Տղաս լացելով պատմեց, թե հարսս երկու երեխաներին թողել ու հեռացել է տնից։ Ես արդեն պատրաստվում էի գնալ ու հարսիս ամոթանք տալ, երբ գիշերվա տասնմեկին նրան տեսա տրոլեյբուսի ղեկին։ Բայց ամենասարսափելին այն էր, որ հենց իմ ներկայությամբ որդիս զանգեց ու սկսեց պատմել, թե ինչպես է երեխաներին քնեցրել։
Ես միշտ հպարտացել էի որդուս ընտանիքով։
Երեսունհինգամյա Արթուրը տասներկու տարի ամուսնացած էր Մարինեի հետ։ Երկու տղա ունեին՝ տասնմեկամյա Դավիթը և ութամյա Նարեկը։
Ես՝ վաթսունմեկամյա Ռուզաննաս, ապրում էի Աբովյանում։
Երկու շաբաթ առաջ Արթուրը զանգել էր ու արտասվելով ասել.
— Մա՛մ, Մարինեն մեզ թողել է։ Ես ու երեխեքը մենակ ենք մնացել։
Ասել էր, թե հարսս հոգնել է ընտանեկան կյանքից, երեխաներին ժամանակավորապես տարել է իր քրոջ մոտ ու այլևս չի ուզում տուն վերադառնալ։
Սարսափելի բարկացել էի։
Մարինեին զանգելու ցանկություն ունեի, բայց Արթուրը խնդրել էր չմիջամտել։
— Մա՛մ, երեխաներին ավելի կվնասես։ Ես ինքս կկարգավորեմ։
Այդ երեկո Երևան էի եկել՝ տղայիս անակնկալ այցելելու։
Երթուղայինից իջնելուց հետո տրոլեյբուս նստեցի։
Ուղևորները քիչ էին։
Երբ մոտեցանք վերջնակետին, վարորդուհին շրջվեց՝ հայտարարելու, որ երթուղին ավարտվել է։
Ես քարացա։
Մարինեն էր։
Նա ինձ տեսնելով նույնպես գունատվեց։
— Մա՞մ… Դուք ի՞նչ եք անում էստեղ։
— Մարինե՛, դու երեխեքիդ թողել ու հանգիստ աշխատո՞ւմ ես։
Նրա աչքերը լցվեցին։
— Ո՞վ է ձեզ ասել, որ ես երեխաներիս թողել եմ։
— Արթուրը։
Հարսս մի պահ փակեց աչքերը։
Հետո խնդրեց սպասել, մինչև ավարտի աշխատանքային պարտականությունները։
Մի քանի րոպե անց կանգնած էինք վերջնակետի լուսավորված կանգառում։
— Մա՛մ, երեխաները քրոջս տանն են, որովհետև ես ուշ հերթափոխով եմ աշխատում։ Արթուրն արդեն տասնութ օր է՝ նրանց չի տեսել։
— Ի՞նչ ես ասում։ Նա ինձ ամեն երեկո պատմում է, թե ինչպես է երեխաներին քնեցնում։
Այդ պահին հեռախոսս զանգեց։
Արթուրն էր։
Միացրի բարձրախոսը։
— Մա՛մ, ո՞նց ես։ Ես նոր տղաներին քնեցրի։ Նարեկը նորից լաց էր լինում, մորն էր ուզում։
Մարինեն կանգնած լսում էր։
Հանկարծ նա մոտեցավ հեռախոսին ու շատ հանգիստ հարցրեց.
— Արթո՛ւր, իսկ ո՞ր տանն ես նրանց քնեցրել։ Որովհետև մեր տղաները հենց հիմա քրոջս տանն են, և ես հինգ րոպե առաջ խոսել եմ նրանց հետ։
Հեռախոսի մյուս կողմում երկար լռություն տիրեց։
Հետո որդիս ասաց.
