Քույրս տասնմեկ տարի խնամել էր մեր հիվանդ մորը։ Բայց մի առավոտ նրա սենյակի դռանը գրեց. «Այսօրվանից ես այստեղ չեմ մտնելու»։ Ես նրան անսիրտ անվանեցի ու սպառնացի այլևս չխոսել հետը։ Սակայն երբ մայրս վերջապես բացեց սենյակի դուռը, ասաց. «Մի՛ մեղադրիր քրոջդ։ Էդ գրությունը ես եմ խնդրել փակցնել»։
Մայրս տասնմեկ տարի առաջ կաթված էր տարել։
Այդ օրվանից նրա ամենօրյա խնամքի հիմնական հոգսը քրոջս՝ քառասունամյա Սիրանուշի վրա էր։
Ես՝ երեսունվեցամյա Նարեն, ամուսնացած էի, երկու երեխա ունեի և ապրում էի Երևանում։ Մայրս ու քույրս՝ Աբովյանում։
Ամեն ամիս գումար էի ուղարկում։ Կիրակի օրերին այցելում էի։
Ինձ թվում էր՝ պարտքս կատարում եմ։
Մինչև այն առավոտը, երբ քույրս մեր ընտանեկան խմբում լուսանկար ուղարկեց։
Մորս սենյակի դռանը սպիտակ թուղթ էր փակցված։
Վրան մեծ տառերով գրված էր.
«Այսօրվանից ես այստեղ չեմ մտնելու»։
Զանգեցի։
— Սիրանո՛ւշ, էս ի՞նչ է։
— Մաման խնդրեց, որ գրեմ։
— Մա՞ման։ Դու ուզում ես հիվանդ կնոջը մենա՞կ թողնել։
— Նարե՛, հիմա չեմ կարող խոսել։
— Տասնմեկ տարի խնամել ես, հիմա որոշել ես հրաժարվե՞լ։
Քույրս լռեց։
Ես կատաղած ասացի.
— Եթե մամային մի բան պատահի, քեզ երբեք չեմ ների։
Վերցրի մեքենաս ու գնացի Աբովյան։
Քույրս խոհանոցում նստած էր՝ վերարկուն հագին։
Սեղանին փոքրիկ ճամպրուկ կար։
— Դու իրո՞ք գնում ես,— հարցրի։
Նա պատասխանեց.
— Հա՛։
— Իսկ մամա՞ն։
— Սենյակում է։
Վազեցի դեպի մայրս։
Դուռը փակ չէր։
Ներս մտա ու տեսա՝ մայրս անկողնում նստած է։
Կողքին քայլակն էր, սեղանին՝ ջուր ու հեռախոս։
— Մա՛մ, Սիրանուշը քեզ թողնում ու գնում է։
Մայրս նայեց ինձ։
— Գիտեմ։
— Ու դու հանգի՞ստ ես։
Նա ձեռքով ցույց տվեց դռան գրությունը։
— Ես եմ ասել, որ փակցնի։
Քարացա։
— Ինչո՞ւ։
Մայրս աչքերը լցրեց։
— Որովհետև երեկ քույրդ հանեց իր անձնագիրը, դրեց սեղանին ու ասաց՝ «Մա՛մ, ես արդեն երեսունինը տարեկան եմ եղել ու չգիտեմ՝ իմ կյանքն ուր կորավ»։
Նա մի պահ լռեց։
Հետո ավելացրեց.
