Մայրս հիվանդանոցից հետո հազիվ էր ոտքի կանգնում, բայց ամեն հինգշաբթի նրա օրացույցում մի տարօրինակ նշում էր հայտնվում։ Երբ պարզեցի, թե ով է գաղտնի տանում նրան տնից, որոշեցի հետևել։ Իսկ այն, ինչ տեսա, ստիպեց արտասվել…
Առաջին անգամ տարօրինակությունը նկատեցի մորս սենյակը մաքրելիս։
Նրա մահճակալի կողքին կախված օրացույցում ամեն հինգշաբթի կապույտ գրիչով շրջան էր գծված։ Վերջին շրջանի տակ էլ գրված էր ընդամենը երկու բառ.
«Այս անգամ՝ ինքս»։
Սկզբում ուշադրություն չդարձրի։
Մայրս՝ ութսունմեկամյա Շողիկը, հիվանդանոցից վերադառնալուց հետո շատ էր փոխվել։ Նախկինում ամբողջ օրը տան գործերով էր զբաղվում, նույնիսկ բակի ծաղիկներն էր ինքնուրույն խնամում։ Իսկ հիմա առանց օգնության դժվարությամբ էր տեղաշարժվում։
Բժիշկը զգուշացրել էր, որ նրա օրգանիզմը շատ է թուլացել, և առանց մասնագետի հսկողության ֆիզիկական ծանրաբեռնվածությունը կարող է վտանգավոր լինել։
Ես աշխատում էի, բայց ամեն օր հարևանուհուն խնդրում էի մորս այցելել։
Այդ շաբաթ նկատեցի ևս մի փոփոխություն։
Մայրս սկսեց հետաքրքրվել, թե երբ եմ աշխատանքից վերադառնում, հատկապես՝ հինգշաբթի օրերին։
— Սոնա՛, վաղը շո՞ւտ ես գալու։
— Սովորականի պես, մա՛մ։ Ինչո՞ւ։
— Ոչինչ, աղջիկս։ Ուղղակի հարցնում եմ։
Մի երեկո նրա բարձի տակ փոքրիկ ծրար գտա։ Ներսում տղամարդու անունով այցեքարտ էր՝ «Արման», իսկ հակառակ կողմում գրված էր.
«Հինգշաբթի, 11։30։ Ամեն ինչ պատրաստ է»։
Երբ ցույց տվեցի մորս, նա շփոթվեց։
— Հին ծանոթ է։ Մի կարևոր գործ ունեմ նրա հետ։
— Ի՞նչ գործ։
— Հետո կպատմեմ։
Հաջորդ առավոտ աշխատանք չգնացի։
Մորս ասացի, թե հերթափոխս սովորականի պես է, և մեքենայով հեռացա։
Բայց կանգնեցի հարևան փողոցում։
Ժամը տասնմեկն անց կեսին մեր տան մոտ կանգ առավ մի մեքենա։ Մոտ հիսուն տարեկան տղամարդ իջավ, բեռնախցիկից ծալովի անվասայլակ հանեց և մոտեցավ դռանը։
Քիչ անց նա դուրս բերեց մորս։
Մայրս տոնական օրերի իր սիրած բաց գույնի վերնաշապիկն էր հագել։ Տղամարդն օգնեց նստել մեքենա, իսկ մայրս նրան ժպտալով ինչ-որ բան ասաց։
Ամենատարօրինակն այն էր, որ մորս ձեռքին տեսա հաստ ծրար՝ մեր տան փաստաթղթերի համար օգտագործվող թղթապանակով։
Այդ պահին արդեն հանգիստ չէի կարող նստել։
Միացրի մեքենաս և սկսեցի հետևել նրանց։
Շարունակությունը՝ առաջին մեկնաբանությունում 👇
Նրանք սկզբում գնացին բանկ։
Մայրս Արմանի օգնությամբ ներս մտավ։ Գրեթե քառասուն րոպե անց վերադարձան։ Տղամարդը ձեռքին փոքրիկ պայուսակ ուներ, իսկ մայրս ինչ-որ թղթեր էր դասավորում։
Ես անհանգստացա։
