Երեկոյան մեր տասնինը ոչխարները վերադարձան սարերից՝ առանց հորս։ Բայց ամենասարսափելին այն էր, որ նրանց հետ եկած շունը հրաժարվում էր մտնել բակ
Հայրս քառասուներկու տարի անասնապահությամբ էր զբաղվել։
Վաթսունհինգ տարեկան էր, բայց դեռ ամեն առավոտ ինքն էր ոչխարներին տանում արոտավայր։
Այդ օրը երկինքը առավոտից մռայլ էր։
Մայրս մի քանի անգամ խնդրել էր, որ հեռու չգնա։
— Սուրե՛ն, անձրև է գալու։ Այսօր մոտիկ տեղ արածեցրու։
Հայրս ծիծաղել էր։
— Ռուզա՛ն, էս սարերն ինձնից լավ ոչ ոք չգիտի։
Ժամը վեցին նրա հեռախոսն անջատված էր։
Սկզբում չանհանգստացանք։ Լեռներում կապը հաճախ էր կտրվում։
Բայց յոթին, երբ արդեն մթնում էր, մեր բակի դարպասի մոտ տարօրինակ աղմուկ լսվեց։
Դուրս եկա ու քարացա։
Ոչխարները վերադարձել էին։
Բոլոր տասնինը։
Նրանց հետևից մեր հովվաշունն էր՝ Չալոն։
Բայց հայրս չկար։
— Մա՛մ, շուտ արի։
Մայրս տեսավ հոտն ու սկսեց գոռալ հորս անունը։
Չալոն սովորաբար ոչխարներին ներս էր քշում ու գնում իր տեղը։
Այդ երեկո, սակայն, կանգնել էր դարպասի մոտ, անհանգիստ պտտվում էր ու հաչում։
Հետո ատամներով բռնեց բաճկոնիս թևն ու սկսեց քաշել։
— Չալո՛, ի՞նչ ես անում։
Նա վազեց դեպի ճանապարհը, կանգ առավ ու նորից վերադարձավ։
Այդ պահին տեսա, որ շան վզի մազերը ինչ-որ տեղ կարմրել են։
Սիրտս սառեց։
Վազեցի տուն ու զանգեցի հորեղբորս։
— Հայրս չի վերադարձել։ Չալոն մենակ է բերել ոչխարներին։
Հորեղբայրս մի պահ լռեց։
Հետո ասաց.
— Արմա՛ն, շանը ոչ մի տեղ մի՛ փակիր։ Հիմա գալիս եմ։
Տասը րոպե անց նա հասավ։
Չալոյին նայեց, հետո՝ դեպի մթնող սարերը։
— Քո հայրը երբեք այսպես հոտը տուն չէր ուղարկի,— ասաց։
Եվ հենց այդ պահին Չալոն նորից բռնեց բաճկոնիցս ու ամբողջ ուժով քաշեց դեպի ճանապարհը։
Շարունակությունը՝ առաջին մեկնաբանությունում 👇
Շարունակություն
Հորեղբայրս՝ Գագիկը, անմիջապես հասկացավ, որ սպասել չի կարելի։
Մենք ահազանգեցինք փրկարար ծառայություն, հայտնեցինք հորս վերջին հայտնի երթուղին և այն, որ շունը վերադարձել է առանց նրա։
Գագիկը գյուղի երկու տղամարդու հետ գնաց արոտավայր տանող ճանապարհի սկզբնամաս՝ փրկարարների հետ կապ պահպանելով։
Ես ուզում էի նրանց հետևից գնալ։
Մայրս բռնեց ձեռքս։
— Արմա՛ն, մենակ մի՛ գնա։
Նա ճիշտ էր։ Արդեն մութ էր, անձրևը ուժեղանում էր, իսկ լեռներում ճանապարհից շեղվելը վտանգավոր էր։
Չալոն այդ ընթացքում չէր հանգստանում։
Նա անընդհատ մոտենում էր դարպասին ու հաչում։
Փրկարարները հասնելուց հետո որոշեցին որոնումը սկսել այն արահետից, որով հայրս սովորաբար վերադառնում էր։
Գագիկը մանրամասն բացատրեց տեղանքը։
Չալոյին էլ մեզ հետ տարանք՝ հորեղբորս վերահսկողությամբ։
Շունը սկզբում շատ արագ էր շարժվում։
Բայց երբ հասանք արահետի ճյուղավորմանը, կանգ առավ ու թեքվեց դեպի աջ։
Գագիկը զարմացավ։
— Սուրենն այդ կողմով սովորաբար չի գնում։
— Գուցե այսօր գնացել է,— ասացի։
Մենք շարունակեցինք ճանապարհը։
Քիչ անց փրկարարներից մեկը նկատեց գետնին ընկած հորս հովվական փայտը։
Ես ճանաչեցի այն։
Փայտի բռնակին հայրս սեփական ձեռքով փոքրիկ նախշեր էր փորագրել։
Այդ պահին հասկացա, որ ճիշտ ուղղությամբ ենք գնում։
Բայց փայտի կողքին ոչ մի մարդ չկար։
Մի քանի մետր հեռու հողի վրա թարմ սահքի հետքեր էին երևում։
Փրկարարները ստուգեցին տեղանքը։
Նրանցից մեկը ասաց.
