Յոթ տարեկան աղջիկս ամեն շաբաթ աղաչում էր, որ գիշերի պապիկի տանը։ Սկզբում ուրախանում էի նրանց մտերմությամբ, մինչև մի երեկո լսեցի, թե ինչպես է աղջիկս քնելուց առաջ շշնջում. «Երբ ժամը երկուսին դարպասը թակեն, պապիկին չարթնացնես։ Ես գիտեմ՝ ինչ պիտի անեմ»։ Հաջորդ շաբաթ գաղտնի վերադարձա հորս տուն, իսկ երբ տեսա, թե ով է կանգնած դարպասի հետևում, ոտքերս թուլացան
Յոթ տարեկան աղջիկս՝ Մանեն, այնքան էր սիրում պապիկին, որ երբեմն ինձ թվում էր՝ մեր տանը պարզապես հյուր է։
Հայրս՝ Սուրենը, յոթանասուներեք տարեկան էր։ Ապրում էր Աշտարակի մեր հին սեփական տանը։
Մորս մահից հետո արդեն հինգ տարի մենակ էր։
Ես՝ Նարինեն, ապրում էի Երևանում՝ ամուսնուս ու աղջկաս հետ։
Շաբաթ օրերին սովորաբար գնում էինք հորս տեսության։ Նա Մանեի համար միշտ ինչ-որ համեղ բան էր պատրաստում, միասին բակում խաղում էին, ծաղիկներն էին ջրում։
Բայց վերջին երեք ամիսներին աղջկաս պահվածքը փոխվել էր։
Ամեն շաբաթ նույն խնդրանքն էր անում։
— Մամ, կարո՞ղ եմ այսօր էլ պապիկի տանը քնել։
Սկզբում համաձայնում էի։
Հայրս առողջ էր, ինքնուրույն էր ապրում, իսկ Մանեն նրա կողքին շատ երջանիկ էր։
Բայց հետո նկատեցի տարօրինակ բաներ։
Աղջիկս կիրակի առավոտյան տուն էր վերադառնում հոգնած։
Երբեմն դասերը կիսատ էր թողնում, երեկոյան շուտ քնում։
Մի օր հարցրի.
— Մանե, պապիկի տանը ուշ ե՞ք քնում։
Նա շփոթվեց։
— Մի քիչ։
— Ի՞նչ եք անում։
— Խաղում ենք։
— Ի՞նչ եք խաղում։
Նա մի պահ մտածեց։
— Գաղտնի խաղ է։
Այդ պատասխանն ինձ անհանգստացրեց։
Բայց դեռ չէի պատկերացնում, թե ինչ է կատարվում։
Հաջորդ շաբաթ, երբ գնացի աղջկաս վերցնելու, նկատեցի, որ հորս տան հետևի փոքրիկ սենյակի դուռը կողպված է։
Այդ սենյակում տարիներ շարունակ պահում էինք հին կահույք ու գործիքներ։
— Պապ, ինչո՞ւ ես փակել։
Հայրս մի պահ լռեց։
— Հին իրեր կան։ Երեխան ներս չմտնի։
Այդ պահին Մանեն վազելով եկավ խոհանոցից։
Նա նայեց պապիկին, հետո՝ ինձ։
Երկուսն էլ մի տեսակ անհարմար զգացին։
Ճանապարհին աղջկաս հարցրի.
— Մանե, պապիկը քեզ ինչ-որ բան խնդրե՞լ է ինձնից թաքցնել։
Նա գլուխը տարուբերեց։
Բայց հետո կամաց ասաց.
— Մամ, եթե պապիկը ինչ-որ մեկին օգնում է, դա վա՞տ բան է։
Զարմացա։
— Ո՞ւմ է օգնում։
— Ոչ մեկին։
Այդ երեկո աղջիկս քնելուց առաջ իր խաղալիք արջուկի հետ էր խոսում։
Երբ մոտեցա սենյակին, լսեցի.
— Երբ ժամը երկուսին դարպասը թակեն, պապիկին չարթնացնես։ Ես գիտեմ՝ ինչ պիտի անեմ։
Դուռը բացեցի։
— Մանե, ի՞նչ ես ասում։
Նա քարացավ։
— Ոչինչ, մամ։
— Ո՞վ պիտի դարպասը թակի։
Աղջկաս աչքերը լցվեցին։
— Ես խոստացել եմ չասել։
Այդ գիշեր չքնեցի։
Հաջորդ շաբաթ հորս ասացի, որ Մանեն նորից իր մոտ է մնալու։
Բայց ժամը մեկին վերադարձա Աշտարակ։
Մեքենան կանգնեցրի հարևան փողոցում ու ոտքով մոտեցա մեր տանը։
Դարպասի մոտ լույս չկար։
Ժամը 1։57-ին փողոցի մյուս ծայրից մի սպիտակ ավտոմեքենա մոտեցավ։
Դրանից իջավ երիտասարդ կին՝ ձեռքին մեծ պայուսակ։
Նա երեք անգամ թակեց դարպասը։
Մի քանի վայրկյան անց դարպասը բացվեց։
Դրսում կանգնած էր իմ յոթ տարեկան աղջիկը։
Գիշերազգեստով։
Բոբիկ։
Իսկ անծանոթ կինը նրան ասաց.
