելի մեծ պատասխանատվություն։
Այդ երեկո զանգահարեցի Մարիամին։
— Մարիա՛մ, հիշո՞ւմ ես, երբ առաջին օրը երեք բուլկի փչացրի։
Նա ծիծաղեց։
— Ո՞նց չեմ հիշում։
— Այսօր ինձ առաջարկեցին նոր աշխատակիցներին սովորեցնել։
Մարիամը մի պահ լռեց։
Հետո ասաց.
— Աննա՛, ես գիտեի, որ կարող ես։
Ես արտասվեցի։
Բայց այս անգամ ուրախությունից։
Երրորդ ամսվա վերջում Գոռը վերջնականապես տեղափոխվեց իմ վարձով բնակարան։
Մինչ այդ մենք երկար խոսել էինք։
Պայմանավորվել էինք տնային գործերը բաժանել։
Ընդունել էինք, որ մեր ընդհանուր կյանքում ֆինանսական որոշումները միասին պիտի կայացնենք։
Եվ ամենակարևորը՝ ես այլևս չեմ թողնելու աշխատանքս միայն այն պատճառով, որ ուրիշին այդպես հարմար է։
Գոռը համաձայնեց։
Սկզբում մեր փոքր բնակարանում ամեն ինչ հեշտ չէր։
Երբեմն վիճում էինք՝ ով պիտի գնումներ անի կամ ճաշ պատրաստի։
Բայց հիմա այդ հարցերը լուծում էինք առանց որևէ մեկին սպասավոր համարելու։
Մի կիրակի Սեդան զանգահարեց։
— Աննա՛, ուզում եմ քեզ տեսնել։
Ես մի պահ տատանվեցի։
Հետո համաձայնեցի հանդիպել փոքր սրճարանում։
Երբ հասա, նա արդեն նստած էր։
Սովորականի պես կոկիկ հագնված էր։
Բայց այս անգամ ոչ մի հյուր չուներ, որի առաջ պիտի ինձ նվաստացներ։
— Աննա՛, նստիր։
Նստեցի։
Նա երկար նայեց ինձ։
Հետո ասաց.
— Գոռը պատմել է, որ լավ ես աշխատում։
— Այո։
— Ուրախ եմ։
Մի պահ լռեցինք։
Հետո Սեդան շարունակեց.
— Ես մտածում էի, որ քեզ տեղ տալով՝ ամեն ինչ արել եմ քեզ համար։
Ես ոչինչ չասացի։
— Բայց հիմա հասկանում եմ, որ դու էլ շատ բան ես արել այդ տան համար։
Նա հազիվ էր խոսում։
— Ես քեզ հաճախ եմ վիրավորել։
Նայեցի նրան։
— Շատ հաճախ։
Սեդան գլխով արեց։
— Գիտեմ։
Ես չէի սպասում, որ ներողությունը միանգամից կվերացնի տարիների ցավը։
Եվ նրան այդպես էլ ասացի։
— Սեդա՛, ես պատրաստ եմ ձեզ հետ նորմալ հարաբերություններ ունենալ։ Բայց այլևս չեմ ապրելու ձեր տանը և չեմ ընդունելու նախկին վերաբերմունքը։
Նա երկար լռեց։
Հետո պատասխանեց.
— Հասկացա։
Այդ հանդիպումից հետո մեր հարաբերությունները աստիճանաբար փոխվեցին։
Ոչ մի հրաշք տեղի չունեցավ։
Սեդան երբեմն դեռ փորձում էր հրահանգներ տալ։
Ես հանգիստ ասում էի՝ ինչ կարող եմ անել, ինչ՝ ոչ։
Գոռն էլ այլևս չէր խնդրում, որ պարզապես լռեմ։
Մենք սկսեցինք կիրակի օրերին այցելել Սեդային՝ որպես հյուրեր։
Երբեմն ճաշ էինք տանում։
Երբեմն միասին սուրճ էինք խմում։
Բայց ես այլևս առավոտից երեկո չէի մաքրում նրա տունը։
Մի կիրակի Սեդան սեղան բացեց։
Գոռն ու ես նստած էինք։
Դուռը թակեցին։
Հասմիկն էր։
Նա ներս մտավ, ինձ տեսավ ու ժպտաց։
— Աննա՛ ջան, դու էլ ե՞ս եկել։
Ես ուզում էի պատասխանել, բայց Սեդան ինձնից առաջ խոսեց։
— Այո, Հասմի՛կ։ Գոռն ու Աննան են եկել։ Իմ որդին ու հարսը։
Ես նայեցի նրան։
Սեդան շարունակեց.