— Այստեղ ինչ-որ մեկը սայթաքել է։ Բայց հետքերը շարունակվում են վերև։
Չալոն նորից սկսեց հաչել։
Մենք բարձրացանք դեպի քարքարոտ հատվածը։
Անձրևից հողը սայթաքուն էր դարձել։
Երբ հասանք հին հովվական կացարանի մոտ, լսեցինք մարդկային ձայն։
— Ո՞վ կա։
Հայրս էր։
Ես ուզում էի վազել, բայց փրկարարներից մեկը կանգնեցրեց։
— Զգույշ։ Նախ տեղանքը ստուգենք։
Քիչ անց տեսա հորս։
Նա նստած էր կացարանի պատի տակ։
Ոտքը վնասված էր, դեմքը՝ գունատ։
Բայց մենակ չէր։
Նրա կողքին մոտ երեսուն տարեկան մի կին էր՝ ուսը կապած, ամբողջությամբ թրջված։
Կինը հազիվ էր խոսում։
— Պա՛պ, ի՞նչ է պատահել։
Հայրս նայեց ինձ ու ժպտալու փորձ արեց։
— Ոչխարները հասա՞ն։
Ես նույնիսկ բարկացա։
— Դու էս վիճակում ոչխարների՞ց ես հարցնում։
— Չալոն տուն տարա՞վ։
— Հա՛։
Հայրս գլուխը հենեց պատին։
— Ուրեմն ճիշտ արեցի։
Բայց այդ պահին նա ասաց մի բան, որից բոլորս լարվեցինք։
— Մեզ գտաք, բայց մի մարդ էլ կա սարերում։
Պարզվեց՝ կեսօրից հետո հայրս հեռվում օգնության ձայներ էր լսել։
Երկու զբոսաշրջիկ՝ Մանեն ու նրա ընկեր Աշոտը, որոշել էին կարճ քայլարշավ անել։
Առավոտյան եղանակը հանգիստ էր եղել, սակայն հետո մառախուղն ու անձրևը նրանց շեղել էին նախատեսած արահետից։
Մանեն սայթաքել էր և վնասել ուսը։
Աշոտը փորձել էր օգնություն գտնել, բայց հեռախոսային կապ չէր ունեցել։
Նա գնացել էր ճանապարհ փնտրելու և չէր վերադարձել։
Հայրս նրանց հանդիպել էր այդ հատվածում, երբ ոչխարներին տուն էր քշում։
Մանեին միայնակ թողնել չէր կարողացել։
Փորձել էր ուղեկցել մինչև հովվական կացարանը, որպեսզի պաշտպանվեն անձրևից։
Բայց ճանապարհին ինքն էլ սայթաքել ու վնասել էր կոճը։
Այդ ժամանակ որոշել էր ոչխարներին տուն ուղարկել։
Չալոն երկար տարիներ սովորած էր հոտը գյուղ վերադարձնելու ճանապարհը։
Հայրս վստահել էր նրան։
Իսկ շան վզի կարմիր հետքը պարզվեց՝ Մանեի թրջված շարֆից էր։ Հայրս փորձել էր շարֆով կապել շան վզին փաթաթված վնասված հին կապի հատվածը, և ներկը փոխանցվել էր բաց գույնի մազերին։
Մենք այդ հետքը տեսնելով մտածել էինք ամենավատը։
Փրկարարները զննեցին հորս ու Մանեին։
Երկուսն էլ բժշկական օգնության կարիք ունեին, բայց գիտակից էին։
Մնում էր գտնել Աշոտին։
Հայրս պատմեց, որ վերջին անգամ նա շարժվել էր դեպի հին աղբյուրի կողմը։
— Ասաց՝ եթե ճանապարհ գտնեմ, օգնություն կբերեմ։
Գագիկը անմիջապես ճանաչեց այդ հատվածը։
Աղբյուրի մոտից երկու արահետ էր իջնում։
Մեկը տանում էր դեպի գյուղ, մյուսը՝ դեպի գրեթե չօգտագործվող քարքարոտ ձորակը։
Եթե Աշոտը սխալ ճանապարհով գնար, կարող էր ավելի հեռանալ։
Փրկարարները որոնումը շարունակեցին երկու ուղղությամբ։
Ես մնացի հորս մոտ, մինչև կազմակերպեցին նրա անվտանգ տեղափոխումը։
— Պա՛պ, ինչո՞ւ հեռախոսով չզանգեցիր։
— Առավոտվանից լիցքը քիչ էր։ Երբ Մանեին գտա, փորձեցի զանգել, բայց կապ չկար։ Հետո հեռախոսն անջատվեց։
— Իսկ ինչո՞ւ Չալոյի հետ չվերադարձար։
Հայրս նայեց Մանեին։
— Նա չէր կարող քայլել։ Ինձ թվում էր՝ կացարանում գոնե անվտանգ կմնանք։
Ես բռնեցի նրա ձեռքը։
