Հարսանիքիս տեսագրությունը 17 տարի պահարանում էր մնացել։ Երբ վերջապես որոշեցի թվայնացնել, տեսա մի դրվագ, որը հարսանիքի օրը ոչ ոք չէր նկատել։ Իսկ երբ մեծացրի կադրը, ձեռքերս սկսեցին դողալ…
Ես 42 տարեկան եմ, անունս Լուսինե է։ Ամուսնուս՝ Արտակի հետ ապրում ենք Երևանում։ Երկու երեխա ունենք, սովորական ընտանիք ենք։
Մեր հարսանիքը 17 տարի առաջ էր՝ Աշտարակում։ Այն ժամանակ տեսանկարահանողը ամբողջ օրը մեծ տեսախցիկով շրջում էր սրահում, իսկ վերջում մեզ երկու սկավառակ ու մի տեսաերիզ էր տվել։
Սկավառակները վաղուց չէին բացվում։ Տեսաերիզն էլ պահարանում էր մնացել։
Մի օր աղջիկս՝ Էլենը, ասաց.
— Մամ, ձեր հարսանիքի վիդեոն չունե՞նք։ Ուզում եմ տեսնել՝ ինչպիսին էիք։
Տեսաերիզը տարա թվայնացնելու։
Երբ պատրաստ եղավ, երեկոյան նստեցինք նայելու։
Սկզբում ամեն ինչ սովորական էր։ Պարեր, շնորհավորանքներ, մեր երիտասարդ դեմքերը։
Հետո հասանք այն հատվածին, երբ հյուրերը դուրս էին եկել ռեստորանի բակ՝ լուսանկարվելու։
Կադրի ձախ անկյունում հայրս էր։
Նա այն ժամանակ 56 տարեկան էր։ Հիմա արդեն վեց տարի է՝ ողջ չէ։
Տեսա, թե ինչպես է հայրս առանձնանում հյուրերից, մոտենում բակի հեռավոր անկյունում կանգնած մի կնոջ։
Կինը մոտ քառասուն տարեկան էր, մուգ կապույտ զգեստով։ Մեր հյուրերից չէր. գոնե ես նրան չէի հիշում։
Հայրս գրպանից հանեց փոքրիկ կարմիր տուփ ու մեկնեց կնոջը։
Կինը չվերցրեց։
Նրանք մի քանի վայրկյան ինչ-որ բան խոսեցին։ Հետո հայրս բռնեց նրա ձեռքը և տուփը դրեց ափի մեջ։
Կինը սկսեց լաց լինել։
Այդ պահին տեսախցիկը շարժվեց դեպի ուրիշ հյուրեր։
— Մամ, էս կինը ո՞վ է,— հարցրեց Էլենը։
— Չգիտեմ, բալես։
Տեսագրությունը հետ տվեցի։
Նույն հատվածը նայեցի հինգ անգամ։
Հորս դեմքի արտահայտությունը տարօրինակ էր։ Նա կարծես խնդրում էր կնոջը ինչ-որ բան անել։
Արտակին կանչեցի։
— Էս կնոջը ճանաչո՞ւմ ես։
Նա ուշադիր նայեց։
— Չէ։ Բայց տուփը ծանոթ է։
— Ինչո՞վ։
— Հիշո՞ւմ ես, հարսանիքից մի քանի օր առաջ հայրդ ինձ խնդրեց իրեն տանել ոսկերչի մոտ։ Ասաց՝ հին իր ունի, պիտի նորոգեն։
Այդ մասին առաջին անգամ էի լսում։
Հաջորդ օրը տեսագրությունից մի քանի կադր տպեցի ու տարա մորս մոտ։
Մայրս երկար նայեց լուսանկարին։
Հետո ակնոցը հանեց։
— Որտեղի՞ց ես գտել էս կնոջը։
— Մամ, ո՞վ է։
Նա լուսանկարը դրեց սեղանին։
— Լուսինե, խնդրում եմ, էս պատմությունը մի՛ բացիր։
— Ինչո՞ւ։
— Որովհետև հայրդ մի անգամ արդեն դրա համար շատ թանկ է վճարել։
Ես շփոթված նայեցի նրան։
— Մամ, էդ կինը պապայի հետ ի՞նչ կապ ունի։
Մայրս չպատասխանեց։
Փոխարենը վեր կացավ, գնաց ննջասենյակ ու պահարանի վերևից իջեցրեց մի հին ճամպրուկ։
Այնտեղից հանեց դեղնած թղթապանակ։
— Ես մտածում էի՝ էս թղթերը երբեք քեզ ցույց չեմ տալու։
Թղթապանակի մեջ երեք լուսանկար կար և մի հին ստացական։
Ստացականի վրա գրված էր իմ անունը։
Իսկ ներքևում՝ մի հասցե, որտեղ ես երբեք չէի եղել։
— Էս ի՞նչ է,— հարցրի։
Մայրս նայեց աչքերիս ու ասաց.
