«Մայրս 69 տարեկանում երեխաներիս ձեռքերը դրեց իմ ձեռքի մեջ ու նստեց Դիլիջան գնացող ավտոբուսը։ Ես գոռացի՝ էլ մեր տուն չգաս… Բայց երկու ամիս անց ես էի նրա առաջ լաց լինում»
Գեղարվեստական պատմություն
— Մա՛մ, եթե հիմա նստեցիր էդ ավտոբուսն ու գնացիր, իմացիր՝ մեր տուն էլ հետ չես գալու։
Մայրս նույնիսկ չփորձեց արդարանալ։
Կանգնել էր Երևանի ավտոկայանում՝ հին կապույտ ճամպրուկը ոտքերի մոտ։ Մի ձեռքով բռնել էր յոթ տարեկան աղջկաս, մյուսով՝ չորս տարեկան տղայիս։
Ինձ տեսնելուն պես երեխաների ձեռքերը դրեց իմ ձեռքի մեջ։
— Նարինե՛, ես քեզ երեք շաբաթ առաջ եմ ասել, որ գնում եմ։
— Ասել ես, բայց չէի պատկերացնում, որ իսկապես կգնաս։ Էս երկու երեխային ո՞ւմ թողնեմ։
Մայրս 69 տարեկան էր։ Ամուսինս առաքիչ էր աշխատում, ես՝ խանութում։ Տարիներ շարունակ հենց նա էր երեխաներին մանկապարտեզից ու դպրոցից վերցնում, կերակրում, դասերն անում նրանց հետ։
Առանց նրա մեր ամբողջ կյանքը խառնվելու էր։
— Երկու ամսով եմ գնում,— ասաց մայրս։— Դիլիջանում աշխատանք են առաջարկել։
Ես ծիծաղեցի։
— Ի՞նչ աշխատանք, մա՛մ։ Քո տարիքում ո՞վ է քեզ աշխատանքի վերցնում։
Նա ոչինչ չպատասխանեց։
Միայն բացեց ճամպրուկի կողքի գրպանը և հանեց փոքրիկ, խնամքով ծալված մի կտոր։
Վրան ծաղկավոր նախշ էր՝ հին հայկական գորգերի նման։
— Սա իմ աշխատանքն է, Նարինե՛։ Երիտասարդներին գորգագործություն եմ սովորեցնելու։
Ես արդեն զայրույթից չէի մտածում։
— Քո թոռներին թողնում ես, որ օտարների՞ն սովորեցնես։ Դրա՞ համար ես մեզ պետք։
Մայրս մի պահ նայեց ինձ։
Հետո ասաց.
— Դու ճիշտ ես։ Էսքան տարի ես ձեզ միայն դրա համար եմ պետք եղել։
Ավտոբուսի վարորդը կանչեց ուղևորներին։
Մայրս ծնկի իջավ, համբուրեց երեխաներին ու բարձրացավ ավտոբուս։
Իսկ երբ մեքենան շարժվեց, աղջիկս բռնեց թևս ու հարցրեց.
— Մա՛մ, տատիկին ինչո՞ւ ասացիր, որ էլ մեր տուն չգա։ Էդ դեպքում ինքը որտե՞ղ պիտի ապրի։
Ես պատասխան չունեի։
Բայց ամենացավալին դեռ առջևում էր։
Շարունակությունը՝ առաջին մեկնաբանությունում 👇
Շարունակություն
Ավտոկայանից տուն վերադարձանք առանց խոսելու։
Տղաս՝ Դավիթը, ամբողջ ճանապարհին հարցնում էր՝ տատիկը վաղը կգա՞։
Ես ամեն անգամ ասում էի.