— Բայց ես միայն դրանից հետո չորոշեցի։ Երեկ մի ուրիշ բան էլ է պատահել, Նարե՛։ Եթե ժամանակին չհասցնեին, այսօր դու ոչ թե ինձ համար կվախենայիր, այլ քրոջդ։
Շարունակությունը՝ առաջին մեկնաբանությունում 👇
Շարունակություն
Մայրս՝ յոթանասունմեկամյա Ռուզաննան, նայեց դեպի պատուհանը։
— Երեկ Սիրանուշը խոհանոցում ընկել է։
Սիրտս սեղմվեց։
— Ինչպե՞ս թե ընկել է։
— Առավոտից վատ էր զգում։ Ասում էր՝ գլուխս պտտվում է։ Ես էլ սովորականի պես կանչեցի, որ ինձ օգնի լվացվելու։
Քույրս գնացել էր մորս օգնելու։
Հետո խոհանոցում նախաճաշ պատրաստելիս հանկարծ թուլացել էր ու նստել հատակին։
Մայրս լսել էր ափսեի կոտրվելու ձայնը։
Կանչել էր։
Պատասխան չէր ստացել։
— Ես վախից գոռում էի,— ասաց մայրս։— Հետո հեռախոսով զանգեցի հարևանուհուս։
Հարևանուհին պահեստային բանալի ուներ։
Նա շտապ եկել էր, գտել Սիրանուշին հատակին նստած՝ շատ գունատ, և բժշկական օգնություն կանչել։
Քույրս բուժզննման էր գնացել։
Նրան խորհուրդ էին տվել լրացուցիչ հետազոտվել, սննդի ու հանգստի կարգը վերանայել և չշարունակել ծանր խնամքը նույն ռեժիմով, մինչև վիճակը պարզվի։
— Դու էս ամենից տեղյա՞կ էիր,— հարցրի մորս։
— Երեկվանից։
— Ինչո՞ւ ինձ չզանգեցիք։
Մայրս գլուխը կախեց։
— Սիրանուշն ասաց՝ Նարեն կգա ու իր վրա կբարկանա։ Իսկ ես հասկացա՝ մենք քեզ միշտ կանչել ենք միայն այն ժամանակ, երբ ինձ մի բան էր պետք։ Երբեք չենք ասել՝ քույրդ էլ է օգնության կարիք ունենում։
Չկարողացա պատասխանել։
Մայրս ցույց տվեց սեղանի դարակը։
— Բացի՛ր։
Ներսում հաստ տետր կար։
Սիրանուշի ձեռագիրն էր։
Առաջին էջին գրված էր.
«Մայրիկի խնամքը»։
Հետո՝ դեղերի ընդունման ժամերը, սնունդը, բժշկական այցերը, շարժունակության վարժությունները, տան գործերը։
Ամեն ինչ մանրամասն նշված էր։
Տետրի վերջին էջերում ամսաթվեր կային։
Նայեցի։
Այն օրերն էին, երբ ես մորս մոտ չէի եկել՝ երեխաներիս դասերի, աշխատանքի կամ ամուսնուս հետ պլանների պատճառով։
Այդ օրերի դիմաց քույրս միայն մեկ բառ էր գրել.
«Մենակ»։
Տասնյակ անգամ։
Հարյուրավոր օրեր։
— Մա՛մ, ես ամեն ամիս գումար եմ ուղարկել։
Նա հանգիստ նայեց ինձ։
— Ուղարկել ես, Նարե՛։ Շնորհակալ եմ։ Բայց դեղատնից դեղ գնելը նույնը չէ, ինչ հիվանդ մարդուն կեսգիշերին անկողնուց բարձրացնելը։
Նրա խոսքերը ցավեցրին։
Որովհետև ճիշտ էին։
Սիրանուշը տասնմեկ տարի առաջ քսանինը տարեկան էր։
Կարի արտադրամասում վարպետ էր աշխատում։
Սիրում էր իր գործը։
Մի անգամ նույնիսկ առաջարկ էր ստացել ավելի մեծ արտադրամասում խմբի ղեկավար դառնալու։
Բայց հենց այդ ժամանակ մայրս հիվանդացել էր։
Սկզբում բոլորս մտածել էինք՝ մի քանի ամիս կօգնենք, հետո կվերադառնանք սովորական կյանքին։
Ամիսները դարձել էին տարիներ։
Քույրս թողել էր աշխատանքը։
Ես ամուսնացել էի։
Հետո երեխաներս էին ծնվել։
Ամեն անգամ, երբ քննարկել էինք խնամքի այլ տարբերակ, Սիրանուշն ասել էր.
— Մաման օտար մարդու չի վստահում։
Իսկ մայրս ամեն անգամ պատասխանել էր.
— Մի քիչ էլ Սիրանուշը թող օգնի։ Հետո կմտածենք։
Այդ «մի քիչն» արդեն տասնմեկ տարի էր տևում։
— Մա՛մ, բա էդ գրությունն ինչի՞ համար է,— հարցրի։
Մայրս ձեռքը դրեց տետրին։
— Որ Սիրանուշն այսօր էլ իմ կանչից հետ չդառնա։
Պարզվեց՝ քրոջս նախկին գործատուն նոր արտադրամաս էր բացել։
Մի շաբաթ առաջ առաջարկել էր վերադառնալ աշխատանքի՝ սկզբում կիսաժամ դրույքով։
Սիրանուշը ցանկացել էր գնալ։
Բայց հրաժարվելու պատճառներ էր փնտրել։
Մորս խնամքը։
Բժիշկը։
Դեղատունը։
Ճաշը։
Եվ ամեն անգամ մայրս էլ էր ասում.