Մայրս իր խնայողությունների հարցում միշտ զգույշ էր։ Նույնիսկ փոքր գումար ծախսելուց առաջ երկար մտածում էր։
Իսկ հիմա հիվանդ վիճակում բանկ էր եկել մի մարդու հետ, որի մասին ես ոչինչ չգիտեի։
Նրանք շարունակեցին ճանապարհը։
Հաջորդ կանգառը քաղաքի կենտրոնում գտնվող փոքրիկ գրասենյակ էր։
Դռան մոտ ցուցանակ կար՝ «Սոցիալական և խնամքի ծառայությունների կենտրոն»։
Ապակե դռան միջով տեսա, թե ինչպես Արմանը մորս առջև փաստաթղթեր դրեց։
Մայրս մի քանի էջ ստորագրեց։
Սիրտս սեղմվեց։
Արդյոք նա ինչ-որ մեկին թույլտվություն էր տալիս տնօրինելու իր գումա՞րը։ Գուցե ստորագրում էր խնամակալության հետ կապված փաստաթղթե՞ր։
Հասկանում էի, որ կարող եմ սխալվել։ Բայց ամեն ինչ չափազանց գաղտնի էր կատարվում։
Երբ նրանք դուրս եկան, Արմանը մորս օգնեց նստել մեքենա, և վերադարձան տուն։
Ես սպասեցի, մինչև տղամարդը հեռացավ։
Հետո ներս մտա։
Մայրս նստած էր հյուրասենյակում։ Հոգնած էր, բայց աչքերում մի տեսակ ուրախություն կար։
— Մա՛մ, որտե՞ղ էիր այսօր։
Նա զարմացած նայեց ինձ։
— Սոնա՛, դու ինչո՞ւ ես այսքան շուտ եկել։
— Աշխատանքից ազատվել եմ։ Հարցիս կպատասխանե՞ս։
— Մի քանի գործ ունեի։
— Արմանի հե՞տ։
Մորս դեմքն անմիջապես փոխվեց։
— Դու նրան որտեղի՞ց գիտես։
— Ես ձեզ տեսել եմ։ Բանկում էլ, գրասենյակում էլ։
Նա երկար լռեց։
Հետո կամաց ասաց.
— Աղջիկս, ինչո՞ւ ես ինձ հետևում։
— Որովհետև անհանգստանում եմ։ Դու հազիվ ես քայլում, իսկ ինչ-որ տղամարդ քեզ ամեն շաբաթ տնից տանում է։ Փաստաթղթեր ես ստորագրում, գումար ես վերցնում, բայց ինձ ոչինչ չես ասում։
Մայրս հոգնած հառաչեց։
— Արմանը վատ մարդ չէ։
— Այդ դեպքում ինչո՞ւ ես ամեն ինչ թաքցնում։
Նա նայեց պատուհանին։
— Որովհետև դու ինձ թույլ չէիր տա։
Այդ պատասխանը վախս միայն ուժեղացրեց։
— Ի՞նչը չէի թույլ տա։
— Դեռ չեմ կարող ասել։ Մի քիչ ժամանակ տուր։
Ես այլևս չշարունակեցի վիճել։
Բայց որոշեցի պարզել, թե իրականում ինչ է կատարվում։
Հաջորդ օրը զանգահարեցի մորս բժշկին։
Նա հաստատեց, որ մորս առողջական վիճակը դեռ զգուշավոր հսկողություն է պահանջում։
— Իսկ եթե նա շաբաթը մի քանի անգամ տնից դուրս է գալիս,— հարցրի։
— Կարևոր է՝ ինչ նպատակով և ինչ պայմաններում։ Որոշակի շարժողական վարժությունները կարող են օգտակար լինել, բայց միայն ճիշտ ընտրված ծրագրով և մասնագետների հսկողությամբ։
— Իսկ դուք նրա համար նման ծրագիր նշանակե՞լ եք։
— Մենք դեռ քննարկում էինք վերականգնողական հետագա քայլերը։ Եթե այլ կենտրոն է հաճախում, լավ կլինի տեղեկանալ, թե ինչ է այնտեղ կատարվում։
Հեռախոսը դրեցի և երկար մտածեցի։
Մայրս միշտ համառ էր եղել։
Երբ երիտասարդ էի, ինձ հաճախ էր ասում.