— Լուսինե ջան, քո հայրը հարսանիքիդ օրը փորձել է վերադարձնել մի բան, որը իրականում երբեք իրենը չի եղել։
Շարունակությունը՝ առաջին մեկնաբանությունում 👇
«Կարմիր տուփը»
— Ի՞նչ բան, մամ։ Ո՞ւմ էր վերադարձնում։
Մայրս նստեց սեղանի մոտ ու ձեռքով ցույց տվեց դիմացի աթոռը։
— Նստիր, Լուսինե։ Էս պատմությունը մի քանի բառով չեմ կարող ասել։
Ես նստեցի։
Մայրս բացեց թղթապանակը։ Առաջին լուսանկարում երեք երիտասարդ կին էին։ Մեկը մայրս էր՝ հազիվ քսան տարեկան։ Մյուս երկուսին չէի ճանաչում։
— Սա իմ ընկերուհի Սոնան է,— ասաց մայրս՝ ցույց տալով լուսանկարի մեջտեղում կանգնած աղջկան։ — Իսկ սա՝ նրա քույրը՝ Կարինեն։
— Հարսանիքի տեսագրության կի՞նը։
— Հա։ Միայն թե էն ժամանակ Կարինեն արդեն քառասունն անց էր։
Մայրս մի պահ լռեց։
— Սոնան իմ ամենամոտ ընկերուհին էր։ Միասին մանկավարժականում էինք սովորում։ Հետո ես ամուսնացա քո հոր հետ, ինքը մնաց Աշտարակում։
Սոնայի ընտանիքը շատ հարուստ չէր։ Հայրը վաղ էր մահացել, մայրը հիվանդ էր։ Երկու քույրերն աշխատում էին, որ տունը պահեն։
Այդ տարիներին հայրս՝ Վիգենը, զբաղվում էր փոքրիկ արտադրամասի գործերով։ Ընկերոջ հետ կահույք էին պատրաստում։
Մի օր Սոնան խնդրել էր հորս օգնել իրենց տան վաճառքի հարցում։ Ընտանիքը որոշել էր վաճառել հին տունն ու տեղափոխվել ավելի փոքր բնակարան։
— Հայրդ փաստաթղթերից լավ էր հասկանում,— ասաց մայրս։ — Սոնան վստահում էր իրեն։
Վաճառքի գործարքի ժամանակ, սակայն, խնդիր էր առաջացել։
Տան գնորդը գումարի մի մասը տվել էր կանխիկ, իսկ մնացածը խոստացել էր վճարել մի քանի շաբաթ անց։ Մինչև ամբողջ գումարի փոխանցումը փաստաթղթերի մի մասը մնացել էր հորս մոտ։
Հետո գնորդը անհետացել էր։
— Այսինքն՝ խաբե՞լ էր։
— Այո։ Բայց ամենավատն այն էր, որ քո հայրը ժամանակին չէր զգուշացրել Սոնային, թե ինչ ռիսկի է գնում։
Գործարքը վիճարկելու համար ամիսներ էին պահանջվել։ Ընտանիքը հայտնվել էր ծանր վիճակում։
Սոնայի մայրը այդ ընթացքում հիվանդանոց էր ընկել։
— Հայրդ իրեն մեղավոր էր զգում,— շարունակեց մայրս։ — Թեև գումարը ինքը չէր վերցրել, բայց խոստացել էր գործը ապահով կազմակերպել։
— Հետո՞։
— Սոնան ու Կարինեն սկսեցին մտածել, որ հայրդ ինչ-որ բան է թաքցնում։ Հարաբերությունները փչացան։ Ես էլ Սոնայի հետ կապս կորցրի։
Ես նայեցի լուսանկարներին։
— Բայց սա ինչպե՞ս է կապված կարմիր տուփի հետ։
Մայրս վերցրեց երկրորդ լուսանկարը։
