47 տարի հայրս մորս արգելում էր կարճաթև հագուստ կրել։ Նրա մահից հետո առաջին անգամ տեսա մորս մերկ ձեռքերը և քիչ մնաց ոստիկանություն զանգեի։ Բայց երբ մայրս պատմեց, թե որտեղից են այդ սպիները, արտասվելով գրկեցի նրան…
Ես Սոնան եմ, 54 տարեկան։ Մայրս՝ Արփինեն, 79 տարեկան է։ Հայրս՝ Վահանը, մահացավ երեք շաբաթ առաջ՝ 83 տարեկանում։
Մեր շրջապատում նրան ճանաչում էին որպես հանգիստ, բարեհամբույր մարդու։ Առավոտյան սուրճ էր խմում, հարևանների հետ կատակում, հետո ժամերով նստում խոհանոցում։ Բայց տանը նրա բնավորությունն այլ էր, հատկապես երբ խոսքը մորս էր վերաբերում։
Մանկուց հիշում եմ հորս խիստ կանոնը. մայրս իրավունք չուներ հագնել կարճաթև զգեստ, բաց օձիքով վերնաշապիկ կամ ուսերն ու պարանոցը բաց թողնող որևէ հագուստ։ Նույնիսկ ամառվա շոգին միշտ երկարաթև, մինչև վիզը կոճկված շորերով էր։
Տասներկու տարեկան էի, երբ նրա ծննդյան համար բաց երկնագույն զգեստ գնեցի։ Մայրս այն տեսնելով ուրախացավ, իսկ երբ փորձեց, երկար կանգնեց հայելու առաջ ու ժպտաց։ Բայց հայրս տուն մտնելուն պես դեմքը խստացավ։
— Հենց հիմա հանի՛ր։
— Վահա՛ն, ընդամենը տանն եմ հագել,— փորձեց առարկել մայրս։
— Ասացի՝ հանի՛ր։
Մայրս լուռ հեռացավ ու վերադարձավ իր սովորական երկարաթև զգեստով։ Այդ օրվանից առաջին անգամ մտածեցի՝ գուցե պետք է հորիցս վախենալ։
Տարիների ընթացքում կասկածներս մեծացան։ Մայրս լողափում երբեք չէր լողում, գեղեցկության սրահ չէր այցելում, իսկ բժշկի մոտ գնալիս խնդրում էր ինձ դուրս գալ սենյակից։ Երբ հարցնում էի՝ ինչու է հայրս այսքան խիստ, պատասխանում էր.
— Սոնա՛, խնդրում եմ, մի՛ խառնվիր։
Ես մեծացա, ամուսնացա, երեխաներ ունեցա, բայց այդ հարցն ինձ հանգիստ չէր տալիս։ Ու միայն հորս մահից հետո հասկացա, թե որքան քիչ բան գիտեի մորս կյանքի մասին։
Շարունակությունը՝ առաջին մեկնաբանությունում 👇
Առաջին մեկնաբանություն
Տասը տարի առաջ մորս հետ զբոսնում էինք բակում, երբ նա սայթաքեց ու ընկավ։ Շտապ մոտեցա, ուզեցի բարձրացնել թևքը՝ ստուգելու, թե ձեռքը վնասե՞լ է։ Բայց մայրս այնպես ետ քաշվեց, կարծես իրեն ցավ պատճառելու էի։
— Մի՛ դիպչիր, Սոնա՛։ Հայրդ կբարկանա։
Ես քարացա։ Մայրս արդեն գրեթե յոթանասուն տարեկան էր, բայց նույնիսկ իր վնասված ձեռքը ցույց տալուց էր վախենում։ Այդ օրը որոշեցի վերջապես հորս հետ խոսել։
— Պա՛պ, ինչո՞ւ չես թողնում, որ մայրիկը հագնի այն, ինչ ինքն է ցանկանում։
Նա երկար նայեց ինձ։ Հետո միայն պատասխանեց.
