Միջքաղաքային ավտոբուսի վարորդ հայրս ճանապարհի կեսին կանգնեցրեց մեքենան ու հրաժարվեց շարժվել։ Քսան ուղևոր բղավում էին, իսկ ես մտածում էի՝ աշխատանքը կորցնելու է։ Բայց երբ մոտեցա վերջին նստարանին, մի երիտասարդ աղջիկ բռնեց ձեռքս ու շշնջաց. «Խնդրում եմ, ձեր հորը մի՛ մեղադրեք։ Նա միակն է, որ հասկացավ՝ ինչ է կատարվում»։
Հայրս՝ վաթսունմեկամյա Սամվելը, քսանութ տարի միջքաղաքային ավտոբուս էր վարում։
Այդ օրը նրա հետ Վանաձորից Երևան էի գնում։
Ես՝ երեսունհինգամյա Լուսինես, Երևանում աշխատանքային հանդիպում ունեի։
Ճանապարհի կեսին հայրս թեքվեց դեպի անվտանգ կանգառի հրապարակն ու կանգնեցրեց ավտոբուսը։
— Բոլորին խնդրում եմ մի քիչ սպասել,— ասաց։
Հետևից մի տղամարդ բղավեց.
— Վարո՛րդ, ինչո՞ւ կանգնեցիր։
Հայրս շրջվեց։
— Որովհետև մի հարց պիտի պարզենք։
Տղամարդը վեր կացավ։
— Էս ինչ անհեթեթություն է։ Մենք ուշանում ենք։
Մյուս ուղևորներն էլ սկսեցին դժգոհել։
Ես մոտեցա հորս։
— Պա՛պ, ի՞նչ է պատահել։
Նա նայեց վերջին շարքի կողմը։
— Էն աղջկան մոտեցի՛ր։
Ավտոբուսի վերջում մոտ քսան տարեկան աղջիկ էր նստած։
Դեմքը գունատ էր։
Կողքին կանգնած բարձրահասակ տղամարդը փորձում էր վերցնել նրա պայուսակը։
— Արի՛, իջնում ենք,— ասում էր նա։
Աղջիկը գլուխը տարուբերում էր։
— Ես չեմ իջնելու։
Տղամարդը բարկացավ։
— Քեզ ասացի՝ արի՛։
Հայրս մոտեցավ նրանց։
— Աղջիկը չի ուզում իջնել։ Բաց թողեք պայուսակը։
Տղամարդն ասաց.
— Ես իր եղբայրն եմ։ Մեր ընտանեկան գործն է։
Հայրս պատասխանեց.
— Ինձ համար կարևոր է՝ ինքը ինչ է ուզում։
Տղամարդը հանկարծ բղավեց.
— Դու ո՞վ ես, որ մեր ընտանիքի գործերին խառնվես։
Ուղևորները սկսեցին ավելի բարձր դժգոհել։
Ես մտածեցի՝ հայրս կարող է աշխատանքից զրկվել։
Մոտեցա աղջկան։
Նա բռնեց ձեռքս։
— Խնդրում եմ, ձեր հորը մի՛ մեղադրեք։ Նա միակն է, որ հասկացավ՝ ինչ է կատարվում։
— Ի՞նչ է կատարվում։
Աղջիկը հանեց պայուսակից ուսումնական հաստատության ընդունելության փաստաթուղթը։
— Ես քսան տարեկան եմ։ Երևանում սովորելու եմ։ Իսկ եղբայրս ինձ ստիպում է հետ գնալ, որովհետև տանը մի մարդ կա, որի խնամքը ուզում են ամբողջությամբ իմ վրա դնել։
Նա սկսեց լաց լինել։
— Բայց ամենասարսափելին դա չէ։ Երեկ իմ անունով հրաժարման դիմում են ուղարկել քոլեջ։ Ես երբեք նման բան չեմ գրել։
Հայրս լսեց վերջին նախադասությունը։
Հետո վերցրեց հեռախոսն ու ասաց.