Այնտեղ Սոնան կանգնած էր տարեց կնոջ կողքին։ Վզին գեղեցիկ, հին ոսկյա կախազարդ կար։
— Սա նրանց մոր զարդն էր,— ասաց մայրս։ — Ընտանիքի ամենաթանկ հիշատակը։
Տան վաճառքի հետ կապված ծախսերը հոգալու համար Սոնան ժամանակավորապես գրավ էր դրել այդ կախազարդը։
Բայց գումարը ժամանակին վերադարձնել չէր կարողացել։
Զարդը կորցնելու վտանգ էր առաջացել։
— Հայրդ դա իմացավ ու որոշեց օգնել,— ասաց մայրս։
— Վերադարձրե՞ց զարդը։
— Այո։ Բայց Սոնան այդպես էլ չիմացավ։
Հայրս իր գումարով մարել էր պարտքը, վերցրել կախազարդը և փորձել վերադարձնել Սոնային։
Սակայն նա հրաժարվել էր հանդիպել։
— Ինչո՞ւ։
— Որովհետև մտածում էր՝ հայրդ ուզում է իրեն լռեցնել։ Ասում էր՝ եթե ուզում էիր օգնել, սկզբից պիտի ճիշտ զգուշացնեիր։
Հետո Սոնան տեղափոխվել էր Ռուսաստան։
Մի քանի տարի անց մայրս իմացել էր, որ նա մահացել է ծանր հիվանդությունից։
Ես շունչս պահեցի։
— Իսկ զարդը մնաց պապայի մո՞տ։
— Այո։
— Ու տասնյոթ տարի առաջ նա փորձել է տալ Կարինեի՞ն։
Մայրս գլխով արեց։
— Կարինեն վերադարձել էր Հայաստան։ Հայրդ պատահաբար իմացել էր։ Քո հարսանիքից առաջ գտել էր նրան ու խնդրել հանդիպել։
— Ինչո՞ւ հենց իմ հարսանիքին։
— Որովհետև Կարինեն չէր ուզում մեր տուն գալ։ Ասել էր՝ եթե այդքան կարևոր է, հարսանիքի օրը մի քանի րոպեով կմոտենա ռեստորանի բակ։
Ես հիշեցի տեսագրությունը։
Հայրս՝ մուգ կոստյումով, ձեռքին փոքրիկ տուփ։
Կարինեն՝ կապույտ զգեստով, արցունքոտ աչքերով։
— Բայց կինը սկզբում չէր վերցնում,— ասացի։
— Գիտեմ։ Հայրդ պատմել էր։
— Ի՞նչ էր ասել։
Մայրս աչքերը խոնարհեց։
— Ասել էր՝ «Սա իմ քրոջ զարդն է։ Դուք իրավունք չունեիք քսան տարի պահելու»։
Ես մի պահ լռեցի։
— Բայց պապան լավ բան էր արել։ Փրկել էր զարդը։
— Լավ մտադրությունը միշտ չէ, որ նշանակում է ճիշտ որոշում,— պատասխանեց մայրս։ — Հայրդ պիտի ավելի շուտ գտներ ընտանիքին, պատմեր, թե ինչ է արել։ Փոխարենը տարիներով լռել էր, որովհետև ամաչում էր իր նախկին սխալից։
Ես նայեցի ստացականին։
— Իսկ էստեղ ինչո՞ւ է իմ անունը։
Մայրս վերցրեց թուղթը։
— Սա ոսկերչի ստացականն է։ Հայրդ կախազարդը նորոգելու էր տվել։ Ասել էր՝ նվեր է պատրաստում դստեր հարսանիքի համար։
— Ինձ համար՞։
— Ոչ։ Ոսկերչին չէր ուզում բացատրել, թե ումն է։ Քո անունն էր գրել, որ եթե իրեն զանգեն, ես հասկանամ՝ ինչի մասին է խոսքը։
Ես թուղթը շրջեցի։
Հետևում հորս ձեռագրով փոքրիկ նշում կար.
