Տասնհինգամյա աղջիկս մի օր դպրոցից տուն եկավ ու հայտարարեց, որ այլևս չի ուզում մեր ազգականների հետ նույն սեղանի շուրջ նստել։ Ես նրան անշնորհակալ անվանեցի։ Բայց հաջորդ կիրակի, երբ հյուրերը հավաքվեցին, աղջիկս սեղանին դրեց վեց դատարկ ափսե ու ասաց. «Հիմա բոլորդ հերթով բացատրեք՝ ինչու ամեն անգամ միայն մաման պիտի սպասարկի ձեզ»։ Իսկ սկեսուրս նրա խոսքերից հետո անսպասելի որոշում կայացրեց։
Կիրակի օրերը մեր տանը երբեք հանգիստ չէին անցնում։
Ամուսնուս երկու եղբայրները՝ ընտանիքներով, սկեսուրս և երբեմն ուրիշ հարազատներ գալիս էին ճաշելու։
Ես՝ քառասունամյա Մարինես, առավոտյան ութից խոհանոցում էի լինում։
Մինչև հյուրերը հասնում էին, արդեն երեք-չորս ուտեստ պատրաստած էի լինում։
Ամուսինս՝ Հայկը, ասում էր.
— Մարի՛ն, դու լավ ես պատրաստում։ Մարդիկ հենց դրա համար են սիրում մեզ մոտ հավաքվել։
Ես էլ ժպտում էի։
Բայց վերջին շրջանում տասնհինգամյա աղջիկս՝ Արփին, ամեն կիրակի բարկանում էր։
— Մա՛մ, ինչի՞ ես դու բոլորին սպասարկում, իսկ իրենք նստած խոսում են։
— Արփի՛, հյուր են։
— Բայց ամեն կիրակի հյուր ե՞ն։
Մի օր էլ հայտարարեց.
— Ես էդ մարդկանց հետ այլևս սեղան չեմ նստելու։
Բարկացա։
— Էդպես խոսելը անշնորհակալություն է։ Նրանք քո հարազատներն են։
Աղջիկս ոչինչ չպատասխանեց։
Հաջորդ կիրակի, երբ հյուրերը եկան, Արփին ինձնից առաջ սեղանը գցեց։
Բայց յուրաքանչյուր հյուրի տեղում դատարկ ափսե դրեց։
Վեց հատ։
Ո՛չ հաց, ո՛չ ուտելիք։
Սկեսուրս՝ յոթանասունամյա Անուշը, զարմացած հարցրեց.
— Արփի՛, էս ի՞նչ է։
Աղջիկս կանգնեց սեղանի գլխին։
— Հիմա բոլորդ հերթով բացատրեք՝ ինչու ամեն անգամ միայն մաման պիտի ձեզ սպասարկի։
Հայկը վեր թռավ։
— Արփի՛, անմիջապես վերջացրու։
Բայց աղջիկս արդեն արտասվում էր։
— Պա՛պ, երեկ մաման խոհանոցում ուշաթափվելու չափ վատացավ։ Իսկ դու իրեն ասեցիր՝ մի քիչ պառկի, վաղը հյուրեր ունենք։
Սեղանի շուրջ լռություն տիրեց։
Ես քարացա։
Որովհետև չէի ուզում, որ որևէ մեկն իմանա երեկվա մասին։
Սկեսուրս դանդաղ վեր կացավ։
Նայեց որդուն։
Հետո ինձ։
— Մարի՛ն, դու երեկ վա՞տ ես զգացել։
Փորձեցի ժպտալ։
— Ոչինչ, մամա՛, ուղղակի հոգնած էի։
Անուշը հանկարծ վերցրեց իր ափսեն ու դրեց սեղանի կենտրոնում։
— Ուրեմն այսօր ոչ ոք ճաշ չի ուտելու, մինչև մի բան չպարզենք։
Շարունակությունը՝ առաջին մեկնաբանությունում 👇
Առաջին մեկնաբանություն
Հայկը շփոթվեց։
— Մա՛մ, հիմա ի՞նչ կա պարզելու։ Արփին երեխա է, չափն անցել է։
Անուշը շրջվեց դեպի որդին։
— Երեխան երեկ տեսել է, որ մայրը վատ է զգում։ Դու էդ մասին գիտեի՞ր։
— Գիտեի, բայց Մարինեն ասաց՝ մի քիչ գլխապտույտ ունի։
— Իսկ այսօր ինչո՞ւ ես հյուր հրավիրել։
Հայկը չպատասխանեց։
Ես շտապ միջամտեցի.