— Մինչև էս աղջիկը չկարողանա իր որոշումը հստակ հայտնել՝ առանց ճնշման, ես ոչ մեկի պահանջով նրան ավտոբուսից չեմ իջեցնելու։
Շարունակությունը՝ առաջին մեկնաբանությունում 👇
Շարունակություն
Աղջկա անունը Սոնա էր։
Նա քսան տարեկան էր, ապրում էր Լոռու գյուղերից մեկում և որոշել էր Երևանում բուժքույրական գործ սովորել։
Քոլեջ ընդունվելու համար ամիսներ շարունակ պատրաստվել էր։
Քննությունները հանձնել էր։
Ընդունելության հաստատումն արդեն ստացել էր։
Այդ օրը պիտի հասներ Երևան՝ փաստաթղթային մի քանի հարց վերջնական կարգավորելու համար։
Բայց ընտանիքում բոլորը չէին համաձայնել նրա որոշմանը։
Ես նայեցի կողքին կանգնած տղամարդուն։
— Դուք իսկապե՞ս նրա եղբայրն եք։
— Հա՛, ես Արմենն եմ։ Ու իր համար պատասխանատու եմ։
Սոնան անմիջապես ասաց.
— Ես չափահաս եմ, Արմե՛ն։ Դու չես կարող իմ փոխարեն որոշել։
Տղամարդը բարկացավ։
— Մեր մոր վիճակը գիտե՞ս։ Դու գնալու ես Երևան, մենք ի՞նչ անենք։
Աղջիկը գլուխը կախեց։
Հայրս նրանց առաջարկեց հանգիստ խոսել կանգառի հրապարակում՝ անհրաժեշտության դեպքում համապատասխան օգնություն կանչելով։
Բայց Արմենը հրաժարվեց։
— Չէ՛։ Ինքը հիմա իջնելու է ինձ հետ։
Եվ կրկին բռնեց Սոնայի պայուսակը։
Հայրս կանգնեց նրանց միջև։
— Պայուսակը բաց թողեք։ Եթե ինքն ուզում է մնալ ավտոբուսում, դուք չեք կարող ստիպել իջնել։
Ուղևորները շարունակում էին դժգոհել։
Մի տղամարդ մոտեցավ հորս։
— Սամվե՛լ, քսան մարդ ենք։ Մեզ ինչո՞ւ ես պահում։
Հայրս պատասխանեց.
— Ես էլ եմ հասկանում, որ դուք շտապում եք։ Բայց հիմա մի ուղևորի անվտանգության հարց կա։ Կապ եմ հաստատում սպասարկող ընկերության հետ, որ ձեր ճանապարհը հնարավորինս շուտ շարունակեք։
Նա զանգեց պատասխանատուին և հայտնեց իրավիճակը։
Ես այդ ընթացքում մնացի Սոնայի կողքին։
Աղջիկը ամբողջ մարմնով դողում էր։
— Սոնա՛, դու ինչո՞ւ ես մենակ ճանապարհ ընկել,— հարցրի։
— Որովհետև այլ կերպ չէի կարող։
Նա պատմեց, որ հայրը մահացել էր հինգ տարի առաջ։
Մայրը՝ Ալվարդը, հիվանդ էր և վերջին շրջանում դժվարությամբ էր ինքնուրույն տեղաշարժվում։
Սոնան դպրոցն ավարտելուց հետո գրեթե ամբողջությամբ զբաղվել էր մոր խնամքով։
Հետո որոշել էր մասնագիտություն ստանալ։
Սկզբում մայրը համաձայնել էր։
Արմենն էլ չէր առարկել։
Բայց երբ պարզվել էր, որ Սոնան պիտի Երևանում ապրի և չի կարող ամեն օր գյուղ վերադառնալ, իրավիճակը փոխվել էր։
Եղբայրը սկսել էր պնդել, որ քոլեջ գնալը անպատասխանատվություն է։
— Ասում էր՝ դու աղջիկ ես, քեզ համար հեշտ է մորը խնամելը։ Ես ընտանիք ունեմ, աշխատում եմ,— պատմեց Սոնան։
— Իսկ դու չէի՞ր աշխատում։
— Տանը մորս էի խնամում։ Երբեմն նաև հարևանների երեխաներին էի դասապատրաստման օգնում։ Դրանով մի քիչ գումար էի հավաքում։
Ես նայեցի նրան։
