«Մայրս փակեց Ստեփանավանի մեր բակի դարպասը, երբ մարդիկ եկել էին հին ընկուզենին կտրելու։ Բայց մասնագետի մեկ հարցից հետո ես չկարողացա նայել նրա աչքերին»
— Էդ ծառին ձեռք տվողը մեր բակ այլևս ոտք չի դնի։
71-ամյա մայրս կանգնած էր ընկուզենու առաջ՝ երկու ձեռքով գրկած հաստ բունը։
Ես երբեք նրան այդքան բարկացած չէի տեսել։
Ստեփանավանի մեր տան բակում այդ ծառը քառասունչորս տարի էր աճում։ Հայրս էր տնկել այն, երբ նոր էին ամուսնացել։
Հայրս մահացել էր վեց տարի առաջ։ Իսկ ընկուզենին մնացել էր։
Ամեն ամառ մայրս նրա տակ էր սեղան գցում, հարևաններին սուրճի հրավիրում։
Բայց վերջին օրերին ծառը սկսել էր թեքվել դեպի տան կողմը։ Հողի վրա ճաքեր էին առաջացել, իսկ քամու ժամանակ հաստ ճյուղերը վտանգավոր մոտ էին պատուհաններին։
Ես՝ 43-ամյա Դավիթս, որոշել էի այն կտրել։
— Մա՛մ, ես չեմ կարող սպասել, մինչև ծառը տան վրա ընկնի։
— Քո հայրը էս ծառը իր ձեռքերով է տնկել։
— Պապան էլ չէր ուզենա, որ տունը վնասվեր։
Այդ պահին բակ մտավ ծառերի վիճակը գնահատող մասնագետը՝ Սամվելը։
Նա երկար զննեց բունը, հետո շրջեց ծառի շուրջը։
Հանկարծ կանգ առավ նոր սալահատակի մոտ։
— Դավի՛թ, էստեղ վերջերս հողային աշխատանքներ արվե՞լ են։
— Հա՛։ Երկու շաբաթ առաջ ջրահեռացման խողովակ ենք անցկացրել։ Նկուղը խոնավանում էր։
Սամվելը ծնկի իջավ, նայեց հողի ճաքերին ու հարցրեց.
— Իսկ խրամատ փորելիս հաստ արմատներ չե՞ք վնասել։
Ես լռեցի։
Մայրս բաց թողեց ծառի բունը։
— Դավի՛թ, ի՞նչ արմատներ։
Սամվելը շարունակեց.
— Էստեղ առնվազն երկու խոշոր արմատ է կտրված եղել։ Հենց տան կողմում՝ բնից շատ մոտ։ Հնարավոր է՝ ծառի հենարանային համակարգը լրջորեն վնասվել է։
Մայրս մոտեցավ ինձ։
— Տղա՛ս, էդ ո՞վ է կտրել։
Այդ պահին հիշեցի, թե ինչ էի ասել բանվորներին երկու շաբաթ առաջ։
«Եթե արմատները խանգարեն, կտրեք։ Կարևորը՝ խողովակը ժամանակին անցկացնենք»։
Մայրս սպասում էր պատասխանիս։
Ես հազիվ արտաբերեցի.
— Մա՛մ… ես եմ ասել։
Նրա դեմքը միանգամից փոխվեց։
— Այսինքն՝ դու նախ վնասել ես հորդ ծառը, հետո ինձ համոզում ես, որ այն վտանգավո՞ր է։
Եվ առաջին անգամ կյանքում մայրս ինձ ասաց.
— Դավի՛թ, հիմա դու պիտի որոշես՝ ծառը փրկե՞լ, թե՞ ընդունել, որ արդեն ուշ է։
Շարունակությունը՝ առաջին մեկնաբանությունում 👇
Շարունակություն
Սամվելը խնդրեց մեզ հեռանալ ծառից։
— Առայժմ այստեղ ոչ ոք թող չկանգնի։ Հատկապես տան կողմում։
Մայրս դժվարությամբ հետ քաշվեց։
Ես օգնեցի նրան նստել բակի մյուս ծայրում։
Մասնագետը շարունակեց զննումը։ Նա ուսումնասիրեց բնի թեքությունը, հողի բարձրացած հատվածը և ջրահեռացման խողովակի անցկացման տեղը։
Հետո հարցրեց.