— Մամա՛, խնդրում եմ, մեծ պատմություն մի սարքեք։ Ամեն ինչ պատրաստ է։ Հիմա կբերեմ։
Արփին բռնեց ձեռքս։
— Մա՛մ, մի՛ գնա։
Այդ պահին առաջին անգամ դստերս դեմքին ոչ թե բարկություն, այլ իսկական վախ տեսա։
Նախորդ օրը խոհանոցում ճաշ էի պատրաստում, երբ հանկարծ գլխապտույտ զգացի։ Նստել էի հատակին, որովհետև վախեցել էի ընկնելուց։
Արփին ներս էր եկել ու ինձ այդպես գտել։
Նա անմիջապես ջուր էր բերել, կանչել հորը։
Մի քանի րոպե հետո ինձ ավելի լավ էի զգացել, բայց շարունակում էի թուլություն ունենալ։
Հայկը առաջարկել էր պառկել։
Հետո հարցրել էր.
— Վաղվա գնումները ե՞րբ անենք։
Ես էլ պատասխանել էի՝ երեկոյան։
Արփին այդ ամբողջ խոսակցությունը լսել էր։
— Մա՛մ, ես ամբողջ գիշեր մտածել եմ՝ բա որ քեզ նորից վատ զգաս, ու ես քնած լինեմ,— ասաց աղջիկս։
Սկեսուրս մոտեցավ նրան։
— Արփի՛ ջան, ինչո՞ւ ինձ չզանգեցիր։
— Որովհետև ամեն անգամ, երբ մաման ասում է՝ հոգնել եմ, բոլորդ ծիծաղում եք։ Ասում եք՝ դե հարսն ի՞նչ պիտի անի։
Անուշը ոչինչ չասաց։
Այդ պահին Հայկի եղբայրը՝ Սամվելը, փորձեց փոխել թեման։
— Լավ, էսքան խոսեցինք, հիմա կարելի՞ է ճաշել։
Արփին նայեց նրան։
— Սամվե՛լ հոպար, իսկ դուք երբևէ նկատե՞լ եք, որ մաման միշտ վերջում է ուտում։
Սամվելը շփոթվեց։
— Դե, գործով է զբաղված լինում։
— Ո՞ւմ գործով։
Ոչ մեկը չպատասխանեց։
Արփին շարունակեց.
— Անցած կիրակի մաման տասնմեկ անգամ վեր կացավ սեղանից։ Ես հաշվել եմ։ Մեկը հաց ուզեց, մեկը՝ աղցան, մյուսը՝ թեյ։ Վերջում բոլորդ գնացիք, մաման էլ լվաց ամաններն ու նստեց սառած ճաշի առաջ։
Ես նայեցի աղջկաս։
Չէի պատկերացրել, որ նա այդ ամենը հաշվել է։
Անուշը հանկարծ ասաց.
— Մարինե՛, հիմա նստի՛ր։
— Մամա՛, ճաշը…
— Ճաշը չի փախչի։ Նստի՛ր։
Նստեցի։
Սկեսուրս դիմեց հյուրերին.
— Ես այսօր եկել էի մի ուրախ լուր ասելու։ Բայց հիմա հասկանում եմ՝ եթե նախ էս հարցը չլուծենք, նույն սխալը շարունակելու ենք։
Հայկը հարցրեց.
— Ի՞նչ լուր։
Անուշը մի պահ լռեց։
— Որոշել էի մյուս ամսից կիրակնօրյա մեր հավաքույթները նորից իմ տանն անել։ Մտածում էի՝ տարիներով հարսիս վրա շատ բան է մնացել։
Զարմացա։
Սկեսուրս շարունակեց.