— Սոնա՛, եթե մի օր տեսնես, որ ինչ-որ բան դժվարությամբ եմ անում, մի՛ շտապիր ձեռքիցս վերցնել։ Նախ հարցրու՝ օգնության կարիք ունե՞մ։
Բայց հիմա իրավիճակն ուրիշ էր։
Նա հիվանդ էր։ Թուլացած։ Եվ ես վախենում էի կորցնել նրան։
Մի քանի օր անց հարևանուհին ասաց, որ Արմանի մեքենան նորից եկել է մեր բակ։
Այդ անգամ սպասելու փոխարեն անմիջապես դուրս եկա։
Նրանց հեռվից հետևեցի։
Մեքենան շարժվեց քաղաքի մյուս ծայրամասը։
Վերջապես կանգ առավ նախկին մշակույթի տան մոտ։
Շենքը հին էր, բայց վերջերս վերանորոգված։ Մուտքի մոտ թեքահարթակ կար, իսկ պատուհաններից մեկը բաց էր։
Արմանը դուրս եկավ, օգնեց մորս նստել անվասայլակին և ներս տարավ։
Ես հետևեցի նրանց։
Մուտքի մոտ աշխատող աղջկան հարցրի.
— Կներեք, այստեղ ի՞նչ հաստատություն է։
— Ֆիզիկական վերականգնման կենտրոն է։ Ո՞ւմ եք փնտրում։
— Մորս։ Նրան հենց նոր ներս տարան։
Աղջիկը ժպտաց։
— Տիկին Շողի՞կն է ձեր մայրը։
Զարմացա։
— Այո՛։ Դուք ճանաչո՞ւմ եք նրան։
— Իհարկե։ Նա մեր ամենահամառ այցելուներից է։
Ես այլևս չսպասեցի։
Մոտեցա բաց դռանը։
Ներսից լսվում էր կանացի ձայն։
— Շատ լավ է, տիկի՛ն Շողիկ։ Հիմա մի փոքր հանգստացեք, հետո նորից կփորձենք։
Դուռը բացեցի։
Մեծ լուսավոր սենյակում մի քանի տարեց մարդիկ վարժություններ էին անում։
Մեկը նստած բարձրացնում էր ձեռքերը, մյուսը մասնագետի օգնությամբ փորձում էր վեր կենալ աթոռից։
Իսկ սենյակի կենտրոնում, երկու զուգահեռ մետաղյա բռնակների միջև, կանգնած էր մայրս։
Ես քարացա։
Նա ոտքի վրա էր։
Կողքին երիտասարդ մասնագետ էր կանգնած, մյուս կողմում՝ Արմանը։
Մայրս բռնակներից ամուր կառչել էր և փորձում էր փոքր քայլ անել։
— Լավ, տիկի՛ն Շողիկ, մի շտապեք,— ասաց մասնագետը։ — Նախ հավասարակշռությունը պահեք։
Մայրս դանդաղ առաջ տարավ աջ ոտքը։
Հետո՝ ձախը։
Ես ձեռքս տարա բերանիս։
Տանը նա առանց իմ օգնության հազիվ էր կարողանում կանգնել։
Իսկ այստեղ քայլում էր։
Ոչ արագ, ոչ ազատ։ Բայց քայլում էր։
Հանկարծ մայրս բարձրացրեց գլուխը և տեսավ ինձ։
— Սոնա՞…
Նրա ձայնը դողաց։
Մասնագետն օգնեց նրան նստել։
Ես վազեցի մոտը։
— Մա՛մ, այս ի՞նչ ես անում։
Մայրս ամոթխած ժպտաց։
— Ուզում էի քեզ անակնկալ անել։
Այդ պահին մոտեցավ Արմանը։
— Երևի ճիշտ կլինի՝ ամեն ինչ սկզբից պատմենք։