— Աննան հիմա մանկական կենտրոնում է աշխատում։ Խոհանոցի աշխատանքներն է համակարգում։
Հասմիկը ուրախացավ։
— Վա՜յ, ինչ լավ է։ Շնորհավոր։
Ես ժպտացի։
Այդ պահին հասկացա, թե որքան էի սպասել մի սովորական նախադասության։
«Սա իմ հարսն է»։
Առանց ծաղրի։
Առանց բացատրելու, թե ինչու եմ ես խոհանոցում։
Առանց հիշեցնելու, որ ապրում եմ ուրիշի հաշվին։
Բայց ամենակարևոր փոփոխությունն արդեն դրանից առաջ էր տեղի ունեցել։
Ես վերադարձել էի աշխատանքի։
Սեփական գումար էի վաստակում։
Իմ ժամանակի մասին որոշումներ էի կայացնում։
Եվ այլևս չէի վախենում կորցնել իմ տեղը, եթե հրաժարվեի ուրիշի պահանջները կատարել։
Անցած ամիս լրացավ իմ աշխատանքի առաջին տարին։
Նարինեն փոքրիկ հավաքույթ կազմակերպեց աշխատակիցների համար։
Այդ օրը ինձ շնորհակալագիր հանձնեցին՝ աշխատանքի կազմակերպման ու նոր աշխատակիցներին օգնելու համար։
Երբ անունս հնչեց, բոլորը ծափահարեցին։
Ես շփոթված կանգնեցի։
Մարիամը նույնպես ներկա էր։
Նա մոտեցավ ու գրկեց ինձ։
— Տեսնո՞ւմ ես, Աննա՛։ Դու վերադարձար։
Ես լաց եղա։
Հետո տուն գնացի։
Գոռն ընթրիք էր պատրաստել։
Սեղանի վրա փոքրիկ ծաղկեփունջ կար։
— Ինչի՞ առիթով է,— հարցրի։
Նա ժպտաց։
— Այսօր քո աշխատանքի մեկ տարին է։
Նայեցի նրան։
Տասներկու տարի նա չէր նկատել, թե ինչ եմ անում իր մոր տանը։
Իսկ հիմա հիշել էր իմ աշխատանքի առաջին տարեդարձը։
Նստեցինք սեղանի մոտ։
Պատմեցի՝ ինչպես էր անցել օրը։
Գոռը լսում էր։
Չէր ընդհատում։
Չէր ասում, թե հոգնել է կամ վաղը կպատմեմ։
Երբ ավարտեցի, նա ասաց.
— Աննա՛, ես երբեմն մտածում եմ, որ շատ ավելի շուտ պիտի տեղափոխվեինք։
Ես ժպտացի։
— Ես էլ։
Նա բռնեց ձեռքս։
— Կներես, որ այդքան ուշ հասկացա։
Ես պատասխանեցի.
— Կարևորն այն է, որ հիմա երկուսս էլ ապրում ենք մեր ընտրած կյանքով։
Այդ երեկո հին լուսանկարներ նայեցինք։
Մեկում ես քսանութ տարեկան էի՝ մեր ամուսնության առաջին տարում։
Ժպտում էի, բայց աչքերիս մեջ շատ անհանգստություն կար։
Մյուս լուսանկարը Սեդայի յոթանասունամյակից էր։
Այնտեղ ես սև զգեստով կանգնած էի հյուրասենյակի անկյունում՝ ձեռքերիս ափսեներ։
Եվ վերջապես երրորդ լուսանկարը՝ իմ աշխատանքի առաջին տարեդարձից։
Այնտեղ ես կանգնած էի գործընկերներիս մեջտեղում։
Հագիս սովորական բաց կապույտ վերնաշապիկ էր։
Մազերս հավաքած էին։
Ձեռքերիս ոչ մի թուղթ կամ նվեր չկար։
Պարզապես ժպտում էի։
Եվ հենց այդ լուսանկարն ընտրեցի հեռախոսիս գլխավոր էկրանին։
Որովհետև դրա մեջ վերջապես տեսնում էի այն կնոջը, որը տասներկու տարի շարունակ անհետացել էր ուրիշների սպասումների հետևում։
Ես չէի դարձել հարուստ։
Չէի ստացել հսկայական տուն կամ ժառանգություն։
Չէի ստիպել որևէ մեկին հրապարակավ ծնկի գալ իմ առաջ։
Պարզապես մի օր բացել էի դուռը, դուրս եկել այն տնից, որտեղ ինձ հավաքարար էին անվանում, և վերադարձել իմ սեփական կյանքին։
Իսկ դա այն որոշումն էր, որի համար երբեք չեմ զղջացել։