— Խրամատը քանի՞ սանտիմետր հեռավորությամբ էր անցնում ծառից։
— Մոտ մեկ մետր,— պատասխանեցի։
— Իսկ կտրած արմատները հաստ էի՞ն։
— Երկուսն էլ բավական հաստ էին։ Բանվորները նույնիսկ դժվարությամբ էին կտրել։
Սամվելը ծանր շունչ քաշեց։
— Խոշոր արմատներն են ծառը պահում հողի մեջ։ Երբ դրանք վնասվում են, հատկապես բնին մոտ, ծառը կարող է կորցնել կայունությունը։ Միայն ճյուղերն ու տերևները նայելով հնարավոր չէ հասկանալ՝ որքան վտանգավոր է վիճակը։
Մայրս լսում էր՝ ձեռքերը ծնկներին դրած։
— Իսկ փրկելու տարբերակ չկա՞,— հարցրեց։
— Նախ պետք է ամբողջական գնահատում անենք։ Բայց այն, ինչ հիմա տեսնում եմ, լուրջ անհանգստանալու պատճառ է։ Ծառը թեքված է դեպի բնակելի տունը, և հողը սկսել է բարձրանալ հակառակ կողմում։
Հետո դիմեց ինձ։
— Մինչև վերջնական որոշումը բակի այս հատվածը փակ պահեք։ Ոչ ոք չպիտի ծառի տակ կանգնի։
Ես գլխով արեցի։
Մայրս ոչինչ չասաց։
Դա ամենածանր լռությունն էր։
Երկու շաբաթ առաջ ամեն ինչ բոլորովին այլ կերպ էր սկսվել։
Մեր տան նկուղը վերջին անձրևներից հետո խոնավացել էր։ Պատերի տակ ջուր էր հավաքվում։
Ես որոշել էի բակը կարգի բերել, ջրահեռացման համակարգ տեղադրել և նոր սալահատակ անել։
Մայրս սկզբում ուրախացել էր։
— Վերջապես տունը կչորանա, տղա՛ս։
Բայց երբ տեսել էր, թե որտեղ եմ պատրաստվում խողովակ անցկացնել, խնդրել էր ծառից հեռու փորել։
Ես պատասխանել էի.
— Մա՛մ, էդպես խողովակը երկար կլինի, գործն էլ՝ թանկ։
— Թող մի քիչ թանկ լինի։ Արմատներին չկպնեք։
Ես նույնիսկ չէի լսել մինչև վերջ։
Համոզված էի՝ մեծ ծառին երկու արմատ պակասելը ոչինչ չի անի։
Բանվորներն էլ զգուշացրել էին, որ հաստ արմատներ կան։
Ես ասել էի՝ շարունակեն։
Այն ժամանակ շտապում էի։
Ուզում էի՝ աշխատանքները ավարտվեն մինչև հերթական անձրևները։
Երկու օրում խողովակը անցկացրինք։ Հետո բակը հարթեցրինք։
Միայն տասն օր անց նկատեցի, որ ընկուզենին նախկինից ավելի թեք է երևում։
Սկզբում մտածեցի՝ աչքիս է թվում։
Բայց երբ մի առավոտ տեսա բնի հակառակ կողմում ճաքած ու բարձրացած հողը, վախեցա։
Այդ ժամանակ էլ որոշեցի ծառը հեռացնել։
Մորս չէի պատմել արմատների մասին։
Որովհետև գիտեի՝ եթե իմանա, ինձ չի ների։
Երեկոյան մայրիկին գտա խոհանոցում։
Նա սեղանին դրել էր հորս հին աշխատանքային ձեռնոցները։
— Դավի՛թ, հիշո՞ւմ ես՝ հայրդ ոնց էր ընկույզ հավաքում։
— Հիշում եմ։
— Ամեն տարի ասում էր՝ էս անգամ բերքը քիչ է, բայց մյուս տարի շատ կլինի։
Մայրս թույլ ժպտաց։
— Իսկ երբ դուք փոքր էիք, էդ ծառի տակ երեքով խաղում էիք։ Հայրդ միշտ զգուշացնում էր՝ ճյուղերին չբարձրանաք։
Նա ձեռնոցները վերցրեց։
— Քո հայրը էս ծառի տակ վերջին անգամ նստել էր հիվանդանոց գնալուց մի օր առաջ։
Ես գլուխս կախեցի։
— Մա՛մ, ներիր ինձ։
Նա նայեց ինձ։
— Ես քեզ ասում էի՝ արմատներին չկպնես։
— Գիտեմ։
— Դու խոստացել էիր։
— Գիտեմ։
Մայրս մի պահ լռեց։
Հետո ասաց.
