Մայրս այս լուսանկարում ժպտում է, իսկ ես հազիվ եմ զսպում արցունքներս։ Լուսանկարվելուց մի քանի վայրկյան առաջ նա ափիս մեջ դրեց մեր հին տան բանալին ու շշնջաց. «Եթե մինչև երեկո չվերադառնամ, գնա այդ տուն։ Բայց ինչ էլ այնտեղ տեսնես, ոչ մեկին չասես, որ ես եմ քեզ ուղարկել»։ Այդ օրը վերջին անգամ նրան տեսա, իսկ գիշերը հին տան դուռը բացելիս հասկացա, որ մայրս տարիներ շարունակ երկակի կյանք է ունեցել։
Մայրս՝ Սուսաննան, քսանյոթ տարի աշխատել էր Վանաձորի դպրոցներից մեկում։
Պաշտոնապես քարտուղարուհի էր, բայց իրականում բոլորի հարցերով ինքն էր զբաղվում։
Եթե աշակերտներից մեկը վատ էր զգում, առաջինը մորս էին կանչում։ Եթե ծնողը չէր կարողանում տնօրենի հետ խոսել, մայրս էր օգնում։ Նույնիսկ դպրոցն ավարտած երեխաները տարիներ անց գալիս էին նրան տեսնելու։
Այդ ուրբաթ նրա վերջին աշխատանքային օրն էր։
Դպրոցի աշխատակիցները փոքրիկ հրաժեշտի միջոցառում էին կազմակերպել։ Սեղանին տորթ կար, ծաղիկներ, պատին էլ մեծ տառերով գրված էր.
«Շնորհակալություն 27 տարվա աշխատանքի համար»։
Ես հատուկ Երևանից եկել էի, որ անակնկալ մատուցեմ։
Երբ մտա դահլիճ, մայրս ժպտաց։
Բայց հենց տեսավ, որ իմ հետևից ներս է մտնում դպրոցի տնօրենը՝ Գագիկը, նրա դեմքը միանգամից փոխվեց։
Նա այնքան ուժեղ սեղմեց ծաղկեփունջը, որ մի քանի ծաղիկ կոտրվեց։
— Մա՛մ, ի՞նչ է եղել։
— Ոչինչ, Լիլի՛թ ջան։ Պարզապես հուզվել եմ։
Բայց ես զգում էի, որ ստում է։
Քիչ անց բոլորին հրավիրեցին խմբակային լուսանկարվելու։
Մայրս նստեց կողքիս, բռնեց ձեռքս ու աննկատ մի փոքրիկ մետաղյա բան դրեց ափիս մեջ։
Բանալի էր։
Մեր հին տան բանալին։
Այդ տանը չէինք ապրել արդեն տասնվեց տարի։
Մայրս առանց ինձ նայելու շշնջաց.
— Լիլի՛թ, եթե մինչև երեկո չվերադառնամ, գնա մեր հին տուն։ Խոհանոցի հետևի սենյակը բացիր։ Այնտեղ ամեն ինչ կհասկանաս։
Ես քարացա։
— Մա՛մ, ի՞նչ է կատարվում։
— Հիմա մի՛ հարցրու։
— Ինչո՞ւ պիտի չվերադառնաս։
Նա աչքերիս նայեց։
— Որովհետև այսօր վերջապես որոշել եմ անել այն, ինչից տասնվեց տարի վախեցել եմ։
Լուսանկարչի ձայնը լսվեց.
— Բոլորը ժպտա՜ն։
Մայրս ժպտաց։
Ես հազիվ զսպեցի արցունքներս։
Երբ միջոցառումն ավարտվեց, առաջարկեցի նրան տուն տանել։
Բայց մայրս հրաժարվեց։
— Տնօրենի հետ մի հարց ունեմ։ Դու գնա՛, ես շուտով կգամ։
Դա վերջին անգամն էր, երբ նրան տեսա այդ օրը։
Ժամը յոթին մայրս դեռ տուն չէր վերադարձել։
Հեռախոսն անջատված էր։
Զանգահարեցի դպրոց։
Պահակն ասաց, որ ժամը վեցից հետո շենքում մարդ չի մնացել։
Հետո զանգահարեցի տնօրենին։
— Գագի՛կ, մայրս որտե՞ղ է։
Նա զարմացած պատասխանեց.