Պարզվեց՝ Արմանը մորս վաղեմի ընկերուհու որդին էր։
Նա երկար տարիներ աշխատել էր վերականգնողական ծառայություններում և այժմ ղեկավարում էր այս փոքրիկ կենտրոնը։
Մայրս նրա հետ պատահաբար հանդիպել էր հիվանդանոցից դուրս գրվելուց հետո։
Երբ Արմանն իմացել էր մորս վիճակի մասին, առաջարկել էր մասնագետների օգնությամբ փորձել վերականգնել նրա շարժունակությունը։
— Սկզբում նույնիսկ վախենում էր ոտքի կանգնել,— պատմեց նա։ — Բայց կամաց-կամաց սկսեցինք շատ պարզ վարժություններից։
Մայրս գլուխը կախեց։
— Ես գիտեի, որ եթե քեզ ասեմ, ամեն անգամ կհարցնես՝ հանկարծ չե՞մ ընկնի, չե՞մ հոգնի։ Ու ես նորից կվախենամ։
— Բայց մա՛մ, դու կարող էիր ինձ ասել։
— Գիտեմ, աղջիկս։ Հիմա հասկանում եմ, որ սխալ էի գաղտնի պահում։ Պարզապես ուզում էի մի օր ինքս բացել տան դուռը և քայլելով դիմավորել քեզ։
Ես նրա ձեռքերը բռնեցի։
Վերջին ամիսներին ամեն ինչ նրա փոխարեն էի անում։
Բերում էի ջուրը, կոշիկները, հագուստը։
Երբ ուզում էր խոհանոց գնալ, ասում էի՝ նստիր, ես կբերեմ։
Երբ ուզում էր պատուհանի մոտ կանգնել, վախենում էի, որ կընկնի։
Իսկ նա լուռ երազում էր նորից ինքնուրույն քայլել։
— Իսկ այն օրացույցի գրությունը՞,— հարցրի։
Մայրս ծիծաղեց։
— Ամեն հինգշաբթի ինձ համար փոքրիկ նպատակ էի դնում։ Մի անգամ՝ ինքնուրույն վեր կենալ։ Հետո՝ երկու քայլ անել։ Վերջին անգամ գրեցի «Այս անգամ՝ ինքս», որովհետև ուզում էի առանց ձեռքիցս բռնելու մի քանի վայրկյան կանգնել։ Բայց մասնագետները միշտ կողքիս էին, իհարկե։
Ես նույնպես ժպտացի։
Սակայն հետո հիշեցի բանկն ու փաստաթղթերը։
— Մա՛մ, իսկ ինչո՞ւ էիք բանկ գնում։ Ի՞նչ էիր ստորագրում։
Մայրս նայեց Արմանին։
— Դա էլ է իմ անակնկալի մասը։
Նա պայուսակից հանեց փաստաթղթերի պատճենները։
Պարզվեց՝ մայրս տարիներ շարունակ գումար էր հավաքել մեր հին տան պատշգամբը վերանորոգելու համար։
Ամեն գարուն ասում էր, թե այս տարի վերջապես կփոխի պատուհանները, նոր աթոռներ կգնի ու այնտեղ կխմի առավոտյան սուրճը։
Բայց միշտ որևէ ուրիշ ծախս էր առաջանում։
Այդ գումարը մնացել էր բանկում։
Վերականգնողական կենտրոն հաճախելու ընթացքում մայրս ծանոթացել էր մի քանի տարեց մարդկանց հետ։