— Մանե ջան, այսօր մենա՞կ ես։ Պապիկին չարթնացնես, ես արդեն գիտեմ՝ ուր պիտի գնամ։
Այդ պահին վազեցի դեպի դարպասը։
Բայց երբ ներս մտա ու տեսա, թե ինչ կա հետևի փակ սենյակում, հասկացա, որ հայրս ինձնից թաքցրել է շատ ավելի լուրջ բան, քան պարզապես գիշերային այցելությունները։
Շարունակությունը՝ առաջին մեկնաբանությունում 👇
— Մանե՛։
Աղջիկս շրջվեց։
Նրա դեմքին այնպիսի վախ հայտնվեց, որ անմիջապես հասկացա՝ կարծում է, թե մեծ սխալ է արել։
— Մա՞մ։
Մոտեցա ու գրկեցի նրան։
Ոտքերը սառն էին։
— Ինչո՞ւ ես գիշերվա այս ժամին դրսում։
Նա սկսեց լաց լինել։
— Ես չէի ուզում պապիկին արթնացնել։
Անծանոթ կինը շփոթված կանգնած էր դարպասի մոտ։
Մոտ երեսուն տարեկան էր, մուգ վերարկուով, հոգնած դեմքով։
— Ներեցեք, դուք ո՞վ եք,— հարցրի։
— Անուշն եմ։
— Ինչո՞ւ եք գիշերվա երկուսին գալիս իմ հոր տուն։
Կինը նայեց Մանեին։
— Ես կարծում էի՝ Սուրեն պապը ձեզ ամեն ինչ պատմել է։
Սիրտս սեղմվեց։
— Ի՞նչ պիտի պատմեր։
Նա չպատասխանեց։
Փոխարենը ցույց տվեց հետևի սենյակը։
— Գուցե ներս մտնենք։
Մանեն անմիջապես բռնեց ձեռքս։
— Մամ, միայն մի բարկացի պապիկի վրա։
Այդ խոսքերն ավելի անհանգստացրին ինձ։
Մոտեցանք տան հետևի հատվածին։
Փոքրիկ սենյակի դուռն արդեն բաց էր։
Ներսում լույս էր վառվում։
Եվ երբ մտա, կանգ առա։
Այնտեղ, որտեղ տարիներ շարունակ հին իրեր էինք պահում, հիմա երկու մահճակալ կար։
Մի անկյունում փոքրիկ էլեկտրական ջեռուցիչ էր դրված։
Պատին մանկական նկարներ էին փակցված։
Մահճակալներից մեկում քնած էր մոտ ութ տարեկան տղա։
Մյուսում՝ ավելի փոքր աղջիկ։
Սեղանի վրա մանկական հագուստ կար։
Մի քանի դպրոցական պայուսակ։
Ուտելիքի տարաներ։
Ես նայեցի Անուշին։
— Այս երեխաներն ովքե՞ր են։
Նա կամաց ասաց.
— Իմ երեխաներն են։
— Եվ ինչո՞ւ են իմ հոր տանը քնում։
Այդ պահին հետևից լսվեց հորս ձայնը։
— Նարինե՞։
Շրջվեցի։
Հայրս կանգնած էր դռան մոտ։
Հագին հին բրդյա սվիտերն էր։
Նա ինձ տեսնելով գունատվեց։
— Աղջիկս, դու այստեղ ի՞նչ ես անում։
Նայեցի նրան։
— Պապ, ես պիտի նույն հարցը քեզ տամ։
Հայրս մի պահ լռեց։
Հետո ասաց.