— Սուսաննա՞ն։ Վաղուց գնացել է։
— Բայց ասաց, որ ձեզ հետ հանդիպում ունի։
Մի քանի վայրկյան լռություն տիրեց։
Հետո տնօրենը պատասխանեց.
— Դուք երևի սխալ եք հասկացել։ Ես այսօր նրա հետ առանձին հանդիպում չեմ ունեցել։
Այդ պահին հիշեցի բանալին։
Նստեցի մեքենան ու գնացի մեր հին տուն։
Բայց երբ հասա, տեսա մի բան, որի համար պատրաստ չէի։
Տան պատուհաններից մեկում լույս էր վառվում։
Իսկ բակում մանկական հեծանիվ կար։
Շարունակությունը՝ առաջին մեկնաբանությունում 👇
Մեքենան կանգնեցրի փողոցի մյուս կողմում։
Երկար ժամանակ նայում էի տան պատուհանին։
Մեր հին տունը գտնվում էր Վանաձորի ծայրամասում՝ փոքրիկ այգով ու քարե պարիսպով։
Այնտեղ ապրել էինք մինչև իմ քսանմեկ տարին լրանալը։
Հետո հայրս մահացել էր, և մայրս որոշել էր տեղափոխվել քաղաքի կենտրոնի փոքր բնակարան։
Ասում էր՝ մեծ տան հոգսերը միայնակ չի կարող տանել։
Բայց տունը երբեք չէր վաճառել։
Երբ հարցնում էի՝ ինչու, պատասխանում էր.
— Թող մնա։ Գուցե մի օր պետք գա։
Հիմա առաջին անգամ մտածեցի, որ մայրս այդ տունը պահել էր բոլորովին այլ պատճառով։
Մոտեցա դարպասին։
Կողպված չէր։
Բակի ներսում հին խնձորենին էր, որի տակ մանկությանս տարիներին ճոճանակ ունեի։
Բայց ամեն ինչ այնքան էլ լքված չէր, ինչպես պատկերացնում էի։
Աստիճանները մաքուր էին։
Պատուհաններին նոր վարագույրներ կային։
Մուտքի մոտ փոքրիկ կոշիկներ էին դրված։
Դուռը թակեցի։
Ներսից կնոջ ձայն լսվեց.
— Ո՞վ է։
— Լիլիթն եմ։ Սուսաննայի աղջիկը։
Մի քանի վայրկյան լռություն։
Հետո դուռը բացվեց։
Իմ դիմաց մոտ երեսունհինգ տարեկան կին էր կանգնած։
Նրա հետևում երկու երեխա կային՝ մոտ տասներկու տարեկան տղա և յոթ տարեկան աղջիկ։
Կինը ինձ տեսնելով գունատվեց։
— Դուք այստեղ ի՞նչ եք անում։
— Մայրս ինձ բանալի է տվել։ Ասել է՝ եթե չվերադառնա, գամ այս տուն։
Կինը անմիջապես հետ քաշվեց։
— Ուրեմն ինչ-որ բան է պատահել։
— Դուք ճանաչո՞ւմ եք մորս։
Նա գլխով արեց։
— Իմ անունը Նունե է։ Մենք արդեն ութ ամիս այստեղ ենք ապրում։
Ես շշմեցի։
— Ութ ամի՞ս։
— Այո։ Ձեր մայրն է մեզ թույլ տվել։
Նայեցի երեխաներին։
Աղջիկը բռնել էր եղբոր ձեռքը։
— Իսկ ինչո՞ւ ես ոչինչ չգիտեմ։
Նունեն շփոթվեց։
— Ես կարծում էի՝ դուք ամեն ինչ գիտեք։
Նա ինձ ներս հրավիրեց։
Հյուրասենյակը գրեթե նույնն էր, ինչ հիշում էի։
Մեծ փայտե պահարանը տեղում էր։
Հորս հին բազկաթոռը՝ նույնպես։
Բայց սեղանի վրա դասագրքեր կային։
Մի անկյունում մանկական խաղալիքներ էին։
Իսկ պատին կախված էր դպրոցական օրացույց։
Ես նստեցի։
— Նունե՛, խնդրում եմ՝ պատմեք՝ ինչ է կատարվում։
Նա մի պահ նայեց երեխաներին։
— Երեխանե՛ր, գնացեք մյուս սենյակ։ Ես Լիլիթ մորաքրոջ հետ խոսեմ։
Երբ նրանք հեռացան, Նունեն նստեց դիմացս։
Պարզվեց՝ տարիներ առաջ սովորել էր այն դպրոցում, որտեղ աշխատում էր մայրս։
Հետագայում ամուսնացել էր, երկու երեխա ունեցել։
Բայց վերջին տարիներին ընտանիքում խնդիրներ էին սկսվել։