— Ես ծառից միայն հորդ համար չեմ կառչել։ Երբ նա մահացավ, էս բակը դատարկվեց։ Ամեն առավոտ դուրս էի գալիս ու ծառին նայում։ Գարնանը տերևներ էր տալիս, աշնանը՝ ընկույզ։ Ու ես մտածում էի՝ ինչ էլ փոխվի, գոնե սա դեռ կա։
Նրա աչքերը լցվեցին։
— Հիմա դու ինձ ասում ես, որ դա էլ պիտի գնա։
Ես չգիտեի՝ ինչպես մխիթարեմ։
Որովհետև այս անգամ իմ պատճառով էր։
Հաջորդ օրը Սամվելը վերադարձավ՝ մեկ այլ փորձառու մասնագետի հետ։
Նրանք ավելի մանրամասն ուսումնասիրեցին արմատների վնասման հատվածը, ծառի թեքությունը և հողի վիճակը։
Եզրակացությունը ծանր էր։
Ընկուզենու հենարանային արմատների զգալի մասը վնասվել էր հենց այն կողմում, որտեղից այն պետք է դիմադրեր դեպի տուն թեքվելուն։
Ծառը բարձր էր, սաղարթը՝ ծանր, իսկ տունը շատ մոտ։
Մասնագետները չէին կարող անվտանգ համարել այն այդ վիճակում թողնելը։
Մայրս երկար ժամանակ լուռ էր։
Հետո հարցրեց.
— Իսկ եթե ճյուղերը կտրեք, ծառը մնա՞։
Նրանք բացատրեցին, որ որոշ դեպքերում սաղարթի ծանրությունը նվազեցնելը կարող է օգնել, բայց մեր ծառի վնասվածքն ու դիրքը հաշվի առնելով՝ դա հուսալի լուծում չէր։
Խորհուրդ տվեցին ծառը հեռացնել մասնագիտացված խմբի օգնությամբ՝ մինչև ուժեղ քամիները։
Ես սպասում էի, որ մայրս նորից կվիճի։
Բայց նա միայն ասաց.