— Արի տուն մտնենք։ Երեխաներին չարթնացնենք։
Բայց ես արդեն չէի կարողանում հանգիստ մնալ։
— Այս երեխաները քանի՞ ժամանակ է այստեղ են ապրում։
Անուշը գլուխը կախեց։
— Մոտ երկու ամիս։
Երկու ամիս։
Եվ ես ոչինչ չգիտեի։
Պատմությունը սկսվել էր հոկտեմբերի սկզբին։
Անուշը միայնակ երկու երեխա էր մեծացնում։
Ամուսինը մի քանի տարի առաջ հեռացել էր ընտանիքից, իսկ ինքը աշխատում էր Երևանում՝ հացաբուլկեղենի արտադրամասում։
Նրա հերթափոխը սկսվում էր երեկոյան և ավարտվում գիշերվա մեկին։
Մինչև այդ աշուն նա երեխաների հետ ապրում էր Աշտարակում վարձով բնակարանում։
Երեկոյան երեխաներին պահում էր հարևանուհին։
Բայց հետո հարևանուհին տեղափոխվել էր, իսկ Անուշը չէր կարողացել ուրիշ վստահելի մարդ գտնել։
Մի քանի օր փորձել էր հերթափոխը փոխել։
Գործատուն ասել էր, որ առայժմ ազատ ցերեկային տեղ չկա։
Անուշը կանգնել էր ընտրության առաջ։
Կամ թողնել աշխատանքը։
Կամ գտնել մեկին, ով երեխաներին գիշերը կխնամի։
Այդ օրերին հայրս պատահաբար ծանոթացել էր նրան։
Անուշը բնակարանի վարձի ուշացած վճարման պատճառով ստիպված էր եղել հեռանալ նախկին տնից։
Նոր բնակարան գտնելու ընթացքում երեխաների հետ մի քանի օր մնացել էր ծանոթների մոտ։
Հայրիկս օգնություն էր առաջարկել։
— Մինչև բնակարան գտնես, երեխաները կարող են իմ տան հետևի սենյակում քնել,— ասել էր նա։
Սկզբում Անուշը հրաժարվել էր։
Բայց հետո համաձայնել էր՝ պայմանով, որ դա ժամանակավոր կլինի։
Հայրս սենյակը կարգի էր բերել։
Հին մահճակալներ էր տեղադրել։
Վարագույրներ կախել։
Երեխաների համար առանձին անկողիններ պատրաստել։
Անուշն ամեն երեկո երեխաներին բերում էր, հետո գնում աշխատանքի։
Գիշերվա մեկից հետո վերադառնում էր։
Երբեմն երեխաների հետ մնում էր մինչև առավոտ։
Այդպես մի քանի շաբաթ էր անցել։
Հետո՝ երկու ամիս։
— Պապ, ինչո՞ւ ինձ չես ասել,— հարցրի։
Հայրս նստեց խոհանոցի աթոռին։
— Մտածում էի՝ շուտով բնակարան կգտնեն։
— Իսկ հետո՞։
— Հետո արդեն չգիտեի՝ ինչպես ասեմ։
— Ի՞նչը։
Նա նայեց Մանեին։
— Որ թոռնիկս էլ է այս ամենին խառնվել։
Աղջիկս գլուխը կախեց։
Ես նստեցի նրա կողքին։
— Մանե, պատմիր՝ դու ինչ ես արել։
Նա կամաց պատասխանեց.
— Ես նրանց հետ եմ խաղացել։
— Եվ է՞լ։
— Երբեմն հեքիաթ եմ կարդացել։
— Էլ ի՞նչ։
Մանեն սկսեց լաց լինել։
— Երբ պապիկը քնում էր, ես սպասում էի, որ Անուշ մորաքույրը գա։
Այդ պահին ամբողջ մարմնովս սարսուռ անցավ։
— Ինչո՞ւ։
Նա նայեց պապիկին։
— Որ չարթնացնեմ նրան։
Հայրս անմիջապես միջամտեց։
— Նարինե, ես նրան նման բան չեմ խնդրել։
Բայց աղջիկս շարունակեց.
— Մի անգամ պապիկը գիշերը շատ հոգնած էր։ Ես լսեցի, որ Անուշ մորաքույրը մեքենայով գալու է։ Մտածեցի՝ ես կարող եմ դուռը բացել։
Այդպես էլ արել էր։
Առաջին անգամ։
Հետո՝ երկրորդ։
Եվ կամաց-կամաց դա դարձել էր նրա «գաղտնի պարտականությունը»։
Ես նայեցի հորս։
— Պապ, դու գիտեի՞ր, որ Մանեն գիշերվա երկուսին դարպասն է բացում։
Նա գլուխը տարուբերեց։
— Ոչ։ Ես նրան քնեցնում էի։ Չգիտեի, որ վեր է կենում։
Անուշը նույնպես շփոթված էր։
— Ես մտածում էի՝ Սուրեն պապն է նրան ուղարկում։ Մի քանի անգամ ասել եմ, որ պետք չէ։ Բայց Մանեն ասում էր՝ պապիկը քնած է, ես եմ օգնում։
Ես աղջկաս գրկեցի։
— Մանե ջան, դու պարտավոր չես գիշերը մեծերի գործերն անել։
Նա շշնջաց.
— Բայց եթե ես չբացեի, Անուշ մորաքույրը դրսում կմնար։
— Դա մեծերի լուծելիք հարց է։
Նա լաց լինելով ասաց.