— Ու էդ գումարով էլ Երևան պիտի գայի՞ր։
Նա գլխով արեց։
Քոլեջ ընդունվելու մասին իմանալուց հետո Սոնան սկսել էր տեղ փնտրել Երևանում։
Նրա նախկին ուսուցչուհին օգնել էր տեղեկանալ ուսանողական բնակության հնարավորությունների մասին։
Բայց նախորդ օրը եղբայրը հայտնել էր, թե այլևս քոլեջ գնալու կարիք չկա։
— Ինքը ասաց՝ արդեն դիմել եմ, որ քեզ դուրս թողնեն ցուցակից,— պատմեց Սոնան։
Ես զարմացա։
— Ինչպե՞ս կարող էր քո փոխարեն դիմել։
— Մենք ընդունելության ժամանակ նույն տան համակարգչից էինք օգտվում։ Երևի իմ էլեկտրոնային փոստից է ուղարկել։ Ես էլ չհավատացի, որ դա բավական է։
Աղջիկը ուսումնական հաստատության հետ կապվել էր և իմացել, որ իր անունից իսկապես էլեկտրոնային հաղորդագրություն է ստացվել՝ հրաժարվելու մասին։
Բայց դիմումը վերջնական ընդունված չէր, որովհետև անհրաժեշտ էր հաստատել դիմողի ինքնությունն ու կամքը։
Սոնան անմիջապես հայտնել էր, որ ինքը հրաժարման դիմում չի ներկայացրել։
Հաջորդ օրը ճանապարհ էր ընկել՝ հարցը անձամբ պարզելու համար։
Եղբայրը, իմանալով այդ մասին, նստել էր նույն ավտոբուսը։
Եվ ճանապարհին սկսել էր ճնշել, որ քույրը հաջորդ կանգառում իջնի ու հետ վերադառնա։
— Բայց պապան ինչպե՞ս իմացավ,— հարցրի։
Սոնան աչքերը սրբեց։
— Երբ նստում էինք, եղբայրս վարորդին ասաց՝ աղջիկը վատառողջ է, ճանապարհին հնարավոր է իջնենք։ Ձեր հայրը ինձ նայեց ու հարցրեց՝ դու քեզ լա՞վ ես զգում։
— Իսկ դու ի՞նչ ասացիր։
— Ասացի՝ լավ եմ։
Հետո Արմենը նստել էր նրա կողքին ու սկսել համոզել հետ գնալ։
Երբ ավտոբուսը մոտեցել էր հերթական կանգառին, եղբայրը կրկին ասել էր վարորդին.
— Էստեղ իջնելու ենք։
Հայրս հարցրել էր.
— Երկուսդ էլ համաձայն ե՞ք։
Արմենը պատասխանել էր քրոջ փոխարեն։
— Հա՛, իհարկե։
Բայց Սոնան հստակ ասել էր.
— Ես Երևան եմ գնում։ Չեմ ուզում իջնել։
Հայրս տեսել էր, որ Արմենը փորձում է քրոջը բռնի իջեցնել, և այդ փոքր կանգառում վեճը շարունակելը անվտանգ չէր համարել։
Նա մի փոքր առաջ շարժվել էր մինչև անվտանգ, մարդաշատ հրապարակը, որտեղ հնարավոր էր կանգնել և օգնություն կազմակերպել։
Այդտեղ էլ սկսվել էր վեճը։
Արմենը հանկարծ մոտեցավ մեզ։
— Սոնա՛, ինչքա՞ն ես պատրաստվում մեր ընտանիքը խայտառակել։
Աղջիկը վեր կացավ։
— Ես ոչ մեկին չեմ խայտառակում։ Ես ուզում եմ սովորել։
— Իսկ մամա՞ն։
— Մամային չեմ լքում։
— Ուրեմն ո՞վ պիտի խնամի։
Սոնան երկար նայեց եղբորը։
— Միայն ես չեմ նրա երեխան։
Այդ նախադասությունից հետո Արմենը լռեց։
Ես տեսա, որ այն նրան ավելի շատ ազդեց, քան նախորդ բոլոր խոսքերը։
Բայց նա դեռ չէր պատրաստվում ընդունել քրոջ որոշումը։
— Դու չես պատկերացնում՝ ինչ ծախսեր են լինելու,— ասաց։
— Պատկերացնում եմ։ Դրա համար էլ ծրագրել եմ աշխատել ու սովորել։
— Իսկ մինչև էդ մորս ո՞վ պիտի օգնի։
Սոնան պատասխանեց.