— Դե մի քիչ էլ սպասի՛ր։
Մինչև երեկվա դեպքը։
— Ես հասկացա, որ եթե հիմա էլ չթողնեմ, մի օր աղջկաս իսկապես կկորցնեմ,— ասաց մայրս։
Նա խնդրել էր Սիրանուշին խնամքի այլընտրանքային կարգ կազմակերպել։
Նախապես կապ էին հաստատել վճարովի խնամքի ծառայության հետ և պայմանավորվել մասնագետի առաջին այցի համար։
Իսկ մինչև խնամքի կայուն կարգ ստեղծելը հարևանուհին համաձայնել էր այդ առավոտ մնալ մորս հետ։
Քույրս պիտի գնար իր բժշկական հետազոտությանը, իսկ հետո՝ աշխատանքի պայմանները քննարկելու։
— Ես էլ կարող էի գալ,— ասացի։
— Կարող էիր։ Հիմա էլ կարող ես։
Դուրս եկա սենյակից։
Սիրանուշը դեռ խոհանոցում էր։
Ճամպրուկի մեջ աշխատանքային հագուստ ու մի քանի անհրաժեշտ իր ուներ։
— Ո՞ւր ես գնում,— հարցրի։
— Նախ բժշկի։ Հետո՝ նախկին ղեկավարիս մոտ։ Եթե ամեն ինչ լավ լինի, մի քանի օր կանցկացնեմ ընկերուհուս տանը։ Ուզում եմ մի քիչ հանգստանալ։
Նստեցի դիմացը։
— Ինչո՞ւ ինձ չէիր ասել, որ էսքան վատ վիճակում ես։
Նա դառնությամբ ժպտաց։
— Նարե՛, ասել եմ։
— Ե՞րբ։
— Անցած ամառ։ Ասացի՝ ես այլևս չեմ դիմանում։ Դու պատասխանեցիր՝ «Դու ուժեղ ես, Սիրանո՛ւշ, էդքան տարի արել ես, մի քիչ էլ կանես»։
Հիշեցի։
Իսկապես այդպես էի ասել։
— Ես մտածում էի՝ քեզ քաջալերում եմ։
— Գիտեմ։ Բայց ես օգնություն էի խնդրում։
Նրա ձայնը կտրվեց։
— Երբ ես վատ էի զգում, մաման էլ էր վախենում։ Ես չէի կարող նրան մենակ թողնել։ Բայց դու կարող էիր գոնե մեկ շաբաթ գալ ու ինձ փոխարինել։
Սկսեցի լաց լինել։
— Սիրանո՛ւշ, ներիր։
— Ես հիմա ներողությունից ավելի շատ ուզում եմ, որ հաջորդ ամիս էլ նույնը չկրկնվի։
Այդ օրը քույրս գնաց։
Ես մնացի մորս հետ։
Առաջին երեք ժամն այնքան դժվար չէր։
Ճաշ պատրաստեցի։
Օգնեցի մորս վեր կենալ, նստել։
Հետևեցի դեղերի ժամերին։
Հետո եկավ լոգարանի ժամանակը։
Մայրս դժվարությամբ էր շարժվում։
Նրան անվտանգ օգնելու համար հատուկ հմտություն էր պետք։
Ես հասկացա, թե որքան բան չգիտեմ։
Զանգեցի խնամքի մասնագետին՝ նախապես համաձայնեցված այցի ժամն уточելու համար։
Նա եկավ, գնահատեց մորս առօրյա կարիքները և ցույց տվեց, թե ինչն է կարելի կազմակերպել ընտանիքի աջակցությամբ, իսկ ինչի համար է մասնագիտական օգնություն անհրաժեշտ։
Այդ երեկո առաջին անգամ մորս խնամքի մասին խոսում էինք ոչ թե ընդհանուր խոսքերով, այլ կոնկրետ ժամերով ու պարտականություններով։
Հաջորդ երկու շաբաթը հեշտ չանցավ։
Ես աշխատանքի հետ պայմանավորվեցի մի քանի օր հեռավար աշխատել։
Ամուսինս ստանձնեց երեխաների առօրյա գործերի ավելի մեծ մասը։
Մորս համար գտանք փորձառու խնամող, որը կարող էր գալ աշխատանքային օրերին՝ համաձայնեցված ժամերով։
Մնացած ժամանակները բաժանեցինք ինձ, վճարովի օգնության և հարևանուհու կամավոր աջակցությամբ նախատեսված կարճ այցելությունների միջև։
Սիրանուշը նույնպես մասնակցեց քննարկմանը։
Բայց այս անգամ նա չհամաձայնեց լինել այն մարդը, որը բոլոր բաց մնացած ժամերը պիտի լրացնի։
— Եթե ծրագիրը չի աշխատում առանց ինձ,— ասաց նա,— ուրեմն ծրագիր չկա։
Նա ճիշտ էր։
Մայրս սկզբում դժվար էր ընդունում նոր խնամողին։
Երբեմն բարկանում էր։
Ասում էր.