Ամուսինը հաճախ էր պարտքեր վերցնում, աշխատավարձը ծախսում և աստիճանաբար կորցրել էր աշխատանքը։
Նունեն սկզբում փորձել էր ամեն ինչ կարգավորել։
Հետո, երբ ամուսնու վարքը դարձել էր սպառնալի և անկանխատեսելի, երեխաների հետ հեռացել էր։
Մի որոշ ժամանակ ապրել էր հարազատների մոտ։
Բայց այնտեղ էլ երկար մնալ չէր կարողացել։
— Մի օր մեծ տղայիս դպրոց տարա,— ասաց նա։— Ուղղակի չէի կարողանում զսպել արցունքներս։
Մայրս նկատել էր։
Հարցրել՝ ինչ է եղել։
Նունեն սկզբում չէր ցանկացել պատմել։
Բայց մայրս համոզել էր։
— Հաջորդ օրը ձեր մայրն ինձ զանգեց։ Ասաց՝ ժամանակավոր ապրելու տեղ ունի։ Գումար չի ուզում։ Միայն թե երեխաները դպրոցից դուրս չմնան։
Այդպես հայտնվել էին մեր հին տանը։
— Մայրս ձեզ այստեղ ապրելու թույլտվություն է տվել ութ ամիս առաջ, բայց ինձ ոչինչ չի՞ ասել։
Նունեն գլխով արեց։
— Ասում էր՝ աղջիկս իր հոգսերն ունի։ Չեմ ուզում անհանգստացնել։
Ես մտածեցի, որ սա ամբողջ գաղտնիքը չէ։
Մայրս շատ հաճախ էր օգնում մարդկանց։
Բայց դրա համար չէր ասի, որ եթե չվերադառնա, հին տուն գնամ ու հետո ոչ մեկին չհայտնեմ։
— Իսկ տնօրեն Գագիկն ի՞նչ կապ ունի այս ամենի հետ։
Նունեի դեմքը փոխվեց։
Նա նայեց փակ դռանը։
Հետո ավելի ցածր ձայնով ասաց.
— Կարծում եմ՝ ձեր մայրը հենց նրա պատճառով է անհանգստացած։
Պարզվեց՝ ութ ամիս առաջ Նունեն մորիցս օգնություն խնդրելիս նաև մի բան էր պատմել դպրոցի մասին։
Նրա տղան՝ Դավիթը, մի քանի անգամ դպրոցից տուն էր եկել վախեցած։
Սկզբում չէր ասում՝ ինչ է պատահել։
Հետո խոստովանել էր, որ դասերից հետո երբեմն ստիպված են լինում մնալ դպրոցում և կատարել աշխատանքներ, որոնք որևէ կապ չունեն դասերի հետ։
Երեխաներին խնդրում էին դատարկել հին պահեստը, տեղափոխել կահույք, երբեմն նաև մաքրություն անել դպրոցի փակված մասնաշենքում։
Նունեն սկզբում մտածել էր՝ սովորական կամավոր աշխատանք է։
Բայց մի օր Դավիթը տուն էր բերել վնասված ձեռքով։
Նա պատմել էր, որ ծանր պահարան տեղափոխելիս վնասվել է։
— Ես գնացի դպրոց,— ասաց Նունեն։— Հարցրի՝ ինչու են երեխաներին նման գործեր հանձնարարում։
Նրան պատասխանել էին, որ երեխաները պարզապես մասնակցել են տարածքի կարգավորման կամավոր աշխատանքներին։
Բայց Դավիթն ասել էր, որ իրենց թույլ չեն տվել հեռանալ, մինչև աշխատանքը չավարտեն։
Նունեն գրավոր բողոք էր ներկայացրել։
Դրանից հետո դպրոցում նրա տղայի նկատմամբ վերաբերմունքը փոխվել էր։
Մի քանի ուսուցիչներ սկսել էին անընդհատ նկատողություններ անել։
Նույնիսկ առաջարկել էին, որ Նունեն մտածի երեխային ուրիշ դպրոց տեղափոխելու մասին։
— Ես չէի ուզում աղմուկ բարձրացնել,— ասաց կինը։— Բայց ձեր մայրը լսեց իմ պատմությունն ու ասաց, որ սա առաջին դեպքը չէ։
Ես զարմացա։
— Այսինքն՝ ուրիշ երեխաների հետ էլ նման բան է եղել։
Նունեն գլխով արեց։
— Ձեր մայրն արդեն որոշ տեղեկություններ ուներ։
Պարզվեց՝ դպրոցում վերջին երկու տարվա ընթացքում մի քանի անգամ վերանորոգման աշխատանքներ էին կատարվել։