«Կարինե — վերադարձնել անձամբ»։
Հասցեն էլ Կարինեի բնակության վայրն էր։
— Իսկ Կարինեն վերցրե՞ց կախազարդը։
— Վերջում վերցրեց։
— Հետո՞։
— Հայրդ մի քանի անգամ փորձեց զանգել, բայց Կարինեն չպատասխանեց։ Հետո ինքն էլ այլևս չփորձեց։
Ես երկար նայեցի մորս։
— Մամ, իսկ ինչո՞ւ էիր ասում՝ պապան շատ թանկ է վճարել դրա համար։
Մայրս մի պահ լռեց։
— Որովհետև Սոնայի պատմությունից հետո հայրդ կորցրեց իր ընկերոջը, աշխատանքային գործընկերներից մի քանիսին ու երկար ժամանակ չէր կարողանում գործ գտնել։ Մարդիկ կարծում էին, թե ինքը մասնակցել է խարդախությանը։ Մենք ստիպված եղանք վաճառել մեր մեքենան, հետո նաև փոքրիկ ամառանոցը։
Ես հիշում էի մանկությանս տարիները, երբ մայրս երեկոները կար էր անում, իսկ հայրս ուշ էր տուն գալիս։
Այն ժամանակ մտածում էի՝ բոլոր ընտանիքներում էլ այդպես է։
— Իսկ դու պապային մեղադրո՞ւմ էիր,— հարցրի։
— Սկզբում շատ էի բարկանում։ Հետո հասկացա, որ ինքը սխալը գիտակցում է։ Բայց մեկ բան ինձ միշտ ցավեցնում էր։
— Ի՞նչը։
— Որ Սոնան մինչև մահը չիմացավ՝ զարդը կորած չէր։ Եվ որ քո հայրը փորձում էր ուղղել իր արածը։
Այդ երեկո տուն վերադարձա ծանր մտքերով։
Արտակը նստած էր հյուրասենյակում։
— Ի՞նչ իմացար,— հարցրեց։
Ես պատմեցի ամբողջը։
Նա երկար լսեց, հետո ասաց.
— Կարինեին գտնելո՞ւ ես։
— Չգիտեմ։
— Եթե ուզում ես հասկանալ, թե ինչ եղավ հարսանիքի օրը, երևի պետք է հենց իրեն հարցնես։
Երկու օր անց գնացի ստացականի վրա նշված հասցեով։
Հին բազմաբնակարան շենք էր՝ Աշտարակում։
Դուռը բացեց մոտ վաթսուն տարեկան մի կին։
Նրա դեմքը միանգամից ճանաչեցի։
Հարսանիքի տեսագրության կինն էր։
Միայն թե հիմա մազերը ճերմակել էին։
— Բարև ձեզ։ Դուք Կարինե՞ն եք։
— Այո։
— Ես Վիգենի աղջիկն եմ։ Լուսինեն։
Կինը երկար նայեց ինձ։
— Հիշում եմ քեզ։ Հարսանիքիդ օրը շատ գեղեցիկ էիր։
Ես ժպտացի։
— Կարո՞ղ եմ մի քանի րոպեով ներս գալ։
Նա մի կողմ քաշվեց։
Տունը փոքր էր, բայց խնամված։ Պատուհանագոգին ծաղիկներ կային, պատին՝ ընտանեկան լուսանկարներ։
Կարինեն թեյ դրեց։
Ես բացեցի հեռախոսս ու ցույց տվեցի տեսագրության կադրը։
— Սա դուք եք, չէ՞։
Նա նայեց ու գլխով արեց։
— Հա։ Էդ օրը լավ եմ հիշում։
— Ուզում եմ հասկանալ՝ հայրս ձեզ ինչ ասաց։
Կարինեն մի պահ լռեց։
— Քո հայրը ինձ խնդրեց, որ վերցնեմ տուփը։ Ասաց՝ սա իմը չէ, ու ես իրավունք չունեմ պահելու։
— Իսկ դուք ինչո՞ւ էիք լաց լինում։
Նա նայեց պատուհանին։