— Մա՛մ, էդ կնոջ հետ ոչ մի տեղ չգնաս։ Դու չգիտես՝ ինքն իրականում ինչ է արել։
Մարինեն նայեց ինձ։
— Հիմա ես ձեզ մի բան կպատմեմ։ Ու դրանից հետո դուք ինքներդ կորոշեք՝ ում եք հավատում։
Շարունակությունը՝ առաջին մեկնաբանությունում 👇
Շարունակություն
Արթուրը անջատեց հեռախոսը։
Ես մի քանի վայրկյան նայում էի էկրանին։
Մարինեն կանգնած էր կողքիս՝ աշխատանքային մուգ բաճկոնով, հոգնած դեմքով։
— Մա՛մ, դուք գիտեի՞ք, որ մենք բաժանվում ենք,— հարցրեց։
— Գիտեի, որ վիճել եք։ Բայց Արթուրն ասաց՝ դու երեխաներին թողել ես։
Մարինեն գլխով արեց։
— Ուրեմն սկսեմ հենց էդտեղից։ Ես երեխաներիս ոչ մի օր չեմ լքել։ Արթուրն է հեռացել մեր տնից։
Պարզվեց՝ մեկ ամիս առաջ նրանք հերթական անգամ լուրջ վիճել էին։
Որդիս արդեն կես տարի ուրիշ կնոջ հետ էր հանդիպում։
Մարինեն իմացել էր դրա մասին և որոշել դադարեցնել ամուսնական հարաբերությունները։
Արթուրն սկզբում խնդրել էր ներել։
Հետո, երբ Մարինեն չէր համաձայնել, հավաքել էր իրերն ու տեղափոխվել ընկերոջ բնակարան։
— Ես իրեն չեմ վռնդել,— ասաց հարսս։— Ասել եմ՝ եթե ուզում ես մեր ընտանիքը շարունակել, պիտի դադարեցնես մյուս հարաբերությունն ու անկեղծ խոսենք։ Ինքը պատասխանեց, որ այլևս չի ուզում ամուսնացած ապրել։
Ես նստեցի կանգառի նստարանին։
Այդ ամբողջ ընթացքում որդիս ինձ բոլորովին այլ պատմություն էր պատմել։
— Իսկ երեխանե՞րը,— հարցրի։
— Ինձ հետ են ապրում։ Դպրոց են գնում։ Օրվա ընթացքում քույրս է օգնում, երբ ես հերթափոխի եմ լինում։
Մարինեն արդեն երկու տարի տրոլեյբուս էր վարում։
Արթուրը մի ժամանակ հպարտությամբ պատմում էր բոլորին, որ կինն այդքան պատասխանատու աշխատանք ունի։
Իսկ վերջին երկու շաբաթներին ինձ ասում էր՝ Մարինեն հոգնել է աշխատելուց ու երեխաներից։
— Ինչո՞ւ ինձ չզանգեցիր,— հարցրի հարսիս։
Նա դառնությամբ ժպտաց։
— Ես Արթուրին ասել էի՝ ուզում եմ ձեզ հետ խոսել։ Ինքը պատասխանեց, որ դուք արդեն ամեն ինչ գիտեք և այլևս չեք ուզում ինձ տեսնել։
Ես զգացի, թե ինչպես է սիրտս սեղմվում։
— Ես նման բան չեմ ասել։
— Հիմա հասկանում եմ։
Հարսս հանեց հեռախոսը։
— Մա՛մ, մի բան էլ պիտի լսեք։
Նա հավաքեց քրոջ համարը։
— Լուսի՛ն, երեխաներն արթո՞ւն են։
— Նարեկն արդեն քնած է, Դավիթը դեռ գիրք է կարդում։
— Դավիթին կտա՞ս։
Մի քանի վայրկյան անց թոռանս ձայնը լսվեց։
— Մա՛մ, պրծա՞ր գործդ։
— Հա՛, տղաս։ Հիմա գալիս եմ։ Տատիկ Ռուզաննան էլ է հետս։
Հեռախոսում լռություն տիրեց։
Հետո Դավիթը կամաց հարցրեց.
— Էն տատիկը, որ մեզ վրա բարկացա՞ծ է։
Սարսափած նայեցի Մարինեին։
Նա փակեց աչքերը։
— Դավի՛թ, տատիկը քեզ սիրում է։
Տղան պատասխանեց.