Բայց դրանց մի մասը, ըստ Նունեի լսածի, իրականացվել էր առանց համապատասխան մասնագետների մասնակցության։
Աշակերտներին երբեմն խնդրել էին տեղափոխել իրեր ու մասնակցել մաքրման աշխատանքների։
Մայրս սկսել էր գրանցել ծնողների բողոքները։
Մի քանիսին օգնել էր պաշտոնական դիմումներ ներկայացնել։
Բայց երբ տնօրենն իմացել էր, որ մայրս պահում է այդ տեղեկությունները, նրանց հարաբերությունները վատացել էին։
— Գագիկը ձեր մորը ասել էր՝ իր գործը քարտուղարությունն է, ոչ թե դպրոցի ղեկավարության որոշումները քննադատելը։
Ես դանդաղ շունչ քաշեցի։
Մորս վերջին ամիսների վարքն անմիջապես հիշեցի։
Նա հաճախ էր հոգնած տուն գալիս։
Երբեմն ասում էր՝ դպրոցում լարվածություն կա։
Բայց մանրամասներ չէր պատմում։
— Իսկ հիմա ինչո՞ւ է վախենում,— հարցրի։
Նունեն մի պահ լռեց։
— Որովհետև երեք օր առաջ Դավիթը մի բան է տեսել։
Ես նայեցի երեխաների սենյակի դռանը։
— Ի՞նչ։
Նունեն ասաց, որ դպրոցի հին մասնաշենքում մի քանի ամիս առաջ դադարեցվել էին դասերը։
Պաշտոնապես այն ժամանակավորապես փակվել էր վերանորոգման համար։
Բայց որոշ աշակերտներ երբեմն տեսել էին, որ այնտեղ շարունակում են աշխատանքներ կատարել։
Երեք օր առաջ Դավիթը դպրոցից վերադառնալիս նկատել էր, որ մասնաշենքից հանում են հին փայտե դռներն ու պատուհանները։
Աշխատանքներին մասնակցող տղամարդկանցից մեկը խնդրել էր մոտակայքում կանգնած երկու տղաներին օգնել մի քանի իր տեղափոխել։
Դավիթը հրաժարվել էր։
Տուն գալուց հետո պատմել էր մորը։
Նունեն զանգահարել էր Սուսաննային։
Մայրս խոստացել էր հաջորդ օրը պարզել՝ արդյոք աշխատանքները պատշաճ կազմակերպված են և երեխաներին չեն ներգրավում վտանգավոր գործերի մեջ։
— Իսկ հետո՞։
— Հետո ձեր մայրը ինձ ասաց, որ վաղուց պատրաստված դիմումը վերջապես ներկայացնելու է։
Ես զգացի, թե ինչպես է ներսումս անհանգստությունը մեծանում։
Բայց դեռ չէի հասկանում՝ ինչու էր մայրս անհետացել։
— Նունե՛, մայրս ձեզ որևէ թուղթ կամ ուրիշ բան թողե՞լ է։
Նա վեր կացավ։
— Այո։ Ասել էր՝ եթե Լիլիթը գա, իրեն ցույց տամ հետևի սենյակը։
Մենք անցանք միջանցքով։
Հին խոհանոցի հետևում փոքրիկ սենյակ կար։
Մանկությանս տարիներին այնտեղ պահում էինք ձմռան մթերքները։
Նունեն բացեց դուռը։
Ներսում սեղան էր դրված։
Սեղանի վրա՝ համակարգիչ և մի քանի հաստ թղթապանակ։
Բայց ամենաշատը ինձ զարմացրեց պատին փակցված մեծ աղյուսակը։
Դրա վրա նշված էին ամսաթվեր, դասարաններ, երեխաների անուններ ու կատարված աշխատանքների նկարագրություններ։
Ես մոտեցա։
Մի քանի գրառում կարմիր գույնով էր ընդգծված։
«Աշակերտի ձեռքի վնասվածք»։
«Ծնողի գրավոր բողոք»։
«Աշխատանքներ փակ մասնաշենքում»։
Դրանց կողքին նշված էին հաղորդումների և դիմումների ամսաթվերը։
Պարզ դարձավ, որ մայրս պարզապես բանավոր դժգոհություններ չէր հավաքում։
Նա ամիսներ շարունակ օգնել էր ծնողներին փաստագրել դեպքերը և դիմել համապատասխան մարմիններին։
Բայց սեղանի վրա մի ուրիշ բան էլ կար։
Փոքրիկ թղթի վրա գրված էր.