— Որովհետև տուփը բացելուց առաջ արդեն գիտեի՝ ներսում ինչ կա։
— Ինչպե՞ս։
— Քույրս մահից առաջ ինձ ասել էր, որ իր ամենամեծ ցավը զարդը կորցնելը չէր։ Իրեն ցավեցնում էր, որ վստահել էր մարդկանց, հետո այլևս ոչ մեկին չէր հավատում։
Կարինեն հանեց մի փոքրիկ փայտե տուփ։
Բացեց։
Ներսում նույն կախազարդն էր։
— Ահա,— ասաց նա։ — Մեր մոր զարդը։
Ես առաջին անգամ տեսա այն մոտիկից։
Պարզ ոսկյա կախազարդ էր՝ փոքրիկ կապույտ քարով։
Ոչ առանձնապես շքեղ, ոչ էլ ժամանակակից։
Բայց Կարինեն այն պահում էր այնպես, կարծես աշխարհի ամենաթանկ իրն էր։
— Ես քո հորը չէի վստահում,— ասաց նա։ — Մտածում էի՝ գուցե հիմա էլ ինչ-որ բան է ուզում։
— Իսկ հետո՞։
— Երբ տուփը տվեց, ասաց. «Սոնային չհասցրի ասել, որ սխալվել եմ։ Գոնե քեզ ասեմ։ Ներողություն»։
Կարինեն աչքերը սրբեց։
— Էդ պահին առաջին անգամ հասկացա, որ քո հայրը տարիներ շարունակ ոչ թե զարդն էր պահել, այլ իր մեղքի զգացումը։
Ես երկար լուռ մնացի։
— Դուք ներեցի՞ք նրան։
— Չգիտեմ, Լուսինե ջան։ Ես նրան ասացի, որ Սոնայի փոխարեն ներել չեմ կարող։ Բայց շնորհակալ եմ, որ զարդը պահպանել է։
Նա փակեց տուփը։
— Իսկ դու ինչո՞ւ ես հիմա էս ամենը փնտրում։
Ես մի պահ մտածեցի։
— Որովհետև հայրս մահացել է վեց տարի առաջ, ու ես նոր եմ հասկանում, որ նրա կյանքի մի մեծ հատվածից ոչինչ չգիտեի։
Կարինեն ժպտաց։
— Ծնողներն էլ մարդիկ են, աղջիկ ջան։ Երբեմն սխալվում են ու չեն իմանում՝ ոնց պատմեն իրենց երեխաներին։
Այդ հանդիպումից հետո որոշեցի հորս մասին ավելի շատ բան իմանալ։
Գտա նրա հին ընկերներից երկուսին։
Նրանցից մեկը՝ Գագիկը, պատմեց, որ հայրս տարիներ շարունակ հրաժարվում էր ուրիշների գումարների կամ փաստաթղթերի հետ գործ ունենալուց։
— Մի անգամ սխալվել էր ու շատ էր փոշմանել,— ասաց Գագիկը։ — Հետո ամեն գործից առաջ տասը անգամ ստուգում էր ամեն ինչ։
Մյուս ընկերը հիշեց, թե ինչպես էր հայրս անվճար օգնել մի երիտասարդ վարպետի՝ սեփական արհեստանոցը բացելու հարցում։
Ես սկսեցի հասկանալ, որ հորս կյանքում մի սխալը շատ բան էր փոխել։
Բայց նա չէր դադարել աշխատել, ընտանիք պահել ու մարդկանց օգնել։
Մի երեկո աղջիկս՝ Էլենը, մոտեցավ ինձ։
— Մամ, վերջը իմացա՞ր, թե ով էր էդ կինը։
— Հա, բալես։
— Պապիկի ծանո՞թն էր։
— Մի ընտանիքի անդամ էր, որի հետ պապիկը տարիներ առաջ շատ դժվար պատմություն էր ունեցել։
— Պապիկը վա՞տ բան էր արել։
Ես երկար մտածեցի՝ ինչ պատասխանել։
Հետո ասացի.