Ամբողջ երեկո պատկերացրել էի, որ նա ինչ-որ տեղ անօգնական ընկած է։
Հիմա նստած էր կողքիս ու դեռ մտածում էր ուրիշ մարդու մասին։
Կեսգիշերն անց փրկարարներից մեկը կապ հաստատեց։
Աշոտին գտել էին։
Նա սխալ արահետով էր իջել ու մի փոքր ձորակում պատսպարվել անձրևից։ Մթության պատճառով չէր համարձակվել շարունակել ճանապարհը։
Փրկարարները նրան ապահով դուրս էին բերել։
Երբ այդ լուրը փոխանցեցի հորս, նա աչքերը փակեց։
— Լավ է,— միայն ասաց։
Հորս ու Մանեին տեղափոխեցին հիվանդանոց։
Հորս կոճը կոտրված էր։
Մանեի ուսը վնասվել էր, բայց վիրահատության անհրաժեշտություն չկար։
Աշոտն էլ բժշկական զննությունից հետո տուն վերադարձավ։
Հաջորդ առավոտյան մայրս հիվանդանոց մտավ՝ դեմքը գունատ։
Մոտեցավ հորս մահճակալին։
— Սուրե՛ն, ես քեզ ասացի՝ հեռու մի՛ գնա։
Հայրս փորձեց կատակել։
— Մոտիկ էի գնացել։ Հետո մի քիչ շեղվեցի։
Մայրս արտասվեց։
— Դու միշտ կարծում ես՝ քեզ հետ ոչինչ չի պատահի։
Հայրս լրջացավ։
— Այս անգամ վախեցել էի, Ռուզա՛ն։
— Ինչի՞ց։
— Որ մինչև մութն ընկնելը ոչ ոք չի իմանա՝ որտեղ ենք։
Մի քանի օր անց Մանեն ու Աշոտը եկան հիվանդանոց։
Նրանք երկար խոսեցին հորս հետ։
Աշոտը պատմեց, որ երբ մառախուղը խտացել էր, արդեն չէին հասկանում՝ ինչ ուղղությամբ վերադառնալ։
— Եթե դուք այդ օրը չլինեիք, Մանեին նույնիսկ մինչև կացարան չէի կարողանա հասցնել,— ասաց նա։
Հայրս պատասխանեց.
— Կարևորն այն է, որ բոլորդ վերադարձել եք։
Բայց հետո ավելի խիստ ավելացրեց.
— Մի բան հիշեք։ Սար գնալուց առաջ պետք է իմանալ եղանակն ու ճանապարհը։ Լեռներում վստահությունն ամեն ինչ չէ։
Երբ հայրս դուրս գրվեց հիվանդանոցից, երկար ժամանակ չէր կարողանում ինքնուրույն քայլել։
Նրա ոչխարներին ժամանակավորապես Գագիկն էր արածեցնում։
Չալոն ամեն առավոտ գնում էր դարպասի մոտ ու սպասում։
Մի օր հայրս հենակով դուրս եկավ բակ։
Շունը վազեց դեպի նա։
Հայրս շոյեց նրա գլուխը։
— Չալո՛, էն օրը լավ գործ արեցիր։
Շունը նստեց ոտքերի մոտ։
Հայրս երկար նայեց սարերին։
Հետո շրջվեց դեպի ինձ։
— Արմա՛ն, էս տարի երևի դու պիտի ավելի շատ զբաղվես հոտով։
Ես ժպտացի։
— Կզբաղվեմ, պա՛պ։ Բայց մի պայմանով։
— Ի՞նչ պայման։
— Այսուհետ մենակ սար չես գնալու, ու հեռախոսիդ լիցքն էլ ամեն անգամ ստուգելու ենք։
Հայրս ծիծաղեց։
— Պայմանավորվեցինք։
Մի քանի շաբաթ անց Մանեն նորից եկավ մեր գյուղ։
Այս անգամ ձեռքին փոքրիկ պայուսակ կար։
Դրանից հանեց Չալոյի համար նոր վզկապ։
Նա շանը մոտեցավ, շոյեց ու ասաց.
— Դու չգիտես, թե այդ օրը ինչքան մարդու կյանք փոխեցիր։
Չալոն, իհարկե, ոչինչ չհասկացավ։
Բայց երբ հայրս սուլեց, անմիջապես վազեց դեպի նրան։
Մենք բոլորս ծիծաղեցինք։
Իսկ ես հիշեցի այն երեկոն, երբ տասնինը ոչխարները մենակ վերադարձան տուն։
Այդ պահին համոզված էի, որ հորս կորցրել ենք։
Բայց պարզվեց՝ նա հոտը տուն էր ուղարկել, որպեսզի մենք կարողանանք գտնել իրեն ու ևս երկու մարդու։
Եվ մինչև այսօր, երբ Չալոն կանգնում է դարպասի մոտ ու նայում սարերի կողմը, հայրս ասում է.
— Էդ շունը մի օր ինձ տուն վերադարձրեց։ Ես դա չեմ մոռանա։
