Մեր դպրոցի տարեց պահակը թոշակի գնալուց առաջ ինձ մի տուփ տվեց ու ասաց. «Էս 32 լուսանկարները ոչ ոք չի եկել վերցնելու։ Բայց մեկը քոնն է, ու դու պարտավոր ես իմանալ՝ ինչու»։ Երբ գտա իմ լուսանկարը, հետևի գրությունից շունչս կտրվեց…
Ես 39 տարեկան եմ, անունս Գայանե է։ Ապրում եմ Հրազդանում և աշխատում եմ նույն դպրոցում, որտեղ ժամանակին սովորել եմ։
Մեր դպրոցի պահակը՝ Արտաշես պապը, արդեն 78 տարեկան էր։ Երեսուն տարուց ավելի աշխատել էր այնտեղ։ Բոլոր աշակերտներին անուններով էր ճանաչում, նույնիսկ նրանց, ովքեր վաղուց ընտանիք էին կազմել ու ուրիշ քաղաք տեղափոխվել։
Մի օր տնօրենն ասաց, որ Արտաշես պապը վերջապես թոշակի է գնում։
Վերջին աշխատանքային օրը նա ինձ խնդրեց մի քանի րոպեով մոտենալ պահակակետ։
Սեղանի տակ հին կոշիկի տուփ կար՝ կապույտ թելով կապված։
— Գայանե ջան, էս քեզ եմ տալիս։
— Ի՞նչ է, Արտաշես պապ։
— Լուսանկարներ են։ Երեսուներկու հատ։ Տարիներ առաջ դպրոցում նկարահանող էր գալիս։ Որոշ նկարներ երեխաները չէին վերցնում, մնում էին մեզ մոտ։
— Բա ինչո՞ւ չեք տվել տնօրինությանը։
— Տվել էի։ Հետո հին պահարանը մաքրելու ժամանակ նորից գտա։ Ասացին՝ պետք չեն, դեն գցենք։ Ես պահեցի։
Բացեցի տուփը։
Տարբեր տարիների երեխաների լուսանկարներ էին։ Ոմանք ժպտում էին, մյուսները՝ լուրջ նայում տեսախցիկին։
Հանկարծ մի նկար տեսա ու քարացա։
Ես էի։
Տասը տարեկան։
Նույն սպիտակ վերնաշապիկով, որով չորրորդ դասարանում նկարահանվել էի։
— Բայց ես էս նկարը տանն ունեմ,— ասացի։
Արտաշես պապը գլուխը տարուբերեց։
— Շրջի՛ր։
Շրջեցի։
Հետևում երեխայի ձեռագրով գրված էր.
«Գայանեին չտաք։ Եթե ինքը տեսնի, ամեն ինչ կփչանա»։
Ամսաթիվը՝ 1997 թվականի մայիսի 16։
Ես երկար նայեցի գրությանը։
— Ո՞վ է գրել։
Արտաշես պապը նստեց աթոռին։
— Էդ օրն ես էլ չգիտեի։ Բայց հաջորդ առավոտ մի աղջիկ եկավ ու խնդրեց, որ նկարը պահեմ։
— Ի՞նչ աղջիկ։
— Քո դասարանից։ Ասաց՝ Գայանեն չպիտի իմանա։
Սիրտս արագ խփեց։
— Ինչի՞ մասին չպիտի իմանամ։
Նա դանդաղ բացեց տուփի ներքևում դրված ծրարը։
Ներսում հին դասարանական ցուցակ կար։ Իմ անվան դիմաց կարմիր գրիչով աստղ էր դրված։
Իսկ ցուցակի վերջին տողում մի անուն էր գրված, որը մեր դասարանի մատյանում երբեք չէր եղել։
Շարունակությունը՝ առաջին մեկնաբանությունում 👇
Երեսուներկու լուսանկար
— Էս անունն ո՞ւմն է, Արտաշես պապ։
Ցուցակի վերջին տողում գրված էր՝ «Միլենա Սարգսյան»։
Ես մեր դասարանի գրեթե բոլոր երեխաներին հիշում էի։ Նույնիսկ նրանց, ովքեր կես տարուց տեղափոխվել էին ուրիշ դպրոց։
Բայց Միլենա Սարգսյան անունով աղջիկ չէի հիշում։
— Ինքը մեր դասարանում սովորե՞լ է։