«Լիլի՛թ, նախ զանգիր Արսենին։ Նա գիտի՝ որտեղ եմ գնացել»։
Ներքևում հեռախոսահամար էր։
Անմիջապես զանգահարեցի։
Պատասխանեց տղամարդու ձայնը։
— Լսում եմ։
— Ես Սուսաննայի աղջիկն եմ։ Մայրս անհետացել է։ Ձեր համարը թողել է մեր հին տանը։
Տղամարդը լռեց։
Հետո հարցրեց.
— Դուք հիմա տա՞նն եք։
— Այո։
— Մայրիկի հեռախոսը անջատվա՞ծ է։
— Այո։
— Լավ։ Ես մոտենում եմ։ Խնդրում եմ՝ ոչինչ մի՛ տեղափոխեք։
Մոտ կես ժամ անց նա եկավ։
Մոտ քառասուն տարեկան տղամարդ էր։
Ներկայացավ որպես Արսեն։
Աշխատում էր իրավաբանական կազմակերպությունում և ծնողներին օգնում էր դիմումներ կազմել։
Մայրս նրա հետ ծանոթացել էր այն ժամանակ, երբ ծնողներից մի քանիսը իրավական խորհրդատվության կարիք էին ունեցել։
— Սուսաննան այսօր պետք է ինձ հետ հանդիպեր,— ասաց նա։— Բայց կեսօրին զանգեց և հայտնեց, որ դպրոցում արտակարգ վիճակ է առաջացել։
— Ի՞նչ վիճակ։
Արսենը պատմեց, որ մորս տեղեկացրել էին՝ հին մասնաշենքում նորից աշխատանքներ են սկսվել, և այնտեղ մի քանի աշակերտ է նկատվել։
Մայրս մտահոգվել էր և որոշել էր անձամբ ճշտել տեղեկությունը։
— Ես նրան ասացի՝ մենակ մի՛ գնացեք։ Եթե անմիջական վտանգ կա, համապատասխան ծառայություններին պետք է հայտնել։
— Իսկ ինքը ի՞նչ ասաց։
— Ասաց՝ արդեն զանգահարել է, բայց ուզում է դպրոց գնալ ու համոզվել, որ երեխաները դուրս են եկել։
Ես գրեթե գոռացի.