— Բայց հիմա որոշումս փոխում եմ։ Իմ տունը նորից բոլորի համար ճաշարան չեմ դարձնելու։ Փոխարենը ամեն կիրակի հերթով ուրիշ ընտանիք է կազմակերպելու հանդիպումը։ Եթե մեկը չի կարող, հավաքույթ չենք անի։ Իսկ Մարինեն մի քանի ամիս ընդհանրապես չի հյուրընկալի։
Հայկը զարմացած նայեց նրան։
— Մա՛մ, էդ ինչո՞ւ։
— Որովհետև հիմա հասկացա՝ եթե ուղղակի տեղը փոխեմ, մի կնոջ փոխարեն մյուսն է ամբողջ օրը խոհանոցում կանգնելու։
Սեղանի շուրջ անհարմար լռություն էր։
Հայկի մյուս եղբայրը՝ Վահանը, ասաց.
— Բայց մենք միշտ էսպես ենք հավաքվել։
Անուշը շրջվեց դեպի նրան։
— Միշտ այդպես է եղել, որովհետև ձեր կանայք են ամեն ինչ արել։ Ես էլ ժամանակին նույնն էի անում։
Հետո նայեց ինձ։
— Մարի՛ն, դու հիշո՞ւմ ես, երբ առաջին անգամ էս տուն հարս եկար, ինչ ասացի։
Հիշեցի։
«Մեր ընտանիքում հյուրասիրությունը հարսի պատիվն է»։
Անուշն ինքն էլ կրկնեց այդ խոսքերը։
— Ես եմ քեզ դա սովորեցրել։ Եվ այսօր առաջինը ես պիտի ասեմ՝ սխալ եմ արել։
Ես չգիտեի՝ ինչպես արձագանքել։
Տասնվեց տարվա ընթացքում սկեսուրս երբեք այդպիսի բան չէր ասել։
Այդ օրը ճաշը սեղանին բերեցին բոլորը միասին։
Սամվելը հացը կտրատեց։
Վահանն ու Հայկը խոհանոցից բերեցին կաթսաները։
Եղբայրների կանայք բաժանեցին աղցանները։
Իսկ Անուշը Արփիին խնդրեց.
— Աղջի՛կս, մի ափսե էլ մորդ համար դիր։ Բայց կողքիս։
Արփին առաջին անգամ այդ օրը ժպտաց։
Բայց մեր տանը տեղի ունեցածը դրանով չավարտվեց։
Երեկոյան, երբ հյուրերը գնացին, Հայկը մոտեցավ ինձ։
— Մարի՛ն, իսկապես էդքան դժվա՞ր էր քեզ համար։
Նայեցի նրան։
— Հայկ, ես քանի անգամ եմ ասել՝ հոգնում եմ։
— Բայց դու միշտ ասում էիր՝ կհասցնեմ։
— Որովհետև երբ չէի հասցնում, դու նեղվում էիր։ Ասում էիր՝ մարդիկ մեր տունն են գալիս, մի կերպ կազմակերպենք։
Հայկը լռեց։
Հետո ասաց.
— Ես մտածում էի՝ դու սիրում ես հյուրընկալել։
— Սիրում եմ։ Բայց չեմ սիրում տասը հոգու սպասավոր լինել։
Նա նստեց։
— Ես էդպես չէի տեսնում։
— Գիտեմ։ Որովհետև երբ ես խոհանոցում էի, դու հյուրասենյակում էիր։
Այդ խոսքերը ծանր էին, բայց պետք էր ասել։
Հաջորդ օրը բժիշկի դիմեցի գլխապտույտի ու թուլության պատճառով։
Բուժզննման ընթացքում քննարկեցինք նաև քնի պակասը, սննդի անկանոն ժամերն ու աշխատանքային ծանրաբեռնվածությունը։ Բժիշկը նշանակեց անհրաժեշտ հետազոտություններ և հորդորեց նորից վատ զգալու դեպքում չանտեսել ախտանիշները։
Ես հասկացա, որ միայն կիրակնօրյա ճաշերի հարցը չէր։
Աշխատանքից հետո տուն էի գալիս ու շարունակում անվերջ գործ անել։
Արփին հաճախ փորձում էր օգնել, բայց ես ասում էի.