— Որովհետև կան բաներ, որոնք ավելի լավ է մարդիկ չտեսնեն։
Ամբողջ կյանքում այդ բառերն ականջիս մեջ մնացին։ Ի՞նչ կար մորս թևքերի տակ։ Երբեմն սարսափելի կասկածներ էի ունենում, հետո ինձ մեղադրում էի սեփական հոր մասին այդպես մտածելու համար։ Բայց մայրս ամեն հարցից խուսափում էր, իսկ հայրս թեման անմիջապես փակում էր։
Երբեմն թվում էր՝ գուցե ես եմ սխալ հասկացել նրանց հարաբերությունները։ Դրսում հայրս համբերատար օգնում էր մորս, իսկ տանը պահանջում էր ենթարկվել իր որոշումներին։ Այդ հակասությունը չէի կարողանում բացատրել ոչ ինձ, ոչ էլ երեխաներիս, երբ նրանք հարցնում էին պապիկի խստության մասին։
Երեք շաբաթ առաջ հայրս մահացավ։ Հուղարկավորությունից հետո մայրս գրեթե չէր խոսում։ Նստում էր խոհանոցում, պատուհանից դուրս նայում, երբեմն էլ անաղմուկ արտասվում։ Նրա լռությունը չէի կարողանում հասկանալ. երկար տարիներ հայրս սահմանափակել էր նրան, բայց մայրս միաժամանակ սգում էր իր կյանքի ընկերոջը։
Մի առավոտ որոշեցի նրա համար նոր հագուստ գնել։ Բերեցի թեթև ամառային վերնաշապիկներ, ծաղկավոր զգեստներ, այնպիսի բաներ, որոնք նա տարիներով չէր հագել։ Դրեցի մահճակալին ու ասացի.
— Մա՛մ, հիմա ոչ ոք չի կարող որոշել՝ ինչ հագնես։ Ընտրիր այն, ինչ քեզ դուր է գալիս։
Մայրս երկար նայում էր հագուստներին։ Հետո զգուշորեն վերցրեց սպիտակ կարճաթև վերնաշապիկը։
— Գուցե սա փորձեմ,— շշնջաց։
Օգնեցի հանել նրա հին զգեստը։ Բայց երբ երկար թևքերը սահեցին ձեռքերից, շունչս կտրվեց։ Մորս երկու ձեռքերը՝ դաստակներից մինչև ուսերը, ծածկված էին հին սպիներով։ Մի մասը երկար էր, մյուսները՝ անհարթ ու լայն։ Մինչ այդ երբեք չէի տեսել նման հետքեր նրա մարմնի վրա։
Մայրս շտապ փորձեց թաքցնել ձեռքերը։
— Սոնա՛, մի՛ նայիր։
Արցունքներս արդեն հոսում էին։
— Մա՛մ… հայրի՞կն է քեզ սա արել։
Նա լռեց։ Եվ այդ լռությունն ինձ համար պատասխան թվաց։ Մի ակնթարթում հիշեցի հորս արգելքները, մորս վախը, նրա հեռանալը սենյակ, երբ հայրս բարկանում էր։ Ձեռքս տարա հեռախոսիս։
— Հիմա ոստիկանություն եմ զանգելու։ Թող բոլորը իմանան՝ ինչ է արել քեզ հետ։
Մայրս բռնեց ձեռքս՝ այնքան ամուր, որ զարմացա։
— Ո՛չ, աղջիկս։ Աղաչում եմ, մի՛ արա։
— Դու նրան շարունակում ես պաշտպանել նույնիսկ մահից հետո՞։
Նրա աչքերը լցվեցին։
— Եթե ուզում ես ճշմարտությունն իմանալ, նստիր կողքիս։ Բայց խոստացիր, որ մինչև վերջ կլսես։
Նստեցի նրա դիմաց։ Մայրս երկար լռեց, հետո դանդաղ սկսեց պատմել այն օրը, որի մասին մեր ընտանիքում երբեք չէինք խոսում։