— Ուրեմն մայրս կարող է այդ շենքո՞ւմ լինել։
Արսենը գլխով արեց։
— Չգիտեմ։ Բայց պետք է անմիջապես պարզենք։
Մենք կրկին զանգահարեցինք համապատասխան ծառայություններին և ներկայացրինք մորս անհետանալու հանգամանքները։
Հետո գնացինք դպրոց։
Գիշերվա ժամը տասնմեկն էր։
Դպրոցի գլխավոր դարպասը փակ էր։
Պահակն ասաց, որ տնօրենը վաղուց գնացել է։
Բայց երբ հարցրի մորս մասին, նա շփոթվեց։
— Սուսաննան այսօր երեկոյան այստեղ էր։
Ես քարացա։
— Բայց ինձ ասացիք՝ վեցից հետո մարդ չի եղել։
— Նա մի պահ վերադարձել էր։ Հետո գնացել է հետևի մասնաշենքի կողմը։
— Ո՞ւմ հետ։
— Կարծեմ՝ երկու աշխատակցի։
Ես նայեցի Արսենին։
Նա անմիջապես խնդրեց պահակին տեղեկացնել իրավասու ծառայություններին և աջակցել մորս գտնվելու վայրը պարզելուն։
Պարզվեց՝ դպրոցի հին մասնաշենքում այդ երեկո իսկապես աշխատանքներ էին կատարվել։
Երբ համապատասխան ծառայությունների ներկայացուցիչները հասան, նրանց հետ միասին սկսվեց տարածքի ստուգումը։
Մի քանի րոպե անց շենքի հետևից ձայն լսվեց։
— Այստեղ մարդ կա՛։
Ես վազեցի դեպի բակը։
Բայց ինձ կանգնեցրին՝ ասելով, որ շենքի այդ հատվածը անվտանգ չէ։
Մի քանի րոպե անց այնտեղից դուրս բերեցին երկու տղամարդու։
Հետո՝ մորս։
Նա դժվարությամբ էր քայլում։
Ձախ ոտքը ցավում էր, իսկ վերարկուն փոշոտված էր։
Ես վազեցի ու գրկեցի նրան։
— Մա՛մ։
Նա ձեռքերը փաթաթեց շուրջս։
— Լիլի՛թ ջան…
— Որտե՞ղ էիր։ Ի՞նչ էր պատահել։
Մայրս ուզում էր պատասխանել, բայց բուժաշխատողը խնդրեց թույլ տալ նախ զննել նրան։
Ավելի ուշ իմացանք, որ մայրս երեկոյան վերադարձել էր դպրոց և տեղեկացել, որ հին մասնաշենքում աշխատողներից մեկը վնասվածք է ստացել։
Երկու ուրիշ աշխատակիցներ փորձել էին օգնել նրան, սակայն շենքի մուտքի հատվածում տեղի ունեցած մասնակի փլուզումը դժվարացրել էր դուրս գալը։
Մայրս, որը հասել էր այնտեղ մինչև տարածքի ամբողջական արգելափակումը, նույնպես մնացել էր շենքի ներսի հատվածում։
Նրանցից մեկի հեռախոսն աշխատել էր, բայց կապը վատ էր։
Վերջապես կարողացել էին օգնություն կանչել։
Բարեբախտաբար, այդ պահին շենքում աշակերտներ չկային։
Սակայն աշխատանքների կազմակերպման ու շենքի անվտանգության հարցերի վերաբերյալ լուրջ խնդիրներ էին առաջացել։
Մորս տեղափոխեցին հիվանդանոց։
Նրա ոտքը վնասված էր, բայց կյանքին վտանգ չէր սպառնում։
Ես նստած էի կողքին ու դեռ չէի կարողանում հանգստանալ։
— Մա՛մ, ինչո՞ւ ինձ այդպես վախեցրիր։
Նա նայեց ինձ։
— Որովհետև վախենում էի, որ եթե ինձ հետ կապ չլինի, կարևոր տեղեկությունները կկորչեն։
— Դրա համար պետք չէր ասել, թե մենք այլևս չենք հանդիպելու։
Նա աչքերը իջեցրեց։
— Գիտեմ։ Շատ վատ ձևով ասացի։
Ես բռնեցի նրա ձեռքը։
— Բայց ինչո՞ւ հենց հին տունը։
Մայրս մի փոքր ժպտաց։
— Որովհետև այդ տունն այլևս դատարկ չէր։ Եվ դու պետք է իմանայիր, թե ինչու եմ այն պահել։
Ես հիշեցի Նունեին ու երեխաներին։
— Ինչո՞ւ ինձ չես պատմել նրանց մասին։
Մայրս երկար լռեց։