— Ես պարզապես չէի ուզում, որ երեխաները նորից ուրիշ տեղ գնան։
Այդ խոսքերից հասկացա, թե ինչու էր աղջիկս այդքան համառորեն ուզում պապիկի տանը գիշերել։
Նա չէր գալիս միայն պապիկի հետ ժամանակ անցկացնելու։
Նա վախենում էր, որ եթե ինքը չլինի, մյուս երեխաներն այլևս այնտեղ չեն մնա։
Այդ գիշեր որոշեցի Մանեին տուն չտանել։
Նրան քնեցրի հորս ննջասենյակում։
Հետո երեքով նստեցինք խոհանոցում՝ ես, հայրս և Անուշը։
— Անուշ, հիմա որտե՞ղ եք ապրում,— հարցրի։
Նա նայեց հատակին։
— Այստեղ։
— Իսկ ցերեկները՞։
— Երեխաները դպրոց են գնում։ Փոքրիկս՝ պատրաստական խմբակ։ Ես առավոտյան մի քիչ քնում եմ, հետո իրենց եմ վերցնում։
Նրա աչքերը կարմրած էին։
— Ես գիտեմ, որ սա երկար չի կարող շարունակվել։
— Ինչո՞ւ ուրիշ աշխատանք չես գտնում։
Նա դառնությամբ ժպտաց։
— Փորձել եմ։ Բայց առանց աշխատանքի նոր բնակարան չեմ կարող վարձել։ Իսկ առանց բնակարանի դժվար է երեխաներին կազմակերպել։
Հայրս միջամտեց։
— Նարինե, Անուշը շատ աշխատասեր աղջիկ է։
— Պապ, ես նրան չեմ մեղադրում։
Նայեցի հորս։
— Ես ուզում եմ հասկանալ, թե ինչու դու այս ամենը մենակ ես կազմակերպել։
Նա երկար ժամանակ լուռ մնաց։
Հետո ասաց.
— Քո մայրը կենդանի լիներ, նույնը կաներ։
Այդ խոսքերը ինձ մի պահ լռեցրին։
Մայրս իսկապես այդպիսի մարդ էր։
Եթե հարևանը դժվարության մեջ էր, առաջինն էր օգնության հասնում։
Բայց նա նաև միշտ փորձում էր ամեն ինչ կազմակերպել այնպես, որ ոչ ոք վտանգի մեջ չհայտնվի։
— Մաման նաև ինձ կասեր,— պատասխանեցի։
Հայրս ժպտաց։
— Ճիշտ ես։
Նա մի քիչ լռեց։
Հետո ավելացրեց.
— Ես մտածում էի՝ եթե քեզ ասեմ, կասես՝ տարեց մարդ ես, ինչի՞ ես քեզ վրա այդքան հոգս վերցրել։
Ես չկարողացա միանգամից պատասխանել։
Որովհետև հասկանում էի՝ հենց այդպես էլ կասեի։
Վերջին տարիներին հորս հաճախ էի համոզում, որ վաճառի հին տունը և մեզ մոտ տեղափոխվի։
Նրան ասում էի՝ մենակ ես, տունը մեծ է, դժվար է խնամել։
Իսկ նա չէր համաձայնում։
— Ես այստեղ իմ կյանքն ունեմ,— ասում էր։
Ես դա համարում էի համառություն։
Բայց հիմա տեսնում էի, որ այդ տունը նրա համար պարզապես բնակավայր չէր։
Այնտեղ նա դեռ իրեն պետքական էր զգում։
Միայն թե այդ ցանկությունը նրան ստիպել էր մի որոշում ընդունել, որի հետևանքները մինչև վերջ չէր գնահատել։
Հաջորդ առավոտ Մանեն արթնացավ ու առաջինը հարցրեց.
— Մամ, Անուշ մորաքույրն ու երեխաները գնացե՞լ են։
— Ոչ։
Նրա դեմքը լուսավորվեց։
— Ուրեմն կարո՞ղ եմ նրանց հետ խաղալ։
Նստեցի նրա կողքին։
— Կարող ես։ Բայց մի պայմանով։
— Ի՞նչ։
— Այլևս գիշերը չես արթնանալու դուռ բացելու համար։ Եվ եթե որևէ մեծահասակ քեզ խնդրի գաղտնի պահել մի բան, որը քեզ անհանգստացնում է, անպայման ինձ կասես։
Մանեն գլխով արեց։
— Իսկ պապիկը չի՞ բարկանա։
Հայրս, որը դռան մոտ կանգնած էր, մոտեցավ։
— Ոչ, Մանե ջան։ Պապիկդ է սխալվել, որ չի նկատել՝ ինչքան ես անհանգստանում։
Նա գրկեց աղջկաս։
— Դու պիտի հանգիստ քնես։ Մեծերի խնդիրները մեծերը կլուծեն։
Մանեն մի քիչ մտածեց։
Հետո հարցրեց.