— Չգիտեմ։
Աղջիկս՝ Լուսինեն, լուռ նստած էր։ Նա արդեն բավական մեծ էր հասկանալու, որ տատիկը պարզապես հյուր չէր գնացել։
Տուն մտնելուն պես զանգեցի ամուսնուս՝ Արտակին։
— Մայրս գնաց։ Հիմա տեսնենք՝ երեխաներին ոնց ենք պահելու։
Արտակը մի պահ լռեց։
— Նարինե՛, բայց մայրդ նախապես ասել էր։ Ես քեզ էլ էի հիշեցրել, որ պիտի ուրիշ ձև կազմակերպենք։
— Դու հիմա իրե՞ն ես պաշտպանում։
— Ես ասում եմ՝ երեք շաբաթ ունեինք։ Դու համոզված էիր, որ վերջին պահին միտքը կփոխի։
Հեռախոսն անջատեցի։
Այդ երեկո առաջին անգամ հասկացա, թե ինչքան աշխատանք էր մայրս անում մեր տանը։
Առավոտյան Դավիթին մանկապարտեզ էի տանում, հետո վազում աշխատանքի։ Արտակը Լուսինեին դպրոց էր հասցնում։ Երեկոյան պիտի հասցնեինք նրանց վերցնել, ուտելիք պատրաստել, հագուստը լվանալ, հաջորդ օրվա ամեն ինչը կարգավորել։
Առաջին երեք օրն իսկական խառնաշփոթ էր։
Չորրորդ օրը ստիպված աշխատանքային ժամերիս փոփոխություն խնդրեցի։ Արտակն էլ առաքման պատվերներն այնպես դասավորեց, որ որոշ օրեր երեխաներին ինքը վերցնի։
Աշխատանքիս ղեկավարն ընդառաջ եկավ։ Իսկ մեր հարևան Սուսաննան համաձայնեց շաբաթը երկու օր Լուսինեին դպրոցից վերցնել՝ պայմանավորված վճարով։
Պարզվեց՝ հնարավոր էր։
Պարզապես նախկինում այդ ամենը կազմակերպելու անհրաժեշտություն չէինք տեսնում։
Մայրս միշտ կար։
Երկրորդ շաբաթվա վերջում Լուսինեն դպրոցից տուն բերեց նկարչության ալբոմը։
Մի էջում նկարել էր մեր ընտանիքին։
Ես, Արտակը, Դավիթը, ինքը…
Իսկ թղթի վերևում փոքրիկ ավտոբուս էր նկարել։
— Էս ի՞նչ է,— հարցրի։
— Տատիկն է գնում։
— Ինչո՞ւ մեզ հետ չես նկարել։
Աղջիկս մատիտը դրեց սեղանին։
— Որովհետև դու ասեցիր՝ էլ մեր տուն չգա։
Սիրտս կծկվեց։
— Լուսի՛ն, ես բարկացած էի։
— Բայց տատիկը լսեց։
Ես նրա կողքին նստեցի։
Այդ օրը առաջին անգամ աղջկաս պատմեցի, թե ինչով է զբաղվում տատիկը Դիլիջանում։
Մայրս երիտասարդ տարիներին գորգագործություն էր սովորել իր մորից։ Ամուսնանալուց հետո տարիներ շարունակ տանը գորգեր էր գործում, բայց աշխատանքը երբեք սեփական անունով չէր վաճառել։
Հայրս էր պատվիրատուների հետ պայմանավորվում։ Մայրս պարզապես գործում էր։
Հորիցս հետո նա այլևս մեծ գործեր չէր սկսել։ Նախ ինձ էր օգնում, հետո՝ երեխաներիս։
Մի քանի ամիս առաջ հորաքրոջս աղջիկը լուսանկարել էր մորս գործած փոքրիկ գորգերից մեկը և, նրա համաձայնությամբ, ուղարկել Դիլիջանի արհեստագործական մի աշխատանոց։
Այնտեղից առաջարկել էին երկու ամիս աշխատել՝ երիտասարդներին ավանդական հանգույցներն ու նախշերը սովորեցնելով։
Աշխատանքը վճարովի էր։ Մայրս ապրելու էր աշխատանոցի տրամադրած փոքրիկ սենյակում։
Երբ առաջարկն ստացել էր, ուրախությունից նույնիսկ չէր քնել։
Բայց ես չէի հարցրել՝ ինչու է այդքան ուրախ։
Ես միայն ասել էի.
— Լավ, մա՛մ, հերիք է երազես։ Հիմա մեր երեխաների հարցը ո՞նց պիտի լինի։
Մի երեկո, երբ երեխաներն արդեն քնած էին, Արտակը խոհանոց բերեց մորս հին աշխատանքային պայուսակը։
— Սա մոռացել է։ Զանգել էր, խնդրեց՝ ուղարկենք։
Պայուսակում թելեր կային, մկրատ, փոքրիկ չափերիզ և մի քանի կիսատ գործվածք։
Արտակը վերցրեց դրանցից մեկը։
— Նայի՛ր, ինչ սիրուն բան է։
Դա փոքրիկ գորգ էր՝ դեռ չավարտված։
Երկու անկյունում նախշեր կային, իսկ կենտրոնում՝ երեք ծաղիկ։
— Էս Լուսինեի համար է սկսել,— ասաց Արտակը։— Ինձ մի ամիս առաջ ցույց էր տվել։
— Ինձ ինչո՞ւ չի ցույց տվել։
Ամուսինս երկար նայեց ինձ։
— Որովհետև վերջին շրջանում երբ մայրդ իր գործերից էր խոսում, դու միշտ ասում էիր՝ հետո, հիմա ժամանակ չունեմ։
Ես ուզում էի հակաճառել։
Բայց չկարողացա։
Հիշեցի, թե ինչպես էր մայրս մի անգամ խնդրել ինձ գունավոր թելեր բերել։ Ես մոռացել էի։
Հետո երկրորդ անգամ էր խնդրել։ Ես բարկացել էի.