— Գնա՛ դասերդ արա։ Ինքս կանեմ։
Հայկը նույնպես սովորել էր, որ ինչ էլ լինի, վերջում ես կհասցնեմ։
Մի երեկո նստեցինք երեքով ու որոշեցինք տան գործերը բաժանել։
Ոչ թե այնպես, որ Արփին դառնա իմ փոխարինողը։
Այլ այնպես, որ բոլորն իրենց չափով պատասխանատվություն ունենան։
Առաջին շաբաթը հեշտ չէր։
Հայկը երկու անգամ մոռացավ իրեն բաժին ընկած գնումները։
Արփին իր սենյակը հավաքելուց հետո դժգոհեց, որ խոհանոցն էլ պիտի օգնի կարգի բերել։
Ես էլ մի քանի անգամ ուզեցի ամեն ինչ ինքս անել, որովհետև ավելի արագ էի հասցնում։
Բայց կանգ առա։
Հիշեցի կիրակնօրյա վեց դատարկ ափսեները։
Այդ օրը հասկացա՝ միայն ուրիշների սովորությունները չէ, որ պետք է փոխվեն։
Ես էլ պիտի սովորեի օգնություն ընդունել՝ առանց մեղավոր զգալու։
Հաջորդ կիրակի մեր տուն հյուրեր չեկան։
Առավոտյան արթնացա ժամը իննին։
Խոհանոցում Հայկն էր՝ սուրճ պատրաստելիս։
— Այսօր ի՞նչ պիտի անենք,— հարցրի։
Նա ժպտաց։
— Ես մտածել եմ՝ երեքով գնանք քաղաքից դուրս զբոսնելու։ Եթե դու էլ ուզում ես։
Զարմացա։
Տասնվեց տարվա մեջ հազվադեպ էր պատահել, որ կիրակի առավոտյան ոչ մի մեծ ճաշ պատրաստելու պարտավորություն չունենայի։
Արփին դուրս եկավ սենյակից։
— Մա՛մ, գնա՞նք։
— Գնանք։
Մեկ ամիս անց հավաքվեցինք Սամվելի տանը։
Այս անգամ յուրաքանչյուր ընտանիք ուտելիքի մի մաս էր բերել, իսկ տանտերերն էին որոշել՝ ինչքան հյուր կարող են ընդունել։
Սեղանը նախկինի պես ծանրաբեռնված չէր։
Մի քանի սովորական ուտեստ էր։
Բայց առաջին անգամ բոլորս միասին նստեցինք ճաշելու։
Սամվելի կինը՝ Նարինեն, ծիծաղելով ասաց.
— Ես էլ էսօր առաջին անգամ հասցրեցի հյուրերիս հետ զրուցել։
Անուշը նայեց շուրջը։
— Դե ուրեմն վատ բան չենք մտածել։
Հայկը մոտեցավ ու նստեց կողքիս։
Նա մի պահ հետևեց, թե ինչպես են բոլորը իրենց ափսեները տանում խոհանոց։
Հետո կամաց ասաց.
— Մարի՛ն, երևի էսքան տարի շատ բան չեմ նկատել։
Ես պատասխանեցի.
— Հիմա նկատում ես։ Դա արդեն կարևոր է։ Բայց պիտի շարունակվի։
Նա գլխով արեց։
Երբ տուն էինք վերադառնում, Արփին նստած էր մեքենայի հետևի նստարանին։
Հայկը հարցրեց.
— Արփի՛, հիմա արդեն կհամաձայնե՞ս կիրակի օրերին հարազատների հետ սեղան նստել։
Աղջիկս մի քիչ մտածեց։
— Եթե բոլորը միասին են նստելու՝ հա՛։
Մենք ժպտացինք։
Հետո Արփին ավելացրեց.
— Բայց մի բան էլ եմ ուզում։
— Ի՞նչ։
— Որ մաման էլ երբեմն հյուր լինի։
Հայկը նայեց ինձ։
— Էդ արդեն կազմակերպելը մեր գործն է։
Այդ երեկո տուն հասնելիս ոչ մեկս խոհանոց չվազեց։
Պարզապես նստեցինք, թեյ պատրաստեցինք ու միասին խմեցինք։
Իսկ ես առաջին անգամ մտածեցի, որ մեր ընտանիքում ամենակարևոր փոփոխությունը ոչ թե վեց դատարկ ափսեները լցնելն էր, այլ այն, որ վերջապես իմ ափսեի համար էլ սեղանի շուրջ տեղ կար։