— Ուրեմն մի պայման ունեմ։
— Ասա՛, մա՛մ։
— Ոչ մի բան չես անելու, մինչև ինձ չբացատրես՝ ինչպես եք կտրելու։ Չեմ ուզում՝ ծառը տան կամ հարևանների բակի վրա գցեք։
Համաձայնեցի։
Համայնքի համապատասխան ծառայության հետ ճշտեցինք անհրաժեշտ ընթացակարգը և կազմակերպեցինք անվտանգ հեռացումը։
Մասնագետներն աշխատանքը նախատեսեցին այնպես, որ ծառը մաս-մաս իջեցնեն՝ հարևան շինությունները չվնասելու համար։
Այդ օրը մայրս խնդրեց, որ իրեն տանեմ քրոջ տուն։
— Չեմ ուզում տեսնել։
Ես նրան ճանապարհեցի։
Հետո վերադարձա բակ։
Երբ առաջին հաստ ճյուղը իջեցրին, սիրտս կծկվեց։
Այդ ճյուղից մանկությանս տարիներին ճոճանակ էր կախված։
Հայրիկս էր կապել պարանը։
Հետո հեռացրին երկրորդը։
Երբ հերթը հասավ բնի վերին հատվածին, ես արդեն չէի կարողանում նայել։
Աշխատանքը մի քանի ժամ տևեց։
Երեկոյան բակում մնացել էր ցածր կոճղը, իսկ մյուս կողմում խնամքով դասավորված էին կտրված փայտի մասերը։
Տունը անվնաս էր։
Բայց բակը փոխվել էր։
Միանգամից։
Կարծես ինչ-որ մեկը հանել էր նրա կեսը։
Մայրս վերադարձավ հաջորդ առավոտ։
Դարպասից ներս մտավ ու կանգ առավ։
Նայեց այն տեղին, որտեղ ամբողջ կյանքում ընկուզենին էր եղել։
Հետո կամաց քայլեց դեպի կոճղը։
Նստեց կողքին։
Ես հեռվից հետևում էի։
Մոտ տասը րոպե նա ոչինչ չէր ասում։
Վերջապես մոտեցա։
— Մա՛մ…
Նա ձեռքով շոյեց կտրված փայտը։
— Դավի՛թ, էս հատվածը մի՛ հանի։
Նա ցույց տվեց բնի այն կտորը, որի վրա տարիներ առաջ հայրս նշումներ էր արել։
Մեր հասակի չափումներն էին։
Փոքրիկ գծեր ու կողքերին փորագրված անուններ։
Իմը։
Քրոջս։
Եղբորս։
— Էս մասը պահիր,— ասաց մայրս։— Մնացածը ինչ պետք է, արա։
Ես խոստացա։
Հաջորդ շաբաթներին ամբողջ բակը նորից վերանայեցինք։
Պարզվեց՝ ջրահեռացման խողովակը հնարավոր էր անցկացնել տան մյուս կողմով։ Ավելի երկար ճանապարհ էր, բայց ծառի արմատային հատվածին չէր դիպչի։
Այդ տարբերակը սկզբում մերժել էի՝ գումար խնայելու համար։
Հիմա լրացուցիչ ծախսերով վերափոխեցինք համակարգը, որպեսզի ապագայում նույն սխալը չկրկնվի։
Ծառի կոճղի հիշարժան մասը տեղափոխեցինք չոր տեղ՝ հետագայում պահպանելու համար։
Մայրս շաբաթներով բակ չէր ուզում դուրս գալ։
Առավոտյան սուրճը խմում էր խոհանոցում։
Մի օր հարցրի.