Նրանցից մեկը՝ ութսունամյա Արևիկը, մենակ էր ապրում։ Նրա որդին արտասահմանում էր, իսկ ինքն այնքան դժվարությամբ էր տեղաշարժվում, որ շաբաթներով տնից դուրս չէր գալիս։
Մեկ ուրիշ տղամարդ, որը վիրահատությունից հետո վերականգնման կարիք ուներ, կենտրոն հասնելու հնարավորություն չուներ։
Մայրս հասկացել էր, որ նույնիսկ լավ մասնագետների առկայության դեպքում շատ տարեցներ պարզապես չեն կարողանում օգտվել նրանց օգնությունից։
Եվ որոշել էր իր խնայողությունների մի մասը նվիրաբերել կենտրոնին։
Բայց ոչ սովորական նվիրատվություն անել։
Նա պայման էր դրել։
Գումարը պետք է օգտագործվեր այն տարեցների համար տնային վերականգնողական այցելություններ կազմակերպելու նպատակով, ովքեր դժվարությամբ էին շարժվում և չէին կարող կենտրոն գալ։
Սոցիալական ծառայությունների գրասենյակում ստորագրած փաստաթղթերը հենց այդ ծրագրին էին վերաբերում։
— Արմանն ասաց, որ սկզբում կարող են մի քանի մարդու օգնել,— բացատրեց մայրս։ — Գուցե հետո ուրիշներն էլ միանան։
— Բայց մա՛մ, դա քո տարիների խնայողությունն էր։
Նա ժպտաց։
— Սոնա՛, ես ամբողջ կյանքում մտածել եմ՝ երբ պատշգամբս վերանորոգեմ, այնտեղ կնստեմ ու կհանգստանամ։ Բայց հիմա հասկացա, որ ավելի շատ ուզում եմ սեփական ոտքերով հասնել այդ պատշգամբին։
Ես լաց եղա։
Մայրս ձեռքով շոյեց դեմքս։
— Մի՛ լացիր, աղջիկս։ Ես քեզնից ոչինչ չեմ թաքցնի այլևս։
Այդ օրը կենտրոնում մնացի մինչև պարապմունքների ավարտը։
Տեսա, թե ինչպես էր մայրս կատարում վարժությունները, ինչպես էր հանգստանում, հետո նորից փորձում։
Ամեն մի փոքր առաջընթացի համար մասնագետները նրան խրախուսում էին։
Բայց նաև հասկացնում էին, որ պետք չէ շտապել։
Տուն վերադառնալուց հետո մորս բժշկի հետ քննարկեցինք նրա վերականգնողական ծրագիրը։ Նա գնահատեց վիճակը և խորհուրդ տվեց շարունակել միայն անհատապես ընտրված, վերահսկվող ծանրաբեռնվածությամբ։
Այդ օրվանից ես էլ սկսեցի մասնակցել մորս պարապմունքներին։
Սկզբում դժվար էր սովորել, որ ամեն անգամ պետք չէ նրա փոխարեն ամեն ինչ անել։
Երբ մայրս ուզում էր ինքնուրույն վեր կենալ աթոռից, իմ առաջին ցանկությունը նրան ձեռք մեկնելն էր։
Բայց մասնագետները սովորեցրին՝ երբ օգնել, ինչպես ապահովել և երբ թույլ տալ, որ նա ինքնուրույն փորձի։
Մի օր մայրս ծիծաղելով ասաց.