— Իսկ երեխաները կարո՞ղ են մնալ։
Ես նայեցի Անուշին։
Նա խոհանոցում էր՝ փոքրիկ աղջկան նախաճաշ տալով։
— Մինչև անվտանգ ու հարմար լուծում գտնենք, միասին կմտածենք ինչ անել,— պատասխանեցի։
Չէի ուզում երեխայիս խոստանալ մի բան, որը դեռ չէի կարող ապահովել։
Հաջորդ երկուշաբթի սկսեցի զբաղվել Անուշի վիճակով։
Առաջին հերթին պարզեցինք նրա աշխատանքային հնարավորությունները։
Պարզվեց՝ արտադրամասում մի աշխատակից պատրաստվում էր արձակուրդից հետո այլ աշխատանքի անցնել, և հնարավոր էր ցերեկային հերթափոխում տեղ ազատվի։
Բայց դրա համար առնվազն երկու շաբաթ էր պետք։
Կապ հաստատեցինք արտադրամասի ղեկավարի հետ։
Անուշը բացատրեց իր իրավիճակը։
Նա համաձայնեց ժամանակավորապես փոփոխել հերթափոխերը, որպեսզի Անուշը գոնե մի քանի օր ավելի վաղ ավարտի աշխատանքը։
Դա ամբողջությամբ չէր լուծում հարցը։
Բայց առաջին քայլն էր։
Հետո սկսեցինք բնակարան փնտրել։
Շատ հայտարարություններ նայեցինք։
Որոշ բնակարաններ չափազանց թանկ էին։
Մյուսները հեռու էին դպրոցից։
Մի քանի տանտեր հրաժարվեց, երբ իմացավ, որ երկու փոքր երեխաների հետ է տեղափոխվելու։
Անուշը մի օր հուսահատ ասաց.
— Երևի ավելի լավ է աշխատանքից դուրս գամ։
Ես նայեցի նրան։
— Հիմա այդպիսի որոշում մի կայացրու։ Նախ տեսնենք՝ ինչ տարբերակներ կան։
Այդ ընթացքում հայրս շարունակում էր օգնել երեխաներին։
Բայց արդեն պայմանավորվել էինք, որ գիշերային խնամքի պատասխանատվությունը միայն նրա վրա չի մնալու։
Ես էլ էի մասնակցում կազմակերպմանը։
Մեր ընտանիքի մյուս անդամներից մեկը որոշ օրերին գալիս էր։
Անուշը աշխատանքից հետո անմիջապես վերադառնում էր տուն։
Եվ ամենակարևորը՝ Մանեն այլևս չէր մասնակցում գիշերային գործերին։
Երկրորդ շաբաթվա հինգշաբթի երեկոյան հայրս զանգեց։
— Նարինե, կարո՞ղ ես գալ։
Նրա ձայնը անհանգիստ էր։
— Ի՞նչ է պատահել։
— Անուշը վատ է զգում իրեն։
Անմիջապես մեկնեցի Աշտարակ։
Երբ հասա, Անուշը նստած էր խոհանոցում։
Դեմքը գունատ էր։
Պարզվեց՝ աշխատանքի ընթացքում գլխապտույտ էր ունեցել։
Գործընկերներն առաջարկել էին բժշկական օգնության դիմել։
Բժշկական զննումից հետո նրան խորհուրդ էին տվել հանգստանալ և հետագա հետազոտություններ անցնել՝ պարզելու գերհոգնածության ու վատ ինքնազգացողության պատճառները։
Անուշը նստած էր ու անընդհատ կրկնում.
— Ես չեմ կարող չաշխատել։ Եթե մի քանի օր բաց թողնեմ, գումար չեմ ունենա։
Հայրս փորձում էր հանգստացնել նրան։
Բայց ես այդ պահին հասկացա, որ մենք միայն ժամանակավոր տեղավորման խնդիր չենք լուծում։
Անուշը ամիսներ շարունակ ապրել էր այնպիսի ծանրաբեռնվածությամբ, որ նույնիսկ հիվանդանալու հնարավորություն չէր տալիս իրեն։
Նրա երեխաներն էլ այդ ամենը զգում էին։
Այդ երեկո փոքրիկ տղան մոտեցավ ինձ ու հարցրեց.