— Քառասունյոթ տարի առաջ դու յոթ տարեկան էիր։ Փոքր եղբայրդ՝ Դավիթը, երեք։
Սիրտս սեղմվեց։ Դավիթի անունը մեր տանը գրեթե չէր հնչում։ Ինձ միշտ ասել էին, թե նա ծանր հիվանդությունից է մահացել։ Նրա դեմքն աղոտ էի հիշում, իսկ մանկությունից պահպանված նկարներում նա գրեթե միշտ կանգնած էր իմ կողքին։
— Այդ ամառ մի քանի օրով գնացել էինք պապիդ հին տունը,— շարունակեց մայրս։— Հայրդ քաղաքում աշխատում էր։ Մի երեկո դու ու Դավիթը երկրորդ հարկում էիք խաղում։ Ես խոհանոցում էի։
Հանկարծ հիշեցի հին փայտե աստիճանները։ Ու նաև բարձր, խուլ ձայն, որից հետո մանկությանս հիշողությունը կարծես կտրվել էր։
— Այդ գիշեր տանը հրդեհ սկսվեց,— ասաց մայրս։
Նրա ձայնը դողում էր։
— Երբ Դավիթի լացը լսեցի, վազեցի վերև։ Դու միջանցքում կանգնած էիր՝ սարսափած, իսկ եղբայրդ դեռ սենյակում էր։ Ծուխն արդեն լցվել էր ամեն տեղ։ Փորձում էի մոտենալ նրան, բայց կրակը փակել էր ճանապարհը։ Ձեռքերս ծանր այրվածքներ ստացան։ Չկանգնեցի, որովհետև չէի կարող ձեզ այնտեղ թողնել։
Նա նայեց սպիներին։
— Հասցրի քեզ դուրս բերել հետևի դռնով։ Հետո վերադարձա Դավիթի հետևից… բայց արդեն ուշ էր։
Իմ աչքերից արցունքներ թափվեցին։ Ակնթարթի պես մի պատկեր վերադարձավ. մայրս ինձ գրկած վազում էր այգով, նրա դեմքը ծխից սևացել էր։ Ես շարունակ հարցնում էի.
— Դավիթն որտե՞ղ է։
Այժմ այդ հարցի պատասխանը վերջապես գիտեի։ Շատ տարիներ կարծել էի, թե պարզապես մոռացել եմ եղբորս մահվան հանգամանքները, որովհետև փոքր էի։ Բայց պարզվեց՝ մեր ընտանիքը նույնպես փորձել էր այդ հիշողությունը հեռու պահել ինձանից։
Ես այնքան քիչ բան գիտեի նրա մասին, որ երբեմն նրա անունը լսելիս էլ էի շփոթվում։ Մայրս ինձ երբեք չէր ստիպել հիշել այն, ինչից սարսափում էի, իսկ հայրս էլ լռությունը դարձրել էր սովորություն։ Հիմա մտածում էի՝ նրանք գուցե փորձել էին պաշտպանել ինձ, բայց այդպես նաև մենակ էին մնացել իրենց ցավի հետ։
— Հայրդ հիվանդանոց հասավ, երբ ամեն ինչ արդեն ավարտվել էր,— շարունակեց մայրս։— Ինձ տեսավ ամբողջովին վիրակապված, նստեց կողքիս ու այնքան երկար լուռ մնաց, որ կարծեցի՝ այլևս երբեք չի խոսելու։
Ձեռքս դրեցի մորս սպիների մոտ՝ զգուշանալով հանկարծ չցավեցնել։
— Այսինքն՝ դրանք հրդեհի՞ց են։
— Այո՛։ Բայց պատմությունն այստեղ չի ավարտվում։
Մայրս բացատրեց, որ երբ հիվանդանոցում առաջին անգամ հանել էին վիրակապերը, ինքն արտասվել էր։ Վախեցել էր, որ մարդիկ կտեսնեն սպիներն ու կհարցնեն Դավիթի մասին։ Նա նույնիսկ որդու անունը լսել չէր կարողանում՝ առանց այդ գիշերը վերապրելու։