— Պապիկը սխալ որոշում էր կայացրել։ Հետո երկար ժամանակ փորձել էր ուղղել դա։
Էլենը նստեց կողքիս։
— Իսկ ստացվե՞լ էր։
— Մի մասը՝ հա։ Մի մասը՝ չէ։
— Բա ինչո՞ւ էր էդքան ուշ վերադարձրել տուփը։
— Երևի վախենում էր հանդիպելուց։
Աղջիկս մի պահ մտածեց։
— Մամ, ես եթե ինչ-որ բան սխալ անեմ, քեզ կասեմ։
Ես գրկեցի նրան։
— Հենց էդպես էլ արա։
Մի քանի շաբաթ անց Կարինեն զանգեց ինձ։
— Լուսինե ջան, մի բան եմ ուզում հարցնել։ Քո աղջիկը քանի՞ տարեկան է։
— Տասնհինգ։
— Մի օր հետդ բեր մեր տուն։ Ուզում եմ մի քանի հին լուսանկար ցույց տալ։
Մենք գնացինք։
Կարինեն սեղանին դրել էր Սոնայի, մորս ու իրենց երիտասարդության լուսանկարները։
Էլենը երկար նայում էր դրանց։
— Մամ, տատիկը ինչքա՜ն երիտասարդ է էստեղ։
Մենք ծիծաղեցինք։
Հետո Կարինեն կախազարդի տուփը բացեց։
— Էս զարդը մեր մորից է մնացել։ Մեզ համար շատ կարևոր է։
Էլենը հետաքրքրությամբ նայեց։
— Շատ սիրուն է։
Կարինեն ժպտաց։
— Գիտե՞ս, էս զարդի պատճառով ես երկար տարիներ մի մարդու չէի ուզում տեսնել։ Հետո հասկացա, որ զարդը դրա մեջ մեղավոր չէր։
Տուն վերադառնալիս Էլենն ասաց.
— Մամ, լավ էր, որ գտար էդ կնոջը։
— Ինչո՞ւ։
— Որովհետև հիմա պապիկի մասին ավելի շատ բան գիտենք։
Ես ժպտացի։
Այդ երեկո նորից միացրի հարսանիքիս տեսագրությունը։
Նույն հատվածը։
Հայրս մոտենում է Կարինեին։ Կարմիր տուփը տալիս է։ Կինը լաց է լինում։
Բայց այս անգամ կադրն ինձ այլ կերպ թվաց։
Ես այլևս չէի տեսնում մի տղամարդու, որը գաղտնի հանդիպում էր անծանոթ կնոջ։
Տեսնում էի հորս, որը տարիներ անց վերջապես համարձակվել էր անել այն, ինչից երկար ժամանակ խուսափել էր։
Տեսագրությունը շարունակվեց։
Մի քանի վայրկյան անց հայրս վերադարձավ սրահ։
Մոտեցավ ինձ, գրկեց ու ճակատս համբուրեց։
Այդ պահին ես ժպտում էի՝ ոչինչ չիմանալով։
Հիմա, տասնյոթ տարի անց, առաջին անգամ նկատեցի, որ նրա աչքերը կարմրած էին։
Ես կանգնեցրի տեսագրությունը։
Երկար նայեցի էկրանին։
Հետո կամաց ասացի.
— Պապ ջան, երանի էդ օրը հարցնեի՝ ինչո՞ւ ես տխուր։
Բայց ժամանակը հետ բերել հնարավոր չէր։
Կարող էի միայն մի բան անել՝ իմ երեխաների հետ չկրկնել այն լռությունը, որը մեր ընտանիքում տարիներով փոխանցվել էր մեկից մյուսին։
Երբեմն հին տեսագրությունը մեզ ցույց է տալիս ոչ թե այն, ինչ տեղի է ունեցել, այլ այն, ինչ մենք տարիներ շարունակ չենք նկատել։
Դէ իսկ պատմության 3-րդ ամենադրամատիկ մասը մեր Տելեգրամ Ալիքում — Այստեղ
