«Դստերս համալսարանի ավարտականին ծաղիկներով գնացի, բայց նրա անունը ցուցակում չկար։ Երբ վերջապես գտա նրան, հասկացա, որ մեկուկես տարի ուրիշ մարդու կյանքով է ապրել»
Առավոտյան ժամը տասնմեկին համալսարանի բակում էի՝ ձեռքիս մեծ ծաղկեփունջ։
Դուստրս՝ 24-ամյա Մանեն, պիտի ավարտեր համալսարանը։ Չորս տարի սպասել էի այդ օրվան։
Նա ինձ ասել էր, որ ավարտական միջոցառմանը հյուրերի տեղերը սահմանափակ են, ու ավելի լավ է՝ տանը շնորհավորենք։
Բայց ես որոշեցի անակնկալ անել։
Մտածում էի՝ գոնե դրսում կսպասեմ, կգրկեմ աղջկաս, միասին տուն կգնանք։
Մուտքի մոտ փակցված շրջանավարտների ցուցակում սկսեցի փնտրել նրա անունը։
Չկար։
Սկզբում մտածեցի՝ վրիպակ է։
Երկրորդ անգամ կարդացի։
Նորից չկար։
Հեռախոսով զանգեցի Մանեին։
— Աղջի՛կս, ես համալսարանի մոտ եմ։ Քո անունն ինչո՞ւ ցուցակում չկա։
Երկար լռություն տիրեց։
Հետո լսեցի նրա ձայնը.
— Մա՛մ, խնդրում եմ, էդտեղից հեռացիր։
— Ինչո՞ւ։ Ի՞նչ է պատահել։
— Ես այսօր համալսարանում չեմ։ Մի հասցե կուղարկեմ։ Արի՝ կբացատրեմ։
Քառասուն րոպե անց կանգնած էի քաղաքի ծայրամասում գտնվող մի շենքի առաջ։
Դռան կողքի ցուցանակին գրված էր՝ «Հրաժեշտի արարողությունների կազմակերպում»։
Ներս մտա։
Դուստրս մուգ հագուստով նստած էր աշխատասեղանի մոտ։ Նրա դիմաց տարեց տղամարդ ու մի կին էին նստած։
Մանեն նրանց հանգիստ բացատրում էր, թե ինչպես է կազմակերպվելու ընտանիքի անդամի հրաժեշտի արարողությունը։
Ինձ տեսնելով՝ խնդրեց մի քանի րոպե սպասել։
Երբ այցելուները հեռացան, մոտեցա։
— Մանե՛, դու էստեղ ի՞նչ ես անում։
Նա աչքերը փակեց։
— Աշխատում եմ, մա՛մ։
— Իսկ համալսարա՞նը։
Դուստրս ինձ նայեց ու հազիվ արտաբերեց.
— Ես մեկուկես տարի առաջ դուրս եմ եկել համալսարանից։
Ծաղկեփունջը ձեռքիցս քիչ էր մնում ընկներ։
— Մանե՛… դու ինձ ամեն շաբաթ ասում էիր, որ քննություններ ես հանձնում։
Նրա աչքերը լցվեցին։
— Գիտեմ։ Բայց ամեն անգամ, երբ ուզում էի ճշմարտությունն ասել, հիշում էի՝ ինչ ասացիր էն օրը, երբ առաջին անգամ քեզ պատմեցի, որ ուզում եմ էստեղ աշխատել։
Այդ պահին հիշեցի մի խոսակցություն, որը վաղուց մոռացած էի համարում։
Եվ հասկացա, որ դուստրս բոլորովին չի մոռացել այն։
Շարունակությունը՝ առաջին մեկնաբանությունում 👇
Շարունակություն
Մանեն ինձ տարավ աշխատակիցների փոքրիկ սենյակը։
Նստեցի պատուհանի մոտ՝ ծաղկեփունջը ծնկներիս։
— Սկզբից պատմիր,— ասացի։
Դուստրս ջուր բերեց, նստեց դիմացս։
— Երկրորդ կուրսում հասկացա, որ չեմ ուզում տնտեսագետ դառնալ։ Դասերի գնում էի, քննությունները հանձնում, բայց ամեն առավոտ ինձ ստիպելով էի արթնանում։
— Բա ինչո՞ւ չասացիր։
— Ասացի, մա՛մ։ Մի անգամ։
Հիշեցի այդ երեկոն։
Մանեն պատմել էր, որ իր ընկերուհու մոր մահից հետո մի քանի օր օգնել է ընտանիքին։ Ծանոթացել էր հրաժեշտի արարողություններ կազմակերպող մարդկանց հետ և հետաքրքրվել նրանց աշխատանքով։
Ասել էր, որ գուցե ցանկանա այդ ոլորտում աշխատել։
Ես անմիջապես պատասխանել էի.