— Սկզբում ես խնդրեցի հորդ, որ ինձ երկարաթև հագուստ գնի։ Չէի ուզում, որ որևէ մեկը տեսնի ձեռքերս։ Հայրդ փորձում էր ինձ հեռու պահել մարդկանց հարցերից, օգնում էր, որ չպատմեմ այն, ինչին դեռ պատրաստ չէի։
Հիշեցի նրա առաջին զայրույթը, այն երկնագույն զգեստը, որն այնքան ուրախությամբ էի գնել։
— Այդ դեպքում ինչո՞ւ հետո սկսեց արգելել։ Եթե դու ինքդ ուզում էիր ուրիշ կերպ հագնվել, ինչո՞ւ չթողեց։
Մայրս թաշկինակով սրբեց աչքերը։
— Որովհետև տարիների ընթացքում ինքն էլ սկսեց վախենալ։ Ամեն անգամ, երբ ուզում էի նոր հագուստ փորձել, հիշում էր ինձ հիվանդանոցում՝ վիրակապերով, արտասվելիս։ Կարծում էր՝ եթե սպիներս որևէ մեկը տեսնի, ես նորից նույն ցավը կապրեմ։ Նա ուզում էր պաշտպանել ինձ, բայց կամաց-կամաց իր վախը դարձրեց օրենք։
— Իսկ դու ինչո՞ւ չէիր հակառակվում։
— Սկզբում ինքս էլ չէի ուզում բաց հագուստ կրել։ Հետո սովորեցի լռել։ Երբեմն նրա հետ վիճում էի, բայց ամեն անգամ նույն խոսակցությունն էր սկսվում։ Ես նրան սիրում էի, Սոնա՛, սակայն շատ ցավալի էր, որ անգամ սեփական հագուստս չէի կարող ընտրել։ Դա ճիշտ չէր։
Ես հիշեցի հորս պատասխանը՝ «կան բաներ, որոնք մարդիկ չպետք է տեսնեն»։ Նա կարծես այդպես պահպանում էր մորս, բայց իրականում թույլ չէր տալիս, որ մայրս ինքը որոշի՝ ում և երբ ցույց տալ իր սպիները։ Նույնիսկ ինձ՝ սեփական աղջկան, մայրս տարիներով չէր կարողացել բացել իր պատմությունը։ Եվ այդ լռությունը մեր միջև հեռավորություն էր ստեղծել։
Ամբողջ կյանքում մորս տեսել էի որպես խիստ ամուսնու կանոններին ենթարկվող կին։ Հիմա իմ դիմաց նստած էր մեկը, ով չորս տասնամյակից ավելի կրում էր որդուն կորցնելու վիշտը և սեփական մարմնին մնացած հրդեհի հետքերը։ Նա միաժամանակ փրկել էր ինձ և կորցրել Դավիթին։ Նրա սպիները ոչ թե այն հանցանքի ապացույցն էին, որից վախենում էի, այլ մի գիշերվա, որի մասին ոչ ոք մեզ ճիշտ չէր պատմել։
Բռնեցի մորս ձեռքերը և համբուրեցի հին սպիները։
— Մա՛մ, դու իմ կյանքն ես փրկել, իսկ ես ոչինչ չգիտեի։
Նա գրկեց ինձ։ Երկար լաց եղանք։ Ես հարցրի՝ արդյոք ուզում է պատմել Դավիթի մասին ավելին, բայց նա ասաց, որ այսօր արդեն բավական է։ Առաջին անգամ չպնդեցի։ Հասկացա՝ հիմա նա ինքն է որոշելու, թե որքան պատմել։