— Կարող ենք միասին լուծում գտնել։ Բայց իմ ամբողջ կյանքը դրա համար կանգնեցնել չեմ պատրաստվում։
Հայրս վերադարձավ։
Նա արդեն խոսել էր ընկերության պատասխանատուի հետ։
Քանի որ վեճի ընթացքում Արմենը մի քանի անգամ փորձել էր քրոջ կամքին հակառակ նրան իջեցնել, հայրս տեղեկացրել էր նաև համապատասխան ծառայությանը։
Մինչ իրավիճակը պարզվում էր, սպասարկող ընկերությունը կազմակերպեց, որ մյուս ուղևորները ճանապարհը շարունակեն այլ մեքենայով։
Մի քանիսը շարունակում էին դժգոհել։
Բայց երբ տեսան, որ Սոնան լաց է լինում և հրաժարվում է եղբոր հետ հեռանալ, նրանցից մի կին մոտեցավ։
— Աղջի՛կ ջան, եթե դու ուզում ես գնալ, իրավունք ունես քո որոշումը հայտնել։
Սոնան շնորհակալություն հայտնեց։
Արմենը նստեց նստարանին։
Առաջին անգամ այլևս չէր բղավում։
Մի քիչ հետո հնարավոր եղավ հանգիստ խոսել։
Սոնան կապ հաստատեց մոր հետ։
Ալվարդը սկզբում լաց էր լինում։
— Սոնա՛, դու ո՞ւր ես։
— Մա՛մ, Երևան եմ գնում։ Քոլեջի հարցերը պիտի կարգավորեմ։
— Արմենն ասում էր՝ դու չես ուզում սովորել։
Աղջիկը քարացավ։
— Ես նման բան չեմ ասել։
Մի պահ լռություն տիրեց։
Հետո մոր ձայնը լսվեց։
— Ես մտածում էի՝ դու ինքդ ես հրաժարվել։
Սոնան սկսեց արտասվել։
— Մա՛մ, ես երկու տարի է՝ պատրաստվում եմ։ Ինչպե՞ս կարող էի հրաժարվել։
Ալվարդը մի քիչ լռեց։
— Ես չեմ ուզում, որ իմ պատճառով կյանքդ կանգնի, աղջի՛կս։
Այդ պահին Արմենը վեր կացավ։
— Մա՛մ, բա ո՞վ պիտի քեզ օգնի։
Մայրը պատասխանեց.
— Երկուսդ էլ իմ երեխաներն եք։ Ու ես չեմ ուզում, որ մեկը մյուսի կյանքը տնօրինի իմ անունից։
Արմենը այլևս չխոսեց։
Այդ օրը Սոնան շարունակեց ճանապարհը։
Նրան ուղեկցելու հարցը կազմակերպվեց իր ընտրությամբ և ապահով պայմաններում։
Հայրս ավելի ուշ վերադարձավ աշխատանքային երթուղուն։
Բայց պատմությունն այդքանով չավարտվեց։
Ընկերությունում քննարկեցին, թե ինչու էր նա երկար ժամանակ կանգնեցրել ավտոբուսը։
Ուղևորներից մի քանիսը բողոք էին ներկայացրել։
Հայրս ստիպված եղավ բացատրություն տալ։
Նա ամբողջությամբ ներկայացրեց տեղի ունեցածը, այդ թվում՝ ինչու էր անվտանգ կանգառ ընտրել և ինչպես էր կապվել պատասխանատուների հետ։
Նրան չազատեցին աշխատանքից։
Բայց հիշեցրին, որ նման իրավիճակներում պետք է հնարավորինս արագ տեղեկացնել ընկերությանը և ապահովել մյուս ուղևորների շարունակական փոխադրումը։
Հայրս համաձայնեց։
— Ես էլ չէի ուզում քսան մարդու ճանապարհը կանգնեցնել,— ասաց նա։— Բայց չէի կարող ձևացնել, թե չեմ լսում, երբ չափահաս մարդը հստակ ասում է՝ ինձ մի՛ ստիպեք։
Երկու շաբաթ անց Սոնան զանգեց ինձ։
Նա արդեն Երևանում էր։
Քոլեջում հաստատել էր, որ հրաժարման դիմումն իրենից չի եկել, և շարունակելու է ուսումը։
Իր անունով հաղորդագրություն ուղարկելու հանգամանքը նույնպես հայտնել էր համապատասխան պատասխանատուներին։
Նա պատմեց, որ մոր խնամքի հարցով ընտանիքում նոր քննարկումներ են սկսվել։
Արմենը սկզբում չէր ուզում մասնակցել։
Բայց հետո ստիպված էր ընդունել, որ միայն քրոջը տուն պահելով հարցը չի լուծվելու։
Ընտանիքն ուսումնասիրում էր խնամքի կազմակերպման տարբերակները՝ հարազատների օգնությունը, համայնքային հասանելի ծառայություններն ու վճարովի աջակցությունը՝ իրենց հնարավորությունների սահմաններում։
Դեռ ամեն ինչ լուծված չէր։
Սակայն Սոնան այլևս չէր հրաժարվում կրթությունից՝ միայն այն պատճառով, որ եղբայրը այդպես էր պահանջում։
Մի ամիս անց հայրս հերթական անգամ Երևան էր վերադարձել։
Տուն մտնելուն պես ասաց.