— Էդքան տարի սովորել ես, որ վերջում սգո սրահո՞ւմ աշխատես։ Մարդիկ ի՞նչ կասեն։
Այդ խոսքերն ինձ համար սովորական դժգոհություն էին եղել։
Մանեի համար՝ մեր վերջին լուրջ զրույցն իր ապագայի մասին։
— Ես հետո էլ փորձեցի քեզ հետ խոսել,— ասաց նա։— Բայց ամեն անգամ պատմում էիր, թե բարեկամներին ասել ես՝ աղջիկս տնտեսագետ է դառնալու։
— Ես քեզնով հպարտ էի։
— Գիտեմ։ Բայց թվում էր՝ հպարտանում ես միայն այն ապագայով, որը դու ես պատկերացրել։
Դուստրս պատմեց, որ երկրորդ կուրսն ավարտելուց հետո սկսել է կես դրույքով աշխատել այդ կազմակերպությունում։
Սկզբում զանգերին էր պատասխանում, հետո սովորել էր պատվերների գրանցումը, սրահի պատրաստման և տեղափոխությունների կազմակերպման ընթացքը։
Մի քանի ամիս անց հասկացել էր, որ ուզում է ամբողջությամբ անցնել այդ աշխատանքին։
Համալսարանից սահմանված կարգով դուրս էր եկել։
Այդ օրվանից ինքն էր վճարում իր բնակարանի ու առօրյա ծախսերը։
Իսկ ինձ ասում էր, թե համալսարանում ուսումը շարունակում է պետական աջակցությամբ։
— Այսինքն՝ մեկուկես տարի ինձ խաբե՞լ ես։
— Այո՛, մա՛մ։
Նա չարդարացավ։
— Ամեն շաբաթ ուզում էի պատմել։ Բայց որքան երկար էր անցնում, այնքան դժվարանում էր ասել։
Այդ պահին սենյակի դուռը թակեցին։
Մանեի գործընկերուհին էր՝ Լիանան։
— Մանե՛, ներողություն։ Այն ընտանիքը խնդրել է, որ փոքր սրահում աթոռների դասավորությունը փոխենք։ Կարո՞ղ ես գալ։
Մանեն նայեց ինձ։
— Մա՛մ, տասը րոպեից կվերադառնամ։
— Գնա՛։
Նա հեռացավ։
Ես մենակ մնացի սենյակում։
Սեղանին դրված էր աշխատանքային ժամանակացույցը, հեռախոսների ցանկը և մի տետր, որտեղ յուրաքանչյուր արարողության համար անհրաժեշտ գործերն էին գրանցված։
Մի քանի րոպե անց դուրս եկա միջանցք։
Մանեն խոսում էր այն նույն կնոջ հետ, որին տեսել էի ներս մտնելիս։
— Մայրիկս շատ էր սիրում, որ ընտանիքով իրար մոտ նստենք,— ասում էր կինը։— Կարո՞ղ եք աթոռները կիսաշրջանաձև դասավորել։
— Իհարկե,— պատասխանեց Մանեն։— Սրահի պատասխանատուի հետ կհամաձայնեցնենք։ Կփորձենք այնպես անել, որ բոլորին հարմար լինի։
Կինը շնորհակալություն հայտնեց։
Դուստրս ոչ մի արտասովոր բան չէր անում։
Պարզապես ուշադիր լսում էր մարդկանց, որոնք իրենց կյանքի ամենածանր օրերից մեկն էին անցկացնում։
Ես առաջին անգամ նրան տեսա աշխատանքի մեջ։
Եվ հասկացա, որ նրա ընտրության մասին ընդհանրապես ոչինչ չգիտեմ։
Երբ Մանեն վերադարձավ, արդեն որոշել էի տուն գնալ։
— Մա՛մ, դու շատ ես վիրավորվել, չէ՞։
— Այո՛։
Նրա աչքերը լցվեցին։
— Աշխատանքիս համա՞ր։
— Ոչ միայն։ Ես եկել էի քեզ շնորհավորելու, իսկ պարզվեց՝ մեկուկես տարի նույնիսկ չգիտեմ, թե ինչով ես զբաղվում։
Նա գլխով արեց։
— Ես սխալ եմ արել։
Վեր կացա։
— Այսօր չեմ կարողանում հանգիստ խոսել։ Ժամանակ է պետք։
Մանեն ինձ ճանապարհեց մինչև դուռը։
Երբ պատրաստվում էի հեռանալ, հարցրեց.