— Մա՛մ, արի բակում նստենք։
— Էնտեղ արևը շատ է։
Այդ պահին առաջին անգամ նկատեցի, թե ինչքան ստվեր էր մեզ տալիս ընկուզենին։
Ամբողջ տան դիմացը հիմա բաց էր։
Որոշեցի ծածկ պատրաստել։
Բայց այս անգամ առանց մորս հետ խոսելու ոչինչ չպատվիրեցի։
— Մա՛մ, ուզում եմ փոքրիկ տաղավար սարքել, որ կարողանաս դրսում նստել։ Դու ո՞նց ես պատկերացնում։
Նա զարմացած նայեց ինձ։
Հետո վերցրեց թուղթ ու սկսեց նկարել։
Անցավ վեց ամիս։
Բակի մյուս ծայրում փոքրիկ փայտե տաղավար ունեինք։
Նրա կողքին մասնագետի օգնությամբ նոր, պատվաստված ընկուզենու տնկի էինք տնկել՝ տան և խողովակների համար անվտանգ հեռավորությամբ։
Այն դեռ բարակ էր։
Հազիվ հասնում էր ուսիս։
Մայրս ամեն առավոտ ջրում էր՝ հետևելով, որ հողը չափազանց չխոնավանա։
Մի կիրակի գնացի նրան այցելելու։
Բակում չէր։
Գտա պահեստում։
Նստած էր հորս հին հասակի նշումներով փայտակտորի կողքին։
Փայտը մաքրել էինք ու պահպանելու համար մշակել, որպեսզի փորագրված անունները չկորչեն։
Մայրս մատներով շոշափում էր փոքրիկ գծերը։
— Դավի՛թ, էստեղ դու ութ տարեկան էիր։
Ժպտացի։
— Հիշում եմ։ Պապան միշտ ասում էր՝ մի քիչ էլ կանգնիր ուղիղ։
Մայրս ծիծաղեց։
Հետո լրջացավ։
— Տղա՛ս, ես երկար ժամանակ քեզ վրա շատ բարկացած էի։
— Գիտեմ, մա՛մ։
— Հիմա էլ եմ ցավում ծառի համար։ Բայց գիտեմ՝ դու դիտմամբ չէիր ուզում վնասել։
Ես նստեցի կողքին։
— Ես շտապել էի ու չէի լսել քեզ։ Դրա համար էլ էդպես եղավ։
Մայրս գլխով արեց։
— Դե հիմա գնանք։ Թեյը պատրաստել եմ։
Դուրս եկանք բակ։
Նոր տաղավարի տակ նստեցինք։
Քիչ հեռու փոքրիկ ընկուզենին էր։
Մայրս նայեց նրան։
— Տեսնես քանի տարի հետո ընկույզ կտա։
— Մի քանի տարի հաստատ պիտի սպասենք։
— Դե կսպասենք։
Նա վերցրեց բաժակը։
Հետո հանկարծ ասաց.
— Դավի՛թ, էդ տնկին մի քիչ քամուց պաշտպանելու կարիք ունի։ Բայց նախ Սամվելին հարցրու՝ ինչն է ճիշտ։
Ես ծիծաղեցի։
— Էս անգամ առանց մասնագետի ոչինչ չեմ անելու։
Մայրս ժպտաց։
Մի պահ հետո թեյի բաժակը դրեց սեղանին ու նայեց հին ընկուզենու տեղին։
— Քո հայրը որ կենդանի լիներ, հաստատ շատ կբարկանար։
Ես գլխով արեցի։
— Գիտեմ։
— Բայց հետո կվերցներ գործիքներն ու կօգներ բակը կարգի բերել։
Այդ խոսքերից աչքերս լցվեցին։
Մայրս ձեռքը դրեց ձեռքիս։
Մենք երկար նստեցինք՝ նայելով մեր արդեն բոլորովին ուրիշ բակին։
Հաջորդ գարնանը նոր ընկուզենու վրա առաջին կանաչ տերևները բացվեցին։
Մայրս ինձ կանչեց Ստեփանավան։
Երբ հասա, նա կանգնած էր տնկու մոտ։
— Դավի՛թ, արի՛, նայի։
Մոտեցա։
Նա մատով ցույց տվեց դեռ փոքրիկ, բաց կանաչ տերևները։
— Տեսնո՞ւմ ես։ Աճում է։
Հետո շտկեց տնկու կողքի հենակը՝ զգուշանալով չվնասել երիտասարդ բունը։
Ես նրան օգնեցի։
Ու երբ ավարտեցինք, մայրս ասաց.
— Հիմա արի ներս։ Եղբորդ ու քրոջդ էլ եմ կանչել։ Այսօր բոլորս միասին ենք ճաշելու։
Գնացի նրա հետևից։
Բակի կենտրոնում մեծ ծառ այլևս չկար։
Բայց նոր տաղավարի տակ արդեն վեց աթոռ էր դրված։
Եվ այդ օրը բոլորն էլ զբաղվեցին։