— Ոչ մի ամբողջ օր,— պատասխանեց Արտաշես պապը։ — Բայց մի քանի շաբաթ ամեն առավոտ դպրոց էր գալիս։
— Ո՞ւմ հետ։
— Մոր հետ։ Մայրը հավաքարարի ժամանակավոր աշխատանք էր անում։ Աղջիկը նստում էր առաջին հարկի միջանցքում, մինչև մայրը գործն ավարտեր։
Հանկարծ ինչ-որ բան հիշեցի։
Մի աղջիկ կար՝ երկար հյուսքերով, մշտապես շագանակագույն պայուսակով։ Ընդմիջումներին երբեմն կանգնում էր մեր դասարանի դռան մոտ։
Մենք նրան «միջանցքի աղջիկ» էինք ասում։
Այն ժամանակ դա մեզ ծիծաղելի էր թվում։
Հիմա հիշելուց ամաչեցի։
— Միլենա՞ն էր։
Արտաշես պապը գլխով արեց։
— Հա։ Տասը տարեկան էր։ Ուզում էր ձեր դպրոցում սովորել, բայց մայրը դեռ չէր հասցրել անհրաժեշտ փաստաթղթերը կարգավորել։ Շուտով տեղափոխվելու էին ուրիշ քաղաք։
Ես նայեցի լուսանկարին։
— Իսկ իմ նկարի հետ ի՞նչ կապ ունի։
— Դու իրեն մի օր օգնել ես։
Ես զարմացա։
— Ես՞։
— Էդ օրը անձրև էր։ Աղջիկը նստած էր միջանցքում՝ ամբողջությամբ թրջված։ Դու քո պահարանից չոր բաճկոն ես բերել ու տվել իրեն։ Հետո դասամիջոցին ձեր դասարանի երեխաների հետ խաղալու ես կանչել։
Ես ոչինչ չէի հիշում։
Արտաշես պապը ժպտաց։
— Քեզ համար սովորական բան էր։ Իր համար՝ երևի ոչ։
Նա պատմեց, որ Միլենան շատ էր ուզում դասարանի ընդհանուր լուսանկարում հայտնվել։
Բայց երբ լուսանկարիչը եկել էր, աղջիկը դասարանի աշակերտների ցուցակում չկար։
— Էդ օրը շատ էր լաց եղել,— ասաց Արտաշես պապը։ — Մայրն ասում էր՝ ինչ կա որ, ուրիշ անգամ կնկարվես։ Բայց աղջիկը համոզված էր, որ այլևս երբեք ձեր դասարանի հետ չի լինելու։
Ես նայեցի տուփի մյուս լուսանկարներին։
— Ու հետո՞։
— Դու մի բան ես մտածել։
— Ի՞նչ։
— Լուսանկարչին խնդրել ես, որ առանձին իրեն էլ նկարի։ Ասել ես՝ ես իմ նկարի փողը չեմ ուզում, թող իմ փոխարեն էդ աղջկան նկարի։
Ես հանկարծ հիշեցի։
Լուսանկարիչը բարձրահասակ տղամարդ էր՝ բեղերով։ Մեր դասարանի տղաներից մեկը ծիծաղել էր, թե ինչու է «միջանցքի աղջիկը» ուզում նկարվել։
Ես բարկացել էի։
Հիշեցի նաև, որ մայրս ինձ նկարների համար գումար էր տվել։
Բայց այդ տարի տուն էի տարել միայն դասարանի ընդհանուր լուսանկարը։
— Դրա համա՞ր իմ առանձին նկարը տուն չբերեցի,— կամաց ասացի։
— Հա։ Լուսանկարիչը, սակայն, երկու նկարն էլ պատրաստել էր։ Քոնն էլ էր թողել։
Ես նորից շրջեցի իմ լուսանկարը։
«Գայանեին չտաք։ Եթե ինքը տեսնի, ամեն ինչ կփչանա»։
— Բայց ինչո՞ւ է էսպես գրել։
Արտաշես պապը բացեց ծրարը։
Ներսում մի փոքրիկ թուղթ կար՝ ծալված չորս մասի։
— Միլենան էր թողել։ Ասել էր՝ եթե Գայանեն մի օր իր նկարը հարցնի, սա էլ տվեք։
Բացեցի։
Երեխայական, անհավասար տառերով գրված էր.