— Լուսի՛ն, այսօր մի լավ բան է եղել։
— Ի՞նչ։
— Սոնային եմ տեսել։
Զարմացա։
— Որտե՞ղ։
— Ավտոկայանում։ Ընկերուհու հետ էր։ Դասերից հետո գնում էին գյուղ՝ մորը տեսնելու։
— Հետը խոսե՞լ ես։
Հայրս ժպտաց։
— Հա՛։ Ասաց՝ առաջին քննությունն արդեն հանձնել է։
Հետո մի պահ լռեց։
— Գիտե՞ս՝ ինչ ասաց։
— Ի՞նչ։
— Ասաց՝ էն օրը, որ մեքենան կանգնեցրի, առաջին անգամ զգաց, որ իրենից բացի ուրիշ մեկն էլ պատրաստ է լսել, թե ինքն ինչ է ուզում։
Ես նայեցի հորս։
Հիշեցի, թե ինչպես էի ավտոբուսի մեջ վախենում՝ աշխատանքը կկորցնի։
Իսկ հիմա հասկանում էի, որ ինքը շատ հստակ էր գիտակցել՝ ինչու է կանգնեցնում մեքենան։
Երեկոյան նստեցինք պատշգամբում։
Ես հարցրի.
— Պա՛պ, դու էդ օրը չէի՞ր վախենում։
— Վախենում էի։
— Ինչի՞ց։
— Որ սխալ բան կանեմ։ Որ ուղևորներն ավելի կբարկանան։ Որ աղջկան կթողնեմ առանց օգնության։
— Ու ո՞նց որոշեցիր։
Նա մի քիչ մտածեց։
— Երբ Արմենն ասաց՝ իմ քույրն է, իմ գործն է, հասկացա՝ հենց էդտեղ է խնդիրը։ Նա մտածում էր, որ քրոջ փոխարեն որոշելու իրավունք ունի։
Հայրս նայեց ինձ։
— Լուսի՛ն, դու հիշո՞ւմ ես՝ երբ քսան տարեկան էիր, ես էլ էի ուզում, որ իմ ընտրած աշխատանքն անես։
Ժպտացի։
— Հիշում եմ։ Դրա համար երեք ամիս չէինք խոսում։
Նա գլուխը կախեց։
— Ես էլ ժամանակին դժվարությամբ եմ հասկացել, որ երեխաներս իրենց կյանքն ունեն։
Մի պահ լռեցինք։
Հետո ասաց.
— Էդ օրը Սոնայի եղբոր մեջ մի քիչ ինձ էլ տեսա։ Ու չէի ուզում, որ աղջիկը տարիներ հետո հիշի՝ բոլորը լուռ էին, երբ իրեն ստիպում էին հրաժարվել իր ուզածից։
Ես բռնեցի հորս ձեռքը։
Այդ երեկո նա ինձ այլևս ոչինչ չպատմեց։
Բայց հաջորդ առավոտ նորից շուտ արթնացավ, հագավ աշխատանքային վերնաշապիկն ու գնաց ավտոկայան։
Ու երբ մեքենան շարժվեց, մտածեցի՝ երբեմն ամենաճիշտ որոշումը հենց ժամանակին կանգ առնելն է։