— Մայրիկս վաղը նորից աշխատանքի՞ է գնալու։
— Դեռ չգիտեմ։
Նա գլուխը կախեց։
— Երբեմն ես ուզում եմ, որ գիշերը տանը լինի։
Այդ նախադասությունը շատ ծանր տարա։
Նա ոչ մի թանկարժեք բան չէր ուզում։
Պարզապես ուզում էր, որ մայրը գիշերը իր կողքին լինի։
Հաջորդ առավոտ տեղի ունեցավ մի բան, որը փոխեց մեր բոլորի ծրագրերը։
Հայրս որոշել էր առավոտյան երեխաների համար նախաճաշ պատրաստել։
Անուշը դեռ հանգստանում էր։
Ես էլ մնացել էի օգնելու։
Հանկարծ հետևի սենյակից ճռճռոց լսվեց։
Հետո՝ բարձր ձայն։
Վազեցինք ներս։
Պատի մոտ դրված հին պահարանի վերին հատվածը թեքվել էր։
Երեխաները դրանից քիչ հեռու էին խաղում։
Բարեբախտաբար ոչ ոք չէր վնասվել։
Բայց պահարանի վերևի ծանր իրերը թափվել էին հատակին։
Ես կանգնած նայում էի։
Հայրս շփոթված էր։
— Երեկ պիտի ամրացնեի։
Նայեցի նրան։
— Պապ, դու ասում էիր՝ սենյակն արդեն պատրաստ է երեխաների համար։
Նա գլուխը կախեց։
— Մտածում էի՝ վտանգավոր բան չկա։
Այդ պահին իմ մեջ ամբողջ կուտակված անհանգստությունը դուրս եկավ։
— Պապ, դու լավ բան ես ուզում անել։ Բայց եթե այստեղ երեխա վնասվեր, ի՞նչ էինք անելու։
Նա ոչինչ չպատասխանեց։
Ես շարունակեցի.
— Դու չես կարող միայն բարի ցանկությամբ երեխաների գիշերելու տեղ կազմակերպել։ Պետք է համոզված լինենք, որ ամեն ինչ անվտանգ է։
Հայրս նստեց աթոռին։
Նրա դեմքը շատ հոգնած էր։
Մի քանի վայրկյան անց կամաց ասաց.
— Ճիշտ ես։
Այդ երկու բառերը առաջին անգամ էի լսում նրանից այդպիսի իրավիճակում։
Եվ հասկացա, որ ինքն էլ է վախեցել։
Այդ օրը երեխաներին տեղափոխեցինք տան հիմնական հատված՝ մինչև հետևի սենյակի անվտանգությունը ստուգելը։
Անուշի հետ որոշեցինք այլևս չշարունակել նույն գիշերային կարգը։
Մի քանի օր երեխաները մնացին մեր տանը՝ մեծահասակների նախապես համաձայնեցված խնամքով։
Այդ ընթացքում Անուշը ստացավ աշխատանքի հերթափոխը փոխելու հնարավորություն։
Նրան առաջարկեցին ցերեկային աշխատանք՝ առավոտյան ութից մինչև երեկոյան հինգը։
Աշխատավարձը մի փոքր պակաս էր։
Բայց նա արդեն կարող էր երեկոները երեխաների կողքին լինել։
Միաժամանակ հաջողվեց գտնել փոքրիկ բնակարան՝ դպրոցից ոչ շատ հեռու։
Տանտերը սկզբում կասկածում էր։
Բայց Անուշը ցույց տվեց իր աշխատանքային պայմանագիրը, և նրանք համաձայնության եկան։
Հայրիկս առաջարկեց օգնել առաջին ամսվա որոշ ծախսերի հարցում։
Ես էլ օգնեցի անհրաժեշտ կենցաղային իրերը տեղափոխել։
Մի քանի օր անց Անուշն ու երեխաները տեղափոխվեցին իրենց նոր բնակարան։
Մանեն շատ տխրեց։
— Մամ, նրանք էլ պապիկի մոտ չեն գիշերելու՞։
— Ոչ, աղջիկս։ Հիմա իրենց տունն ունեն։
— Իսկ մենք կարող ենք տեսնե՞լ նրանց։
— Իհարկե։
Նա մի քիչ մտածեց։
Հետո ասաց.