«Ես իմացա, որ Գայանեն իր նկարի փողը տվել է իմ նկարի համար։ Ինքը չգիտի, որ ես իմացել եմ։ Խնդրում եմ՝ իրեն մի ասեք։ Ես ուզում եմ մի օր իր համար էլ մի լավ բան անել, որ չիմանա՝ ես եմ արել»։
Ստորև գրված էր.
«Միլենա, 4-րդ դասարան չեմ սովորում, բայց ուզում եմ սովորել»։
Ես ծիծաղեցի ու միաժամանակ աչքերս լցվեցին։
— Արտաշես պապ, էս թուղթն ինչո՞ւ հիմա եք տալիս։
Նա դանդաղ ուղղեց մեջքը։
— Որովհետև վերջերս Միլենան եկել էր։
Ես քարացա։
— Եկե՞լ էր։
— Հա։ Դպրոցի բակում կանգնել էր, երբ երեխաները դուրս էին գալիս։ Ինձ ճանաչեց։ Ես էլ իրեն։
— Որտե՞ղ է ապրում։
— Հիմա Երևանում է։ Երեք երեխա ունի։ Ասաց՝ փոքրիկ աղջիկը հաջորդ տարի դպրոց է գնալու։
— Իսկ ինչո՞ւ էր եկել։
Արտաշես պապը նայեց ինձ։
— Դրա համար եմ ուզում, որ մնացած նկարներն էլ տեսնես։
Նա տուփը մոտեցրեց ինձ։
Ես սկսեցի հերթով նայել։
Առաջին նկարներում մեր դպրոցի տարբեր տարիների երեխաներն էին։
Բայց որոշ լուսանկարների հետևում փոքրիկ նշումներ կային։
«Նկարը չվերցրեց, որովհետև գումար չուներ»։
«Մայրը խնդրեց հետո գալ»։
«Տեղափոխվել են»։
«Երեխան ասաց՝ տանը նկար կախելու տեղ չկա»։
Ես գլուխս բարձրացրի։
— Դուք էս բոլորը պահե՞լ եք։
— Հա։ Ամեն անգամ մտածել եմ՝ գուցե մի օր մեկը գա ու հարցնի։
— Բայց Միլենան ի՞նչ կապ ունի մնացած նկարների հետ։
— Ինքը մի առաջարկ է արել։
Արտաշես պապը պատմեց, որ Միլենան հիմա փոքրիկ լուսանկարչական արվեստանոց ունի։
Երբ եկել էր դպրոց, պատահաբար իմացել էր հին լուսանկարների մասին։
Առաջարկել էր դրանք թվայնացնել, դասավորել ըստ տարիների ու փորձել գտնել տերերին։
— Ասաց՝ հնարավոր է՝ որոշ մարդկանց համար սա իրենց մանկության միակ նկարներից լինի։
Ես երկար նայեցի տուփին։
— Իսկ ինձ ինչո՞ւ էիք սպասում։
— Որովհետև Միլենան ուզում էր քեզ հետ միասին անել էդ գործը։
Երկու օր անց զանգեցի Միլենային։
Հեռախոսը վերցրեց մի կին՝ աշխույժ, ջերմ ձայնով։
— Ալո։
— Բարև ձեզ։ Ես Գայանեն եմ։ Հրազդանի դպրոցից։
Մի քանի վայրկյան լռություն տիրեց։
Հետո լսեցի.