— Մա՛մ, ծաղիկները կտանե՞ս։
Նայեցի ձեռքիս փնջին։
— Կտանեմ։
Չէի ուզում դրանք թողնել այնտեղ այնպես, կարծես մեր խոսակցությունը կարելի էր ծաղիկներով ավարտել։
Տանը ամուսինս՝ Արամը, սպասում էր ինձ։
Երբ պատմեցի, սկզբում չհավատաց։
— Մանեն ուսումից դո՞ւրս է եկել։ Էդքան ժամանա՞կ առաջ։
Հետո նստեց բազմոցին։
— Բայց մենք ամբողջ ազգականությանը ասել ենք, որ ավարտում է։
— Գիտեմ։
Նա երկար լռեց։
— Հիմա ի՞նչ ենք անելու։
Հեռախոսս վերցրի։
Այդ շաբաթ օրը քսան հյուրի էինք հրավիրել՝ Մանեի ավարտականը նշելու։
Առաջին անգամ ինձ համար ամենադժվարը ոչ թե ուրիշներին բացատրելն էր, այլ ինքս ինձ խոստովանելը, որ աղջկաս մասին այդքան բան չգիտեմ։
Զանգեցի հյուրերին։
Ասացի, որ ավարտական չի լինելու և հավաքույթը չեղարկում ենք։
Ոմանք զարմացան, հարցեր տվեցին։
Պատասխանեցի միայն, որ Մանեն համալսարանը չի ավարտել, իսկ մնացածը իր անձնական որոշումների մասին է։
Ավելին պատմելու իրավունք չունեի։
Հաջորդ շաբաթներին դուստրս մի քանի անգամ զանգեց։
Սկզբում խոսում էինք կարճ։
Հետո կամաց-կամաց սկսեցինք երկար զրուցել։
Մի օր հարցրի.
— Մանե՛, դու իսկապե՞ս սիրում ես քո աշխատանքը։
Նա պատասխանեց.
— Հա՛, մա՛մ։ Բայց բոլոր օրերը հեշտ չեն։ Երբեմն տուն եմ գնում ու ժամերով ոչ մեկի հետ չեմ ուզում խոսել։
— Իսկ ինչո՞ւ ես շարունակում։
— Որովհետև զգում եմ, որ կարողանում եմ իմ գործը լավ անել։ Երբ ընտանիքները շփոթված են, ես օգնում եմ կազմակերպել անհրաժեշտ ամեն ինչը։ Որ գոնե կազմակերպչական դժվարությունները նրանց լրացուցիչ չծանրացնեն։
Հետո ավելացրեց.
— Բայց ես հասկանում եմ՝ քո վստահությունը կորցրել եմ։ Դա աշխատանքի ընտրությունիցս չէ, այլ իմ ստերից։
Նրա այդ խոսքերն ինձ համար կարևոր էին։
Առաջին անգամ զգացի, որ Մանեն ոչ թե փորձում է ինձ համոզել, թե ամեն ինչ ճիշտ է արել, այլ ընդունում է իր սխալը։
Երկու ամիս անց գնացի դստերս բնակարան։
Այս անգամ նախապես պայմանավորվել էինք։
Նա ճաշ էր պատրաստել։
Սեղանի մոտ նստած՝ երկար խոսեցինք։
— Մա՛մ, ես համալսարան վերադառնալու որոշում հիմա չունեմ,— ասաց Մանեն։— Բայց ուզում եմ մասնագիտական դասընթացների մասնակցել, ավելի լավ կազմակերպչական աշխատանք սովորել։
— Իսկ տնտեսագիտությո՞ւնը։
— Գուցե մի օր ուրիշ բան սովորեմ։ Բայց չեմ ուզում դիպլոմ ունենալ միայն նրա համար, որ ուրիշներն ուրախանան։
Ես գլխով արեցի։
— Հասկանում եմ։
Հետո հարցրի.
— Դու ինձ կարո՞ղ ես խոստանալ, որ հաջորդ անգամ դժվար բան ունենալիս չես թաքցնի։
Մանեն մի քիչ մտածեց։
— Կարող եմ խոստանալ, որ կփորձեմ ճշմարտությունն ասել, նույնիսկ եթե վախենամ քո արձագանքից։
Ես բռնեցի նրա ձեռքը։
— Դա էլ բավական է՝ նորից սկսելու համար։
Անցավ ևս մի քանի ամիս։
Մանեն իր աշխատանքի հետ կապված լրացուցիչ դասընթաց ավարտեց։
Մի կիրակի հրավիրեց ինձ ու հորը իր բնակարան։
Սեղանին դրել էր դասընթացի ավարտը հաստատող փաստաթուղթը։
Արամը վերցրեց, կարդաց։
— Շնորհավո՛ր, աղջիկս։
Ես էլ շնորհավորեցի։
Բայց Մանեն անմիջապես ասաց.