— Սոնա՛, դու ինձ երկու անգամ ես քայլել սովորեցնում։ Առաջին անգամ, երբ փոքր էիր, ես էի քեզ բռնում։ Հիմա դու ես կողքիս կանգնում։
Երեք ամիս անց մայրս արդեն կարողանում էր տանը կարճ տարածություններ անցնել քայլակով։
Դեռ արագ էր հոգնում։
Դեռ կային օրեր, երբ իրեն թույլ էր զգում։
Բայց նախկին հուսահատությունը կամաց-կամաց անհետանում էր։
Այդ ընթացքում կենտրոնը սկսեց մորս աջակցությամբ կազմակերպված տնային այցելությունները։
Առաջին մարդկանցից մեկը Արևիկն էր։
Մի օր մայրս խնդրեց իրեն ուղեկցել Արևիկի տուն։
Երբ հասանք, տարեց կինը նստած էր պատուհանի մոտ։
Նա տեսավ մորս ու ժպտաց։
— Շողի՛կ, դու արդեն ինքդ ես ներս մտնո՞ւմ։
Մայրս կանգնած էր քայլակին հենված։
— Կամաց-կամաց, Արևի՛կ։ Դու էլ կփորձես։
Երկու կանայք երկար զրուցեցին։
Ես նրանց նայում էի ու մտածում, թե որքան քիչ բան էի հասկացել մորս ցանկություններից։
Կարծում էի՝ նրան պետք էր միայն հանգիստ, խնամք և անվտանգություն։
Բայց նրան նաև պետք էր զգալ, որ դեռ կարող է ինչ-որ բան անել իր ու ուրիշների համար։
Մի կիրակի առավոտ մայրս խնդրեց իրեն օգնել հասնել պատշգամբի դռանը։
Ես քայլակը մոտեցրի, համոզվեցի, որ ճանապարհն ազատ է, և կանգնեցի կողքին։
Նա դանդաղ վեր կացավ։
Մի քայլ արեց։
Հետո՝ երկրորդը։
Դռան մոտ կանգ առավ, շունչ քաշեց ու նայեց ինձ։
— Հիմա բացի՛ր պատշգամբի դուռը։
Բացեցի։
Նա քայլակով անցավ շեմքը և նստեց նախապես պատրաստած աթոռին։
Առաջին անգամ ամիսներ անց մայրս նստած էր իր սիրելի պատշգամբում։
Արևի մեղմ լույսն ընկնում էր նրա դեմքին։
— Տեսա՞ր, աղջիկս,— ասաց նա։ — Նոր պատուհաններ չունեմ, բայց վերջապես հասա այստեղ։
Ես ծիծաղեցի ու գրկեցի նրան։
Մի քանի օր անց Արմանը մեզ հրավիրեց կենտրոն՝ փոքրիկ միջոցառման։
Այդ օրը լուսանկարվեցինք։
Մայրս նստած էր Արմանի կողքին՝ իր սիրելի բաց գույնի վերնաշապիկով։ Երկուսն էլ ժպտում էին։
Երբ նայեցի լուսանկարին, հիշեցի այն օրը, երբ առաջին անգամ տեսել էի նրան մորս անվասայլակը մեքենա դնելիս։
Այն ժամանակ ինձ թվացել էր, թե այդ անծանոթ տղամարդը կարող է վտանգ ներկայացնել մորս համար։
Հիմա գիտեի, որ նա օգնել էր մորս վերադարձնել ոչ միայն շարժվելու կարողության մի մասը, այլև վստահությունը սեփական ուժերի նկատմամբ։
Այդ երեկո տուն վերադարձանք։
Մայրս խնդրեց իրեն մի փոքր մենակ թողնել հյուրասենյակում։
Մի քանի րոպե անց լսեցի նրա ձայնը։
— Սոնա՛, արի՛ մի բան ցույց տամ։
Մտա սենյակ։
Մայրս կանգնած էր քայլակի մոտ՝ ձեռքերը հենած բռնակներին։
Նա դանդաղ առաջ եկավ, հետո կանգ առավ ու ժպտաց։
— Գիտե՞ս, աղջիկս, առաջ ամեն առավոտ մտածում էի՝ այսօր ինչ չեմ կարողանա անել։ Իսկ հիմա արթնանում եմ ու մտածում՝ այսօր ինչ կկարողանամ փորձել։
Եվ հենց այդ պահին հասկացա, որ վերջին ամիսների ընթացքում մայրս միայն քայլել չէր սովորում։
Նա նորից սովորում էր հավատալ, որ իր կյանքում դեռ շատ լավ օրեր կարող են լինել։
Իսկ ես սովորել էի մի բան, որը երբեք չեմ մոռանա։
Երբեմն մեր սիրելիներին պաշտպանելու ցանկությունից այնքան ենք վախենում նրանց համար, որ չենք նկատում՝ նրանք որքան ուժ ունեն դեռ իրենց մեջ։