— Մա՛մ, ես ամբողջ օրը վազվզում եմ, դու էլ թելերից ես խոսում։
Նա այլևս չէր խնդրել։
Այդ գիշեր երկար նստեցի խոհանոցում՝ կիսատ գորգը ձեռքիս։
Հետո զանգեցի մորս։
Նա պատասխանեց միայն չորրորդ զանգից հետո։
— Հա՛, Նարինե ջան։
Ձայնը նույնն էր։
Բայց ինչ-որ բան փոխվել էր։
Առաջին անգամ նա չէր հարցնում՝ երեխաները ճաշե՞լ են, շորերը լվացե՞լ եմ, վաղը ինչ եմ պատրաստելու։
Պարզապես սպասում էր, որ ես խոսեմ։
— Մա՛մ, քո պայուսակը գտնվել է։ Վաղը կուղարկենք։
— Շնորհակալ եմ, բալես։
Մի քանի վայրկյան լռեցինք։
Հետո հարցրի.
— Դիլիջանում լա՞վ ես։
Մայրս կարծես չհավատաց, որ հենց դա եմ հարցնում։
— Լավ եմ։ Գիտե՞ս, այսօր երկու աղջիկ առաջին անգամ մենակ հանգույցներ արեցին։ Մեկը քսան տարեկան է, մյուսը՝ երեսուներկու։ Շատ ուշադիր են սովորում։
Նրա ձայնի մեջ ուրախություն կար։
Այնպիսի ուրախություն, որը վաղուց չէի լսել։
— Մա՛մ… էն օրը ավտոկայանում ասածներիս համար ներիր։
Նա լռեց։
Հետո կամաց պատասխանեց.
— Նարինե՛, ես գիտեմ՝ դու շատ հոգնած ես։ Բայց ես էլ եմ հոգնել։ Ոչ թե երեխաներից։ Ես նրանց կյանքիցս շատ եմ սիրում։ Հոգնել եմ նրանից, որ իմ բոլոր օրերը ուրիշների ժամացույցներով են անցնում։
Արցունքներս սկսեցին հոսել։
— Դու մեզ համար շատ բան ես արել։
— Գիտեմ։ Ու չեմ ափսոսում։ Բայց ես էլ դեռ ուզում եմ մի բան անել, որը միայն իմն է։
Երկու ամիս անց աշխատանոցում փոքրիկ ցուցադրություն կազմակերպեցին։
Մայրս նախապես հրավիրել էր մեզ։
Ես հատուկ այդ օրվա համար ազատ օր վերցրի։ Արտակն էլ աշխատանքի չգնաց։
Երեխաների հետ գնացինք Դիլիջան։
Մայրս մեզ սպասում էր աշխատանոցի բակում։
Նա ուրիշ տեսք ուներ։
Նույն մոխրագույն մազերն էին, նույն կնճիռները, նույն փոքրիկ հասակը։
Բայց կանգնած էր ուղիղ, հանգիստ, ժպիտով։
Մեզ տեսնելուն պես Դավիթը վազեց նրա մոտ։
— Տատի՜, դու էլ չե՞ս գնալու։
Մայրս գրկեց նրան։
— Գնալու եմ, բալես։ Բայց արդեն ուրիշ օրերին։ Իսկ դու ուզո՞ւմ ես տեսնել՝ ինչ եմ գործել։
Դավիթը գլխով արեց։
Ներս մտանք։
Պատերին կախված էին աշխատանոցի մասնակիցների գործերը։
Մի անկյունում էլ՝ մորս պատրաստած մեծ գորգը։
Դրա կողքին փոքրիկ թղթի վրա գրված էր.
«Վարպետ՝ Սոնա»։
Ես կանգ առա։
Մորս անունը։
Ոչ թե «Նարինեի մայրիկը»։
Ոչ թե «Դավիթի ու Լուսինեի տատիկը»։
Պարզապես՝ Սոնա։
Այդ պահին աշխատանոցի ղեկավարն ասաց.