— Սկզբում Նունեն խնդրել էր, որ իր բնակվելու տեղը ոչ մեկին չասեմ։ Նա վախենում էր, որ նախկին ամուսինը կգտնի իրեն։ Ես հարգեցի նրա խնդրանքը։
— Բայց ես քո աղջիկն եմ։
— Գիտեմ։ Հետո այնքան ժամանակ անցավ, որ արդեն դժվար էր խոսակցությունն սկսել։
Ես գլուխը շարժեցի։
— Մա՛մ, դու բոլորի համար պատասխանատվություն ես վերցնում, բայց երբեք չես մտածում, որ մենք էլ կարող ենք քեզ օգնել։
Նրա աչքերը լցվեցին։
— Երևի սովորել եմ ամեն ինչ մենակ անել։
Հաջորդ օրերին մորս վիճակը բարելավվեց։
Դպրոցի հին մասնաշենքում տեղի ունեցած դեպքի վերաբերյալ սկսվեց համապատասխան ուսումնասիրություն։
Պարզվում էին աշխատանքների իրական պայմանները, պատասխանատուների գործողությունները և այն, թե ինչու էր վտանգավոր տարածքում աշխատանքը շարունակվել։
Ծնողների նախկին դիմումներն ու մորս հավաքած տեղեկությունները փոխանցվեցին իրավասու մարմիններին՝ մասնագետների գնահատման համար։
Դրանցից ոչ մեկը ինքնաբերաբար չէր ապացուցում որևէ մարդու մեղավորությունը։
Բայց այդ նյութերը ցույց էին տալիս, որ դպրոցի որոշ խնդիրների վերաբերյալ նախկինում էլ էին ահազանգեր հնչել։
Եվ այդ հարցերն այլևս հնարավոր չէր անտեսել։
Մինչդեռ ինձ համար ամենակարևոր փոփոխությունը տեղի ունեցավ մեր հին տանը։
Երբ մայրս հիվանդանոցից դուրս եկավ, Նունեն երեխաների հետ այցելեց նրան։
Նրա փոքրիկ աղջիկը՝ Մանեն, մի նկար էր բերել։
Նկարում մեծ տուն կար, կողքին՝ ծառ, իսկ պատուհանից մի կին էր ժպտում։
— Սա Սուսաննա տատիկն է,— ասաց աղջիկը։
Մայրս ժպտաց։
— Իսկ ինչո՞ւ եմ պատուհանից նայում։
Մանեն պատասխանեց.
— Որովհետև միշտ նայում ես՝ մենք տուն եկե՞լ ենք։
Ես նայեցի մորս։
Այդ պահին հասկացա, թե ինչ էր նրա համար դարձել մեր հին տունը։
Ոչ միայն անցյալի հիշողություն։
Այն դարձել էր ապահով տեղ ուրիշ ընտանիքի համար։
Բայց միաժամանակ հասկացա, որ այդ ամենը չէր կարող անվերջ կախված մնալ միայն մորս ուժերից։
Նունեի հետ սկսեցինք մտածել ավելի կայուն լուծման մասին։
Նա արդեն աշխատում էր որպես վաճառողուհի, բայց եկամուտը փոքր էր։
Ես օգնեցի նրան գտնել հաշվապահական կարճ դասընթաց, իսկ Արսենի օգնությամբ նա ստացավ անհրաժեշտ խորհրդատվություն՝ իր և երեխաների բնակության ու անվտանգության հարցերով։
Մայրս համաձայնեց, որ Նունեն որոշ ժամանակ շարունակի ապրել հին տանը՝ հստակ պայմանավորվածությամբ։
Մենք նաև սկսեցինք տունը կարգի բերել։
Տանիքը մի քանի տեղից կաթում էր։
Խոհանոցի պատուհանը պետք էր փոխել։
Բակում ջրի խողովակն էր վնասված։
Այդ աշխատանքները միասին կազմակերպեցինք։
Մի օր մայրս նստած էր տան բակում՝ հին խնձորենու տակ։
Ես մոտեցա։
— Մա՛մ, հիշո՞ւմ ես, երբ փոքր էի, ասում էիր՝ այս տունը միշտ մեր տունն է մնալու։
Նա ժպտաց։
— Հիշում եմ։
— Ես մտածում էի՝ դու պարզապես չես կարողանում բաժանվել հիշողություններից։
— Մասամբ այդպես էր։
— Իսկ հիմա՞։
Նա նայեց բակում խաղացող երեխաներին։
— Հիմա ուրախ եմ, որ չվաճառեցի։
Մի քանի շաբաթ անց դպրոցից մորս զանգահարեցին։