— Գայանե՞ն։ Սպիտակ բաճկոնով Գայանե՞ն։
Ես ծիծաղեցի։
— Երևի հենց ինքը։
— Չես պատկերացնի՝ ինչքան եմ ուզում քեզ տեսնել։
Հանդիպեցինք հաջորդ շաբաթ օրը՝ Հրազդանում։
Միլենան ինձ ճանաչեց առաջին հայացքից։
— Աչքերդ նույնն են մնացել,— ասաց։
Ես գրկեցի նրան։
Սրճարանում երկար նստեցինք։
Նա պատմեց, որ մայրը ժամանակավոր աշխատանքից հետո տեղափոխվել էր Չարենցավան, իսկ հետո՝ Երևան։
Տարիները հեշտ չէին եղել։ Միլենան դպրոցն ավարտելուց հետո լուսանկարչի օգնական էր աշխատել, հետո սեփական փոքրիկ արվեստանոցն էր բացել։
— Իսկ իմ նկարը պահե՞լ ես,— հարցրի։
Նա պայուսակից հանեց թափանցիկ թղթապանակ։
Ներսում իր տասը տարեկան լուսանկարն էր։
Երկար հյուսքերով աղջիկ՝ շագանակագույն բաճկոնով։
Նա ժպտում էր այնքան լայն, որ աչքերը գրեթե փակվել էին։
— Սա իմ մանկության ամենասիրելի նկարն է,— ասաց։
— Ինչո՞ւ։
— Որովհետև առաջին անգամ ինձ զգացի ուրիշ երեխաների պես։ Ոչ թե հավաքարարի աղջիկ, որը միջանցքում սպասում է, այլ պարզապես երեխա, որը նույնպես կարող է նկարվել։
Ես չգիտեի՝ ինչ ասել։
Միլենան շարունակեց.
— Գիտե՞ս, էն ժամանակ ինձ թվում էր՝ բոլորն ինձ նայում են ու հասկանում, որ ես էդ դպրոցից չեմ։ Դու առաջինն էիր, որ ինձ հարցրիր՝ ուզո՞ւմ ես մեզ հետ խաղալ։
— Ես նույնիսկ չէի հիշում։
— Դրա համար էլ ավելի կարևոր էր։ Դու դա արել էիր առանց մտածելու, որ մեծ բան ես անում։
Ես վերցրի նրա ձեռքը։
— Միլենա, դու ինձ պարտք չես եղել։
— Գիտեմ։ Բայց երկար տարիներ ուզում էի քեզ գտնել։
Հաջորդ շաբաթ սկսեցինք լուսանկարների գործը։
Դպրոցի տնօրենի համաձայնությամբ հին նկարները թվայնացրինք։ Անձնական տվյալները հրապարակելու փոխարեն դպրոցի նախկին շրջանավարտների խմբում ընդհանուր հայտարարություն տեղադրեցինք՝ խնդրելով կապվել մեզ հետ, եթե որևէ մեկը ցանկանում է ստուգել՝ իր մանկության լուսանկարը պահպանվե՞լ է։
Առաջին օրերին գրեթե ոչ ոք չարձագանքեց։
Հետո զանգեց մի տղամարդ։
— Ես 1995 թվականին եմ սովորել ձեր դպրոցում։ Իմ նկարը կարո՞ղ է լինել։
Միլենան ստուգեց ցուցակը։
Կար։
Տղամարդը եկավ կնոջ ու որդու հետ։
Երբ տեսավ իր տասը տարեկան լուսանկարը, երկար ժպտաց։
— Էս վերնաշապիկը հիշում եմ։ Մամաս հատուկ նկարահանման համար էր արդուկել։
Հետո կամաց ավելացրեց.
— Մայրս արդեն չկա։ Բայց հիմա կարծես իր ձեռքերի աշխատանքն էլ եմ տեսնում։
Մեկ ուրիշ կին եկավ, որը տարիներ առաջ տեղափոխվել էր Ռուսաստան։ Նա Հայաստանում էր ընդամենը մի քանի օրով։
Իր լուսանկարը տեսնելիս ասաց.
— Ես էս տարիքում գրեթե ոչ մի նկար չունեմ։ Մեր հին ալբոմը տեղափոխության ժամանակ կորել էր։
Երրորդ այցելուն մի երիտասարդ հայր էր։
Նա իր լուսանկարը ցույց տվեց փոքրիկ որդուն։
— Տես, պապադ էլ է ժամանակին փոքր եղել։
Երեխան ծիծաղեց։
— Բայց դու էստեղ ինձ նման չես։
Մենք բոլորս ծիծաղեցինք։
Մի քանի ամսվա ընթացքում երեսուներկու լուսանկարներից տասնինը վերադարձվեցին իրենց տերերին կամ նրանց ընտանիքներին։
Մնացածները պահպանեցինք դպրոցի արխիվում՝ առանց հրապարակային ցուցադրության։
Մի օր Արտաշես պապին հրավիրեցինք դպրոց։
Նա արդեն թոշակառու էր, բայց առավոտյան շուտ էր եկել, ինչպես նախկինում։
Երբ ներս մտավ, դռան մոտ կանգնած երեխաներից մեկը հարցրեց.