— Լավ է։ Բայց ես նրանց կարոտելու եմ։
Հայրս, որը մեզ լսում էր, մոտեցավ։
— Ես էլ եմ կարոտելու։
Երկուսը գրկեցին իրար։
Այդ պահին հասկացա, որ այս պատմությունը միայն Անուշի ու նրա երեխաների մասին չէ։
Հայրս նույնպես ամիսներ շարունակ մի նոր իմաստ էր գտել իր օրերի մեջ։
Երեխաների ներկայությունը նրան ուրախացրել էր։
Նա նորից առավոտյան շուտ էր արթնանում, նախաճաշ պատրաստում, դասերի մասին հարցնում։
Եվ գուցե հենց այդ պատճառով չէր ուզում ինձ պատմել։
Վախենում էր, որ ես կասեմ՝ մի՛ զբաղվիր ուրիշների խնդիրներով։
Բայց ես այլևս չէի ուզում այդպես վարվել։
Մի կիրակի, երբ բոլորս հավաքվել էինք հորս տանը, նրան առաջարկեցի մի բան։
— Պապ, եթե ուզում ես երեխաների հետ ժամանակ անցկացնել, կարող ենք այնպես կազմակերպել, որ դա քո ուժերի սահմաններում լինի։
Նա զարմացավ։
— Ինչպե՞ս։
— Մեր հարևան դպրոցի մոտ երեխաների արտադասարանական փոքրիկ կենտրոն կա։ Ես ճանաչում եմ կազմակերպիչներից մեկին։ Նրանք կամավորների կարիք ունեն՝ կարդալու, շախմատ խաղալու, երեխաներին տարբեր գործեր սովորեցնելու համար։
Հայրս ժպտաց։
— Ես ի՞նչ կարող եմ սովորեցնել։
— Շախմատ, օրինակ։
Նա ծիծաղեց։
— Դա կարող եմ։
— Կամ պատմել, թե ինչպես էիր այգին խնամում։
Նրա աչքերը լուսավորվեցին։
— Դե այդ մասին շատ բան գիտեմ։
Մի քանի շաբաթ անց հայրս սկսեց շաբաթը երկու անգամ այցելել կենտրոն՝ նախապես համաձայնեցված ժամերով։
Նա երեխաներին շախմատ էր սովորեցնում։
Երբեմն բակում նրանց հետ բույսեր էր տնկում։
Այդ ամենը տեղի էր ունենում կենտրոնի աշխատակիցների ներկայությամբ և կազմակերպված պայմաններում։
Հայրս երեկոյան տուն էր վերադառնում հոգնած, բայց ուրախ։
Եվ ամեն անգամ հեռախոսով պատմում էր, թե որ երեխան ինչ է սովորել։
Ես լսում էի ու ժպտում։
Այլևս չէի փորձում նրան համոզել, որ ամբողջ օրը տանը նստի։
Պարզապես ուզում էի, որ իր ցանկությունները իրականացնի ապահով ձևով։
Անցավ երեք ամիս։
Անուշն արդեն սովորել էր նոր աշխատանքային ժամերին։
Երեխաները հաճախում էին դպրոց ու խմբակներ։
Մի երեկո նա զանգեց ինձ։
— Նարինե ջան, ուզում էի շնորհակալություն հայտնել։
— Ինչի՞ համար։
— Որ այն գիշեր ինձ չմեղադրեցիր ու չթողեցիր մենակ։
Մի պահ լռեցի։
Հետո պատասխանեցի.
— Անուշ, ես սկզբում շատ էի վախեցել։ Բայց հետո հասկացա, որ միայն բարկանալով ոչինչ չէինք լուծի։
Նա կամաց ծիծաղեց։
— Ես էլ էի վախեցել։
— Գիտեմ։
— Հիմա առաջին անգամ երկար ժամանակ անց երեխաներիս հետ երեկոյան միասին եմ ճաշում։
Այդ խոսքերը ինձ շատ ուրախացրին։
Որովհետև սա արդեն իրական փոփոխություն էր։
Ոչ թե ժամանակավոր լուծում։
Այլ մի ընտանիքի կյանքի նոր կարգ։
Մի շաբաթ օր նորից գնացինք հորս տուն։
Մանեն անմիջապես վազեց բակ։
Հայրս նստած էր խաղողի վազի տակ՝ փոքրիկ սեղանի մոտ։
Երբ տեսավ աղջկաս, լայն ժպտաց։
— Իմ օգնականը եկա՜վ։
Մանեն ծիծաղեց։
— Պապ, ես հիմա ուրիշ գործ ունեմ։
— Ի՞նչ գործ։
— Պետք է քեզ շախմատում հաղթեմ։
Հայրս բարձր ծիծաղեց։
— Էդքան հեշտ չէ։
Նրանք նստեցին սեղանի մոտ։
Ես մի քիչ հեռու կանգնած նայում էի։
Հանկարծ հիշեցի այն գիշերը, երբ գաղտնի վերադարձել էի հորս տուն։
Մեքենան կանգնեցրել էի հարևան փողոցում։
Մտածում էի ամենավատ բաների մասին։
Պատկերացնում էի, որ հայրս ինչ-որ վտանգավոր գաղտնիք ունի։
Իսկ երբ տեսա աղջկաս գիշերվա երկուսին դարպասը բացելիս, հասկացա՝ ինչ-որ բան իսկապես սխալ է։
Բայց ճշմարտությունը միաժամանակ և՛ ավելի պարզ էր, և՛ ավելի բարդ։
Հայրս փորձել էր օգնել ուրիշ ընտանիքի։
Աղջիկս էլ, տեսնելով մեծերի դժվարությունները, որոշել էր իր փոքրիկ ուժերով մասնակցել։
Եվ երկուսն էլ ինձնից թաքցրել էին կատարվածը, որովհետև մտածել էին՝ ես չեմ հասկանա։
Այդ մտքից տխրեցի։
Գուցե վերջին տարիներին չափազանց հաճախ էի հորս ասում՝ դու արդեն տարեց ես, մի՛ արա, մի՛ գնա, մի՛ զբաղվիր։
Գուցե նա սկսել էր զգալ, որ իր կարծիքն ու որոշումները այլևս կարևոր չեն։
Բայց այդ գիշերից հետո մենք շատ բան սովորեցինք։
Ես՝ ավելի շատ լսել։
Հայրս՝ օգնություն խնդրել և ընդունել, որ ամեն բեռ մենակ վերցնել պետք չէ։
Իսկ Մանեն՝ հասկանալ, որ մեծերին սիրելը չի նշանակում գիշերվա երկուսին արթուն մնալ ու նրանց փոխարեն պատասխանատվություն կրել։
Այդ երեկո Մանեն նորից խնդրեց.