Առաջարկեցին գալ փոքրիկ հանդիպման։
Ուզում էին շնորհակալություն հայտնել տարիների աշխատանքի համար և խոսել առաջացած խնդիրների մասին։
Մայրս սկզբում հրաժարվեց։
— Ես արդեն թոշակի եմ անցել։ Թող նոր մարդիկ զբաղվեն։
Բայց հետո համաձայնեց մասնակցել ծնողների ու աշխատակիցների բաց քննարկմանը։
Այդ օրը ես էլ գնացի նրա հետ։
Դպրոցի բակում կանգնած էի, երբ մայրս մոտեցավ։
— Լիլի՛թ, կարո՞ղ ես մեզ մի լուսանկար անել։
Նրա կողքին մի քանի նախկին գործընկերուհիներ էին։
Ես հանեցի հեռախոսս։
— Իհարկե։
Նրանք կանգնեցին ծառերի տակ։
Մայրս ժպտաց։
Բայց այս անգամ նրա ժպիտի հետևում գաղտնի նախազգուշացում չկար։
Նա պարզապես ուրախ էր։
Լուսանկարելուց հետո մոտեցա ու գրկեցի նրան։
— Մա՛մ, գիտե՞ս՝ ինչից եմ ամենաշատը վախեցել այդ օրը։
— Ինչի՞ց։
— Որ հանկարծ քեզ կորցնեմ ու չհասցնեմ ասել՝ որքան եմ սիրում քեզ։
Նա ամուր գրկեց ինձ։
— Ես էլ եմ քեզ շատ սիրում, աղջի՛կս։
Մի պահ լռեցինք։
Հետո մայրս գրպանից հանեց նույն հին բանալին։
— Վերցրու։
Ես զարմացա։
— Ինչի՞ համար։
— Որ այս անգամ իմանաս՝ որտեղ եմ, ինչ եմ անում, և եթե օգնության կարիք ունենամ, կարողանամ քեզ ասել։
Ես ծիծաղեցի։
— Ուրեմն էլ գաղտնիքներ չկա՞ն։
Մայրս նույնպես ծիծաղեց։
— Կփորձեմ։
Մի քանի ամիս անց Նունեն կարողացավ ավելի կայուն աշխատանք գտնել։
Նրա երեխաները շարունակում էին դպրոց գնալ։
Իսկ մայրս կամաց-կամաց սովորում էր իր թոշակառու կյանքին։
Նա արդեն ամեն առավոտ չէր շտապում աշխատանքի։
Բայց շաբաթը երկու անգամ գնում էր հին տուն, Նունեի երեխաների հետ դաս էր անում կամ պարզապես նստում բակում։
Ես էլ հաճախ էի միանում նրանց։
Մի կիրակի այնտեղ ընտանեկան փոքրիկ ճաշ կազմակերպեցինք։
Սեղանի շուրջ մայրս էր, ես, Նունեն ու երեխաները։
Մանեն հանկարծ հարցրեց.
— Սուսաննա տատի՛կ, այս տունը հիմա ո՞ւմն է։
Մայրս նայեց ինձ։
Հետո պատասխանեց.
— Տունը փաստաթղթերով իմն է։ Բայց այստեղ ապրող մարդիկ պիտի իրենց ապահով զգան։
Մանեն մտածեց։
— Ուրեմն ես էլ կարո՞ղ եմ այստեղ իմ ծննդյան օրը նշել։
Բոլորս ծիծաղեցինք։
— Իհարկե,— պատասխանեց մայրս։
Երբ երեկոյան տուն վերադարձա, հեռախոսով բացեցի այն լուսանկարը, որն արել էի մորս աշխատանքի վերջին օրը։
Նա ժպտում էր։
Իսկ ես լարված դեմքով նստած էի կողքին՝ ափիս մեջ թաքցրած հին բանալին։
Այդ լուսանկարը նայելով՝ դեռ հիշում եմ իմ ապրած վախը։
Այդ օրը կարծում էի, թե մայրս պատրաստվում է ընդմիշտ անհետանալ իմ կյանքից։
Բայց իրականում նա փորձում էր ինձ փոխանցել այն պատասխանատվությունը, որն այնքան երկար միայնակ էր կրել։
Ես այդ բանալին մինչ օրս պահում եմ։
Ոչ թե որևէ գաղտնիք բացելու համար։
Այլ որովհետև այն հիշեցնում է մի օր, երբ իմացա, որ նույնիսկ ամենամոտ մարդկանց կյանքում կարող են լինել բաներ, որոնց մասին ոչինչ չգիտենք։
Եվ երբեմն ամենակարևորը պարզապես ժամանակին հարցնելն է.
«Մա՛մ, իսկ քեզ ո՞վ է օգնում, երբ դու ամբողջ կյանքում բոլորին ես օգնում»։