— Սոնան մեզ շատ է օգնել։ Երիտասարդները նրանից ոչ միայն տեխնիկա են սովորել, այլ նաև հին նախշերի պատմությունները։ Մենք նրան առաջարկել ենք շարունակել դասավանդել շաբաթական երկու օր։
Շրջվեցի դեպի մայրս։
— Ու դու ի՞նչ ես որոշել։
Նա առաջին անգամ ինձ պատասխանելուց առաջ չնայեց դեմքիս՝ կարծես թույլտվություն խնդրելով։
— Համաձայնել եմ, Նարինե՛։ Ամեն շաբաթ երկու օր կգամ։ Մնացած օրերը Երևանում կլինեմ։
Ես մոտեցա նրան։
— Մա՛մ, լավ ես արել։
Նա բռնեց ձեռքս։
— Չե՞ս բարկանում։
Այդ հարցից ավելի շատ ցավ զգացի, քան ավտոկայանում նրա բոլոր խոսքերից։
— Չէ՛, մա՛մ։ Էլ չեմ բարկանում։
Գրկեցի նրան ու սկսեցի արտասվել։
Մայրս թեթև շոյեց մազերս։
— Դե հերի՛ք է, աղջի՛կս։ Մարդիկ կնայեն։
Ես ծիծաղեցի արցունքների միջից։
— Թող նայեն։
Այդ պահին Լուսինեն մեզ մոտեցավ՝ ձեռքին տատիկի ավարտած փոքրիկ գորգը։
Երեք ծաղիկ ուներ։
— Տատի՛, էս մե՞րն է։
— Քոնն է, բալես։ Երեք ծաղիկը դու ես, Դավիթն ու ես։
Աղջիկս գորգը սեղմեց կրծքին։
— Տա՛տ, բայց ինչո՞ւ երեք։ Մաման էլ կա, պապան էլ։
Մայրս ժպտաց։
— Որովհետև էս գործը սկսել էի, երբ մտածում էի՝ կյանքումս միայն երեքիս համար եմ ժամանակ գտնում։ Հետո հասկացա՝ կարելի է բոլորիդ սիրել ու ինձ էլ չմոռանալ։
Լուսինեն նայեց գորգին։
— Ուրեմն մյուսի մեջ հինգ ծաղիկ կգործե՞ս։
— Եթե օգնես, միասին կգործենք։
Երեխան ուրախությունից թռավ տեղում։
Երբ դուրս էինք գալիս, աշխատանոցի ղեկավարը մորս հանձնեց նրա աշխատանքի վարձատրության վերջին մասը։
Մայրս գումարը դրեց իր պայուսակի մեջ։
Ես տեսա ու հանկարծ հիշեցի՝ մի ժամանակ նա իր ձեռքով գործած գորգերի դիմաց երբեք անձամբ չէր վարձատրվել։
Այդ օրը նրա աչքերում այնպիսի հպարտություն կար, որ չկարողացա չժպտալ։
Երեկոյան վերադարձանք Երևան։
Մայրս մեր տանը չմնաց։ Գնաց իր բնակարանը՝ հանգստանալու։
Հաջորդ առավոտ երեխաները զանգեցին նրան։
— Տատի՛, այսօր կգա՞ս։
— Երեկոյան կգամ, բալես։ Առավոտյան գործ ունեմ։
Դավիթը շրջվեց դեպի ինձ։
— Մա՛մ, տատիկը զբաղվա՞ծ է։
Ես վերցրի հեռախոսը և ասացի.
— Հա՛, բալես։ Տատիկը իր աշխատանքն ունի։
Հետո բարձրախոսը միացրի, որ մայրս էլ լսի։
— Մա՛մ, երեկոյան արի։ Բայց երեխաներին պահելու համար չէ։ Քո սիրած ճաշն եմ պատրաստելու։ Հյուր ես գալու։
Հեռախոսի մյուս կողմից մի քանի վայրկյան լռություն տիրեց։
Հետո մայրս ծիծաղեց։
— Լավ, աղջի՛կս։ Էս անգամ ես էլ դատարկ ձեռքով չեմ գա։ Նոր գորգի նախշ եմ մտածել։ Կուզեմ՝ Լուսինեն օգնի գույներն ընտրել։
Այդ երեկո նա մեր տուն մտավ ոչ թե հոգնած ու շտապող, այլ ժպտացող։
Եվ առաջին անգամ, երբ երեխաները վազեցին դեպի նրան, ես չասացի.
«Մա՛մ, մի քիչ պահի, գործ ունեմ»։
Ես բացեցի սեղանը, հինգ բաժակ դրեցի ու կանչեցի.
— Եկե՛ք, բոլորս միասին նստենք։