— Սիրանուշը գիտի՝ ինձ ոնց օգնի։
Ես պատասխանում էի.
— Մա՛մ, նոր մարդն էլ կսովորի։ Ու եթե ինչ-որ բան քեզ անհարմար է, միասին կփոխենք։
Մի օր մայրս նույնիսկ փորձեց զանգել քրոջս՝ խնդրելու շուտ գալ։
Բայց կեսից կանգ առավ։
Հեռախոսը դրեց։
Նայեց ինձ։
— Նարե՛, ես նորից ուզեցի հետ կանչել իրեն։
— Գիտեմ, մա՛մ։
— Վախենում եմ, երբ ինքը կողքիս չէ։
Առաջին անգամ նրան այդ մասին հանգիստ խոսելու հնարավորություն տվեցինք՝ առանց այդ վախը քրոջս ամբողջ կյանքը կլանելու պատճառ դարձնելու։
Երեք շաբաթ անց Սիրանուշը վերադարձավ աշխատանքի։
Սկզբում ընդամենը օրական չորս ժամով։
Նրա առողջական հետազոտությունները շարունակվում էին, և աշխատանքային ծանրաբեռնվածությունը համաձայնեցրել էր բժշկի խորհրդի հետ։
Նա կրկին կարի մեքենայի մոտ նստեց։
Առաջին օրը ինձ լուսանկար ուղարկեց։
Ոչ մի երկար գրություն չկար։
Միայն երկու բառ.
«Վերադարձա գործիս»։
Ես ցույց տվեցի մորս։
Նա երկար նայեց էկրանին։
Հետո աչքերը սրբեց։
— Ինքը շատ էր սիրում կարել։
— Գիտեմ, մա՛մ։
— Ես մոռացել էի։
Այդ խոսքերից երկուսս էլ լռեցինք։
Մի կիրակի Սիրանուշը եկավ մորս տեսնելու։
Այս անգամ առանց գնումների ծանր տոպրակների։
Առանց դեղերի ցուցակի։
Առանց շտապելու։
Դռան մոտ կանգնեց ու հարցրեց.
— Մա՛մ, կարո՞ղ եմ ներս գալ։
Մայրս ժպտաց։
— Իհարկե, աղջի՛կս։
Քույրս նստեց նրա կողքին։
Մայրս բռնեց ձեռքը։
— Սիրանո՛ւշ, աշխատանքդ ո՞նց է։
Քույրս սկսեց պատմել նոր աշխատակիցներից, նոր պատվերներից ու առաջին օրերի դժվարություններից։
Մայրս լսում էր։
Մի անգամ էլ չհարցրեց՝ ով է իրեն վաղը լողացնելու կամ ինչ պիտի ճաշ պատրաստեն։
Այդ ամենի համար արդեն պայմանավորվածություններ կային։
Երբ Սիրանուշը պատրաստվում էր հեռանալ, մայրս ասաց.
— Աղջի՛կս, մյուս կիրակի էլ կգա՞ս։
Քույրս ժպտաց։
— Կգամ, մա՛մ։
— Բայց եթե ուրիշ գործ ունենաս, մի՛ հետաձգիր։ Կզանգենք, կխոսենք։
Սիրանուշը աչքերը սրբեց։
Հետո գրկեց նրան։
Ես կանգնած էի դռան մոտ։
Նույն դռան, որի վրա մի ամիս առաջ սպիտակ թուղթ կար։
Այն արդեն հանել էինք։
Երբ քույրս դուրս եկավ, մայրս ինձ կանչեց։
— Նարե՛, վաղվա խնամողի ժամերը ստուգե՞լ ես։
— Ստուգել եմ։
— Լավ։
Հետո ավելացրեց.
— Էն թուղթը դեն չգցես։
Զարմացա։
— Ինչո՞ւ։
— Որ եթե մի օր նորից սկսեմ Սիրանուշից պահանջել այն, ինչ ինքս էլ գիտեմ՝ չի կարող միշտ անել, ցույց տաս ինձ։
Թուղթը դեռ պահում եմ մորս տետրի մեջ։
Իսկ ամեն կիրակի, երբ Սիրանուշը գալիս է, մայրս նրան այլևս չի դիմավորում դեղերի ու գործերի ցուցակով։
Հարցնում է.
— Աղջի՛կս, էս շաբաթ ի՞նչ լավ բան է եղել քո կյանքում։