— Բայց պապան ասաց՝ տատիկն էլ չի ուզում մեզ հետ խոսել, որովհետև մենք մայրիկի մոտ ենք մնացել։
Աչքերիցս արցունքներ հոսեցին։
Ես երբեք նման բան չէի ասել։
Երբ հեռախոսն անջատվեց, Մարինեն մոտեցավ ինձ։
— Մա՛մ, երեխաներն արդեն երկու շաբաթ մտածում են, թե դուք իրենցից էլ եք նեղացել։
Ես չէի կարողանում խոսել։
Վերջապես հարցրի.
— Կարո՞ղ եմ հիմա ձեզ հետ գնալ։
Հարսս գլխով արեց։
— Իհարկե։
Տաքսի կանչեցինք։
Ճանապարհին Մարինեն պատմեց, որ Արթուրը բաժանվելուց հետո ընդամենը մեկ անգամ էր հանդիպել տղաներին։
Խոստացել էր հաջորդ շաբաթ էլ այցելել, բայց չէր եկել։
Երբ երեխաները զանգել էին, ասել էր՝ զբաղված է։
Մարինեն չէր արգելում նրանց շփվել հոր հետ։
Բայց ուզում էր, որ հանդիպումները նախապես պայմանավորվեն, և երեխաները չսպասեն ամբողջ օրը՝ անիմաստ։
Իսկ ես երկու շաբաթ շարունակ լսել էի որդուս պատմությունները, թե ինչպես է մենակ մեծացնում երկու տղաներին։
Լուսինեի բնակարան հասանք կեսգիշերից քիչ առաջ։
Դավիթը դեռ արթուն էր։
Դուռը բացվելուն պես վազեց դեպի ինձ։
Հետո հանկարծ կանգ առավ։
— Տատի՛, դու մեզ վրա չե՞ս բարկանում։
Կռացա նրա առաջ։
— Չէ՛, տղաս։ Ես քեզ ինչի՞ համար պիտի բարկանամ։
Նա լաց եղավ։
— Պապան ասում էր՝ մենք մամային ենք ընտրել, դրա համար դու էլ մեզ չես ուզում։
Գրկեցի թոռանս։
Այդ պահին հասկացա, որ որդիս ոչ միայն կնոջ մասին էր ստել։
Նա երեխաներին էր ստիպել հավատալ, թե մեծերից մեկին սիրելու համար պիտի կորցնեն մյուսին։
Հաջորդ առավոտ գնացի Արթուրի մոտ։
Նա ընկերոջ բնակարանում էր։
Դուռը բացեց ու ինձ տեսնելով փորձեց ժպտալ։
— Մա՛մ, եկա՞ր։ Ես երեկ…
Ընդհատեցի։
— Արթո՛ւր, ես Մարինեի ու երեխաների հետ եմ եղել։
Նրա դեմքը փոխվեց։
— Ինքը ի՞նչ է քեզ պատմել։
— Նախ ասա՝ դու ինչո՞ւ էիր ինձ ասում, թե երեխաները քո մոտ են։
Նա լռեց։
— Ինչո՞ւ Դավիթին ասացիր, որ ես իրեն չեմ ուզում տեսնել։
— Մա՛մ, ես բարկացած էի։
— Իսկ ես ի՞նչ կապ ունեի քո բարկության հետ։
Նա նստեց բազմոցին։
Մի քանի րոպե անց վերջապես խոսեց։
— Ես գիտեի, որ եթե քեզ ասեմ՝ Մարինեն ինձանից է բաժանվել ուրիշ կնոջ պատճառով, դու ինձ չես արդարացնի։
— Ու որոշեցի՞ր բոլորին համոզել, թե ինքը վատ մայր է։
Նա գլուխը կախեց։
— Ես չէի մտածում, որ էդպես կստացվի։
— Բայց դու ամեն երեկո ինձ պատմել ես երեխաների մասին բաներ, որոնք չեն եղել։
Արթուրը չպատասխանեց։
Այդ օրը ես նրանից մի բան պահանջեցի։
Ոչ թե վերադառնալ կնոջ մոտ։
Ոչ էլ ներողություն խնդրել ինձնից։
Ասացի.