— Մամ, կարո՞ղ եմ պապիկի մոտ գիշերել։
Նայեցի հորս։
Նա ժպտաց։
— Եթե մաման համաձայն է, իհարկե։
Հարցրի աղջկաս.
— Իսկ գիշերը ի՞նչ եք անելու։
Նա ծիծաղեց։
— Քնելու ենք, մամ։ Ի՞նչ պիտի անենք։
Հայրս էլ ծիծաղեց։
— Խոստանում եմ՝ ժամը տասին բոլորս քնած կլինենք։
Համաձայնեցի։
Բայց այս անգամ ոչ մի գաղտնի պայմանավորվածություն չկար։
Գիտեի, թե որտեղ է քնելու աղջիկս։
Գիտեի, որ հայրս իրեն լավ է զգում։
Գիտեի, որ եթե որևէ խնդիր լինի, անմիջապես կզանգի։
Եվ ամենակարևորը՝ Մանեն այլևս չէր մտածում, թե ինչ-որ մեկի անվտանգությունն իր փոքրիկ ուսերին է։
Երբ պատրաստվում էի տուն վերադառնալ, հայրս մոտեցավ դարպասին։
— Նարինե, մի բան ասե՞մ։
— Ասա, պապ։
— Ես քեզնից թաքցրի, որովհետև մտածում էի՝ չես հասկանա։
Նայեցի նրան։
— Իսկ ես քեզ շատ էի սահմանափակում, որովհետև վախենում էի քեզ կորցնել։
Նա ժպտաց։
— Երևի երկուսս էլ պիտի մի քիչ փոխվենք։
Գրկեցի հորս։
— Երևի։
Երբ մեքենա նստեցի, հետևի հայելու մեջ տեսա նրանց։
Հայրս կանգնած էր դարպասի մոտ։
Մանեն գրկել էր նրա ուսերը։
Երկուսն էլ ժպտում էին։
Այդ պատկերը ինձ հիշեցրեց, թե որքան կարևոր է երեխաների ու տարեցների մտերմությունը։
Բայց նաև հասկացա մի բան, որի մասին նախկինում չէի մտածել։
Երեխան կարող է շատ սիրել պապիկին։
Պապիկը կարող է շատ սիրել թոռնիկին։
Նրանք կարող են միասին խաղալ, խոսել, ժամանակ անցկացնել։
Բայց երեխան երբեք չպետք է իրեն պարտավորված զգա պաշտպանել մեծահասակին այնպիսի խնդիրներից, որոնք միայն մեծերը կարող են լուծել։
Եվ եթե մի օր երեխան ասում է՝ «Ես խոստացել եմ չպատմել», պետք չէ անմիջապես ենթադրել ամենավատը։
Բայց չի կարելի նաև անտեսել։
Պետք է հասկանալ՝ ինչու է նա այդ խոստումը տվել, ինչ է դրանից զգում և արդյոք անվտանգ է։
Որովհետև երբեմն գաղտնիքի հետևում իսկապես վատ մտադրություն չկա։
Բայց նույնիսկ լավ մտադրությամբ սկսված գաղտնիքը կարող է երեխայի վրա դնել մի ծանրություն, որն իր տարիքին չի համապատասխանում։
Այդ օրը ես գաղտնի վերադարձել էի հորս տուն՝ վախենալով բացահայտել մի բան, որը կկործանի մեր ընտանիքը։
Փոխարենը գտա մի ընտանիք, որն օգնության կարիք ուներ, մի հայր, որը վախենում էր իրեն այլևս պետքական չզգալուց, և մի յոթ տարեկան աղջիկ, որը կարծում էր, թե գիշերը դարպաս բացելով կարող է բոլորին փրկել։
Եվ երբ վերջապես ամեն ինչ պարզ դարձավ, ամենակարևոր որոշումը ոչ թե որևէ մեկին մեղադրելն էր։
Այլ այն, որ այդ գիշերից հետո այլևս ոչ մի երեխա ստիպված չլինի արթուն սպասել դարպասի թակոցին։