— Մա՛մ, սա համալսարանի դիպլոմ չէ։
Ժպտացի։
— Գիտեմ, Մանե՛։ Դու էլ չես ասում, թե դիպլոմ է։
Նա առաջին անգամ այդ օրվա ընթացքում լիաթոք ծիծաղեց։
Հետո երեքով նստեցինք ճաշելու։
Արամը հարցրեց՝ ինչպես են կազմակերպում աշխատանքային հերթափոխերը, ես էլ՝ արդյոք կարողանում է բավական հանգստանալ։
Մանեն պատասխանեց առանց ինչ-որ բան թաքցնելու։
Երբ մի հարցին պատասխան չուներ, ուղղակի ասաց.
— Դեռ չեմ որոշել։
Եվ մեզանից ոչ մեկը չշտապեց նրա փոխարեն որոշում կայացնել։
Երեկոյան տուն վերադառնալիս ամուսինս հարցրեց.
— Դու հիմա Մանեի ընտրության հետ համաձա՞յն ես։
Մի քիչ մտածեցի։
— Ես կուզեի, որ նա համալսարանն ավարտեր։ Դա չեմ թաքցնում։
— Իսկ հիմա՞։
— Հիմա ուզում եմ ճանաչել այն մարդուն, որն արդեն դարձել է։
Մի քանի օր անց Մանեն ինձ զանգեց աշխատանքից հետո։
— Մա՛մ, շաբաթ օրը ազա՞տ ես։
— Ազատ եմ, աղջի՛կս։
— Ուզում եմ միասին քաղաք դուրս գանք։ Վաղուց միայն երկուսով չենք զբոսնել։
Համաձայնեցի։
Շաբաթ օրը հանդիպեցինք փոքրիկ սրճարանի մոտ։
Մանեն եկել էր սովորական բաց գույնի վերնաշապիկով, մազերը հավաքած։
Ոչ մի հանդիսավոր միջոցառում չկար։
Ոչ ոք չէր սպասում, որ նա բեմ բարձրանա կամ որևէ վկայական ստանա։
Պարզապես նստեցինք պատուհանի մոտ ու խոսեցինք։
Մի պահ դուստրս հարցրեց.
— Մա՛մ, էն ծաղկեփունջն ի՞նչ արեցիր։
Ժպտացի։
— Մի քանի օր տանը պահեցի։ Հետո ծաղիկները թառամեցին, դեն նետեցի։
Նա գլուխը կախեց։
— Ափսոս։
— Հա՛։ Բայց ծաղիկների համար չէի գնացել համալսարան, Մանե՛։
Նա նայեց ինձ։
— Գիտեմ։
Ես բռնեցի նրա ձեռքը։
— Էն օրը եկել էի քեզ տեսնելու։ Ու պարզվեց՝ քեզ շատ բան պիտի նորից հարցնեմ։
Մանեն ժպտաց։
— Կարող ես հենց հիմա սկսել։
Ես մտածեցի, հետո հարցրի.
— Աղջի՛կս, երբ աշխատանքից ազատ օր ես ունենում, ամենաշատն ի՞նչ ես սիրում անել։
Նա ծիծաղեց։
— Քնել, մա՛մ։ Հետո՝ երկար քայլել։ Իսկ վերջերս սկսել եմ կավից փոքրիկ բաժակներ պատրաստել։
— Իրո՞ք։
— Հա՛։ Ուզո՞ւմ ես մյուս շաբաթ միասին գնանք պարապմունքի։
— Շատ կուզեմ։
Մանեն հանեց հեռախոսը, ցույց տվեց իր պատրաստած բաժակներից մեկը։
Մի քիչ ծուռ էր ստացվել։
Մենք երկուսով ծիծաղեցինք։
Հետո սկսեցինք քննարկել, թե ինչ գույնով պիտի ներկի հաջորդը։
Եվ մեր զրույցն այդպես շարունակվեց մինչև երեկո։
Այդ ամբողջ ընթացքում ոչ մի անգամ չխոսեցինք այն ավարտականի մասին, որը տեղի չէր ունեցել։
Բայց տուն վերադառնալիս առաջին անգամ զգացի, որ դստերս կյանքում կրկին տեղ ունեմ։
Այս անգամ ոչ թե որպես մեկը, ով պիտի բոլոր պատասխաններն իմանա։
Այլ որպես մայր, որին նա արդեն ինքն էր ուզում պատմել իր օրվա մասին։