— Այսօր զանգելու ես Մարինեին ու երեխաների հետ հանդիպելու օր ես պայմանավորվելու։ Եվ նրանց ինքդ ես ասելու, որ ես երբեք չեմ հրաժարվել իրենցից։
Արթուրը երկար լուռ մնաց։
Հետո հարցրեց.
— Իսկ դու ինձ կներե՞ս։
Ես պատասխանեցի.
— Դրա մասին հետո կխոսենք։ Հիմա երկու երեխա կա, որոնք իրենց հոր խոսքերի պատճառով մտածում են՝ տատիկը չեն սիրում։
Նույն երեկո Արթուրը զանգեց Մարինեին։
Նա համաձայնեց, որ հայրը հաջորդ օրը հանդիպի երեխաներին՝ նախապես որոշված ժամին։
Ես հանդիպման սկզբում նրանց հետ էի։
Դավիթն անմիջապես հարցրեց.
— Պա՛պ, տատիկը մեր վրա բարկացած չէ՞։
Արթուրը նայեց ինձ։
Հետո որդուն։
— Չէ՛, Դավի՛թ։ Տատիկը երբեք ձեր վրա բարկացած չի եղել։ Ես սխալ բան եմ ասել։
Նարեկը, որն այդ պահին խաղալիք մեքենան էր բռնել, հարցրեց.
— Բա ինչո՞ւ էիր ասել։
Արթուրը մի քանի վայրկյան չկարողացավ պատասխանել։
Վերջապես ասաց.
— Որովհետև ես շատ բարկացած էի ու սխալ եմ վարվել։ Դուք դրանում մեղավոր չեք։
Ես առաջին անգամ տեսա, որ որդիս չի կարողանում խուսափել իր երեխաների ամենապարզ հարցերից։
Հաջորդ շաբաթների ընթացքում Արթուրն ու Մարինեն սկսեցին կարգավորել երեխաների խնամքի, շփման և ծախսերի հարցերը։
Նրանք որոշեցին ամուսնությունը չշարունակել։
Ես չէի միջամտում այդ որոշմանը։
Բայց ամեն անգամ, երբ որդիս փորձում էր ինձ պատմել, թե Մարինեն ինչ վատ բան է արել, խնդրում էի խոսել միայն այն փաստերից, որոնք անձամբ գիտի։
Մի օր նա բարկացավ։
— Մա՛մ, դու միշտ հարսիդ ես պաշտպանում։
Նայեցի նրան։
— Ես քո մայրն եմ, Արթո՛ւր։ Բայց Մարինեն քո երեխաների մայրն է։ Ու ես չեմ պատրաստվում նրան վատաբանել, որ քեզ լավ զգաս։
Այդ խոսակցությունից հետո նա մի քանի օր չզանգեց։
Մարինեն շարունակում էր աշխատել։
Երբեմն ուշ էր տուն հասնում։
Այդ օրերին երեխաները քրոջ կամ իմ մոտ էին մնում՝ նախապես պայմանավորվելով։
Ես էլ սկսեցի ավելի հաճախ Երևան գալ։
Մի երեկո Դավիթն ինձ ցույց տվեց դպրոցական տետրը։
— Տատի՛, վաղը դասարանում ընտանիքի մասին շարադրություն ենք կարդալու։
— Ի՞նչ ես գրել, բալե՛ս։
Նա սկսեց կարդալ։
Գրել էր մոր, եղբոր, հոր, մորաքրոջ ու իմ մասին։
Բոլորին հիշատակել էր։
Բայց ամենավերջում մի նախադասություն կար.