— Պապի, դուք ո՞վ եք։
Արտաշես պապը ժպտաց։
— Ես էս դպրոցի հին պահակն եմ։
Երեխան լրջորեն ասաց.
— Բա ինչի՞ եք եկել։
— Մի քանի բան ունեմ ստուգելու։
Այդ օրը փոքրիկ հավաքույթ էինք կազմակերպել՝ շնորհակալություն հայտնելու նրան։
Միլենան բերել էր իր առաջին լուսանկարի մեծացված տարբերակը։
Ես էլ բերել էի իմը։
Երկուսը դրեցինք կողք կողքի։
— Տեսնո՞ւմ եք,— ասաց Միլենան,— էս երկու նկարները մի օր պիտի իրարից բաժանվեին։ Բայց Արտաշես պապը երկուսն էլ պահել էր։
Արտաշես պապը շփոթվեց։
— Դե, ես ի՞նչ եմ արել։ Չէի ուզում դեն գցել։
Ես մոտեցա նրան։
— Երբեմն հենց էդ է ամենակարևորը՝ չդեն գցել այն, ինչ ուրիշի համար հիշողություն է։
Նա աչքերը սրբեց ու ծիծաղելով ասաց.
— Էլի սկսեցիք ինձ լացացնել։
Աշնանը Միլենայի հետ որոշեցինք դպրոցում փոքրիկ լուսանկարչական օր կազմակերպել։
Այս անգամ ոչ մի երեխա առանց նկարի չմնաց։ Դպրոցի հետ համաձայնեցրել էինք, որ ցանկացող բոլոր ընտանիքները կարողանան անվճար ստանալ իրենց երեխայի մեկ տպագիր լուսանկար։
Միլենան ինքն էր նկարում։
Ես օգնում էի երեխաներին հերթ կանգնել։
Մի փոքրիկ աղջիկ երկար կանգնել էր կողքում։
— Ինչո՞ւ չես նկարվում,— հարցրի։
— Մամաս ասում է՝ ես նկարներում լավ չեմ ստացվում։
Ես ժպտացի։
— Իսկ դու ի՞նչ ես մտածում։
— Ես ուզում եմ փորձել։
— Ուրեմն արի։
Աղջիկը կանգնեց ֆոնի առաջ։
Միլենան բարձրացրեց տեսախցիկը։
— Պատրա՞ստ ես։
— Հա։
— Ժպտա այնպես, ինչպես ուզում ես, ոչ թե այնպես, ինչպես քեզ ասում են։
Աղջիկը ծիծաղեց։
Եվ հենց այդ պահին Միլենան լուսանկարեց։
Երբ հետո նայեցինք նկարին, երկուսս էլ ժպտացինք։
Ես հիշեցի 1997 թվականի մայիսը։
Մի փոքրիկ աղջիկ, որը միջանցքում էր սպասում։
Մի ուրիշ աղջիկ, որը որոշել էր իր նկարի փոխարեն նրան նկարել տալ։
Եվ մի տարեց պահակ, որը երեսուներկու լուսանկար չէր նետել աղբամանը։
Այդ ամենից ոչ մեկը մեծ իրադարձություն չէր թվացել։
Բայց տարիներ անց դրանք իրար էին կապել տասնյակ մարդկանց։
Երբեմն մարդու կյանքում ամենակարևոր հիշողությունը պահվում է ոչ թե ընտանեկան ալբոմում, այլ մի տուփի մեջ, որը ինչ-որ մեկը պարզապես չի կարողացել դեն նետել։
Դէ իսկ պատմության 3-րդ ամենադրամատիկ մասը մեր Տելեգրամ Ալիքում — Այստեղ