Հաջորդ առավոտ մայրս խնդրեց նորից բերել սպիտակ կարճաթև վերնաշապիկը։ Այս անգամ օգնությունս չսպասեց. ինքնուրույն հագավ ու մոտեցավ հայելուն։ Երկար նայում էր մերկ ձեռքերին։ Մի քանի անգամ փորձում էր թևքերը քաշել ներքև, թեև դրանք կարճ էին։ Հետո ուղղեց ուսերն ու կարծես առաջին անգամ իրեն թույլ տվեց հանգիստ կանգնել սեփական արտացոլանքի դիմաց։
— Գիտե՞ս, Սոնա՛,— կամաց ասաց,— քառասունյոթ տարի այս սպիներին նայելիս միայն կյանքիս ամենասարսափելի օրն էի հիշում։ Հիմա ուզում եմ նաև հիշել, որ այդ օրը գոնե քեզ հաջողվեց փրկել։
Մոտեցա նրան ու բռնեցի ձեռքը։ Չասացի, որ պետք է մոռանա անցյալը. հասկանում էի, որ ոչ մի հագուստ ու ոչ մի խոսք չեն կարող վերադարձնել Դավիթին։ Բայց մայրս իրավունք ուներ այդ հիշողության կողքին տեղ տալ նաև իր ապրած կյանքի մյուս մասերին։
Մեկ շաբաթ անց միասին այգի գնացինք։ Տասնամյակների ընթացքում առաջին անգամ մայրս դուրս եկավ բաց ձեռքերով։ Սկզբում անհանգիստ էր, կարծես սպասում էր, որ որևէ մեկը կնայի իր սպիներին։ Հետո դանդաղ սկսեց քայլել ծառերի արանքով ու նույնիսկ նստեց արևի տակ։
Թոռնուհիս նկատեց հետքերն ու հարցրեց.
— Տատի՛կ, ձեռքերիդ ի՞նչ է եղել։
Մայրս ժպտաց։
— Դրանք շատ վաղուց պատահած մի պատմությունից են, սիրելի՛ս։ Մի օր կպատմեմ։
Ես ոչինչ չավելացրի։ Դա նրա պատմությունն էր, և հենց ինքն էլ որոշելու էր՝ երբ ու ինչպես պատմել։ Քայլելիս նա երբեմն նայում էր ձեռքերին, հետո շուրջը՝ ծառերին ու մարդկանց։ Ոչ ոք չէր կանգնում՝ նրան հարցեր տալու համար։ Դա սովորական զբոսանք էր, բայց մորս համար առաջին նման օրն էր տասնամյակներից հետո։ Վերադառնալիս նա ինքն առաջարկեց հաջորդ շաբաթ էլ դուրս գալ, և այդ փոքրիկ ցանկությունը ինձ անսպասելիորեն ուրախացրեց։
Հորս հանդեպ զգացմունքներս միանգամից չփոխվեցին։ Հասկանում էի նրա կորուստն ու վախը, բայց դա չէր արդարացնում մորս հագուստը տարիներ շարունակ վերահսկելը։ Հիմա առավել կարևոր էր, որ մայրս կարողանար ապրել իր ցանկությամբ՝ առանց որևէ մեկից թույլտվություն խնդրելու։
Անցած կիրակի նա ասաց մի բան, որից կրկին արտասվեցի.
— Սոնա՛, ես միշտ վախենում էի, որ եթե մարդիկ տեսնեն սպիներս, միայն դժբախտություն կտեսնեն։ Բայց երբ դու նայեցիր դրանց, տեսար նաև իմ սերը։
Այդ օրը հասկացա, թե որքան ուժեղ մարդ է մայրս։ Հիմա, երբ նրան տեսնում եմ իր սիրելի կարճաթև զգեստով ժպտալիս, հիշում եմ ոչ միայն հրդեհն ու կորուստը, այլև այն կնոջը, որը կարողացավ բացել տարիներով թաքցրած ցավն ու վերջապես ինքնուրույն ընտրել, թե ինչպես ապրել։
Դէ իսկ պատմության 3-րդ ամենադրամատիկ մասը մեր Տելեգրամ Ալիքում —> Սեղմիր Այստեղ