«Հիմա մայրիկն ու հայրիկը միասին չեն ապրում, բայց ես երկուսին էլ սիրում եմ։ Տատիկս ասաց, որ դրա համար ոչ մեկից ներողություն խնդրելու կարիք չունեմ»։
Չկարողացա միանգամից պատասխանել։
Դավիթը նայեց ինձ։
— Տատի՛, լա՞վ եմ գրել։
Գրկեցի նրան։
— Շատ լավ, տղաս։
Մի քանի ամիս անց մի կիրակի Արթուրը եկավ Աբովյան։
Այս անգամ առանց երեխաների։
Խոսեցինք երկար։
Նա ասաց, որ երեխաների հետ արդեն կանոնավոր հանդիպում է։
Ընդունեց, որ ամուսնության ավարտն իրեն շատ էր ծանրացել, և փոխանակ սեփական արարքների մասին խոսելու՝ փորձել էր մեղքը Մարինեի վրա գցել։
— Մա՛մ, ես վախենում էի, որ դու ինձանից կհիասթափվես։
Ես նրան պատասխանեցի.
— Հիասթափվել եմ, Արթո՛ւր։ Բայց դրա համար քեզ սիրել չեմ դադարել։
Նա արտասվեց։
Ես էլ։
Սակայն այդ օրը նրան չասացի, թե ամեն ինչ մոռացված է։
Մի շաբաթ անց թոռներս եկան ինձ մոտ։
Դավիթը բակում հեծանիվ էր քշում, Նարեկը՝ գնդակով խաղում։
Մարինեն էլ էր եկել՝ երեխաներին բերելու ու մի քիչ հանգստանալու համար։
Մենք նստեցինք պատշգամբում։
Նա թեյ էր խմում։
Ես հարցրի.
— Մարինե՛, դու ո՞նց ես։
Նա մի քիչ մտածեց։
— Հոգնած եմ, մա՛մ։ Բայց գոնե հիմա ամեն ինչ պարզ է։ Գիտեմ՝ ով ինչ է անում, երբ երեխաներին պիտի վերցնի, ինչ գործեր ունեմ վաղը։
Նայեցի նրան։
— Էն գիշեր, երբ քեզ տեսա տրոլեյբուսի ղեկին, մտածեցի՝ ինչ անսիրտ կին պիտի լինի, որ երեխաներին թողնի ու գործի գնա։
Մարինեն դանդաղ դրեց բաժակը։
— Իսկ հիմա՞։
Ես պատասխանեցի.
— Հիմա գիտեմ, որ դու ամեն գիշեր աշխատանքից հետո գնում էիր երեխաներիդ մոտ։ Իսկ ես հավատում էի մի մարդու, որն ասում էր՝ նրանց ինքն է քնեցրել։
Մարինեն բռնեց ձեռքս։
Մենք երկար լուռ մնացինք։
Այդ երեկո, երբ նրանք պատրաստվում էին տուն վերադառնալ, Նարեկը հանկարծ վազեց դեպի ինձ։
— Տատի՛, մյուս շաբաթ էլ գանք, լա՞վ։
— Կգաք, բալե՛ս։
— Իսկ եթե պապան էլ գա, դու չե՞ս բարկանա։
Նայեցի փոքրիկին։
— Չեմ բարկանա։ Մենք մեծերով կպայմանավորվենք, որ բոլորդ հանգիստ հանդիպեք։
Նա ժպտաց ու վազեց դեպի մեքենան։
Ես կանգնած նայում էի, թե ինչպես Մարինեն ամրացնում է երեխաների գոտիները։
Հետո աղջիկը պատուհանից ձեռքով արեց։
Մարինեն էլ։
Երբ մեքենան հեռացավ, հեռախոսս զանգեց։
Արթուրն էր։
— Մա՛մ, երեխեքը գնացի՞ն։
— Հա՛, տղաս։
— Լա՞վ անցկացրիք։
— Շատ լավ։
Նա մի պահ լռեց։
— Ես էլ եմ ուզում մյուս կիրակի գալ։ Բայց նախ պիտի Մարինեի հետ պայմանավորվեմ։
Ես ժպտացի։
— Ճիշտ է, Արթո՛ւր։ Նախ պայմանավորվիր։
Անջատեցի հեռախոսը։
Այդ գիշեր այլևս ոչ մեկը չէր կարող ինձ պատմել, թե երեխաներն ում են ընտրել և ումից են հրաժարվել։
Ես իմ աչքով տեսել էի՝ նրանք պարզապես ուզում էին, որ իրենց մեծերը դադարեն իրար դեմ օգտագործել իրենց սերը։
