Բժիշկներն ասացին, որ պետք է ամուսնուս անջատենք արհեստական շնչառության սարքից։ Բայց այն, ինչ այդ պահին արեց մեր ութամյա որդին, ապշեցրեց բոլորին։Արդեն տասնչորս օր էր, ինչ ժամանակը հաշվում էի ամուսնուս՝ Մարկի արհեստական շնչառության սարքի մեղմ շշուկներով։
Մարկը սարսափելի ավտովթարի էր ենթարկվել։
Հիմա անշարժ պառկած էր հիվանդանոցային մահճակալին, իսկ նրա ապաքինման հավանականությունը գնալով նվազում էր։
— Վերադարձի՛ր ինձ մոտ,— շշնջում էի՝ բռնելով նրա ձեռքը։— Խնդրում եմ… պարզապես բացի՛ր աչքերդ։
Բայց նա աչքերը չէր բացում։
Մեր ութամյա որդին՝ Լեոն, նստած էր սենյակի անկյունում և կրծքին ամուր սեղմել իր փոքրիկ կապույտ ուսապարկը։
Այնպես էր պահում, կարծես վախենում էր, որ ինչ-որ մեկը կխլի այն իրենից։
Ես դեռ չգիտեի, որ այդ պայուսակի մեջ պահվող գաղտնիքը կարող էր փոխել մեր ճակատագիրը։
Մարկի մայրը՝ Դայանը, չէր կարողանում լռել։
Նա անդադար խոսում էր՝ նյարդայնացած ու անհանգիստ։
Մի պահ հրաշքների մասին էր խոսում, իսկ հաջորդ պահին՝ Մարկին բաց թողնելու անհրաժեշտությունից։
Մի օր նյարդաբանը խնդրեց, որ առանձին զրուցենք։
Նրան հետևեցի փոքրիկ, առանց պատուհանների սենյակ։
Այնտեղ բժիշկն ասաց այն խոսքերը, որոնցից ամենից շատ էի վախենում։
— Շատ եմ ցավում, տիկի՛ն, բայց ուղեղի այտուցը չի նվազել։ Մենք գիտակցության վերադարձի հստակ նշաններ չենք տեսնում։
Նա մի պահ լռեց։
— Ցավոք, կարծում եմ՝ ժամանակն է մտածել նրան բաց թողնելու մասին։
Ես քարացա։
— Բայց… մի՞թե ոչ մի հնարավորություն չկա։
— Եթե այսպես շարունակենք, հնարավոր է՝ պարզապես հետաձգենք անխուսափելին։
Գլխով արեցի։
— Ես… կմտածեմ։
Երբ Դայանին պատմեցի բժշկի խոսքերը, նա բռնեց ձեռքս։
— Դու պետք է Լեոյի մասին մտածես։ Մարկը չէր ցանկանա, որ որդին իրեն այս վիճակում հիշեր։
Այդ խոսքերն ավելի ցավոտ էին, քան բժշկի ասածը։
Ես դեռ ոչ մի փաստաթուղթ չէի ստորագրել, բայց արդեն թույլ էի տալիս, որ բժիշկները խոսեն ժամանակի, նախապատրաստությունների ու հետագա քայլերի մասին։
Այդ երեկո լուռ նստած էի Մարկի մահճակալի մոտ, երբ Լեոն հանկարծ վեր կացավ անկյունից ու մոտեցավ հորը։
— Պա՛պ,— շշնջաց նա։— Մի՛ անհանգստացիր։ Ես մայրիկին դեռ չեմ պատմել մեր գաղտնիքը։
Մարմնովս սարսուռ անցավ։
Լեոն արդեն մի քանի օր էր՝ գրեթե չէր խոսում։
— Լեո՛, ի՞նչ գաղտնիքի մասին ես խոսում, տղա՛ս։
Նա այնպես ցնցվեց, կարծես բռնացրել էի իրեն։
— Ոչ մի բանի։
— Լեո՛…
— Դա գաղտնիք է, մա՛մ։ Չեմ կարող ասել։
Նա հետ քաշվեց ու նորից ամուր գրկեց ուսապարկը։
Պետք է պնդեի, որ պատմի։
Հիմա դա հասկանում եմ։
Բայց այնքան հոգնած էի, այնքան ուժասպառ՝ սպասվող կորստի ցավից, որ այլևս ուժ չունեի որևէ բան պահանջելու։
Այդ պահին դռան մոտ հայտնվեց բուժքույր Քեյլեբը՝ Մարկի բժշկական թղթապանակը ձեռքին։
Նա գրեթե ամբողջ շաբաթ մեր գիշերային հերթափոխի բուժքույրն էր։
Ինձ դուր էր գալիս նրա հանգիստ, բարի վերաբերմունքը։
Լեոյին էլ էր հարգանքով վերաբերվում, մինչդեռ մյուսները հաճախ նրան պարզապես փոքր երեխա էին համարում։
Քեյլեբը նայեց ինձ, հետո՝ Լեոյին։
— Ձեզ որևէ բան պե՞տք է, մինչև ես փոխեմ ներերակային հեղուկները։
— Ո՛չ, շնորհակալություն,— պատասխանեցի։— Մի քիչ կքայլեմ։
Նա գլխով արեց ու մոտեցավ սարքավորումներին։
Շարունակությունը՝ առաջին մեկնաբանությունում 👇
Առաջին մեկնաբանություն
Հաջորդ առավոտ ինձ տվեցին բժշկական որոշումների վերաբերյալ փաստաթղթերը։
Ձեռքերս այնքան էին դողում, որ նույնիսկ գրիչը չէի կարողանում պահել։
— Նրա վիճակը ծայրահեղ ծանր է։ Հնարավոր է՝ այս գիշերը չհաղթահարի,— ասաց բժիշկը։
Ես միայն գլխով արեցի։
Ինձ ներկայացրին նաև վերակենդանացման միջոցառումներ չկատարելու վերաբերյալ փաստաթուղթը՝ DNR-ը։
Բժիշկները բացատրեցին, որ դա վերաբերում է սրտի կամ շնչառության կանգի դեպքում վերակենդանացման փորձերին, իսկ արհեստական շնչառության դադարեցումը առանձին որոշում է։
Երկար քննարկումներից հետո ստորագրեցի անհրաժեշտ փաստաթղթերը՝ համաձայնելով դադարեցնել կյանքի պահպանման սարքային աջակցությունը։
Քիչ անց բոլորս հավաքվեցինք Մարկի մահճակալի շուրջ՝ հրաժեշտ տալու համար։
Բժիշկը ներս մտավ ու ասաց.
— Գիտեմ, թե որքան ցավոտ է սա։ Երբ պատրաստ լինեք, կսկսենք։
Ծնկի իջա Լեոյի կողքին ու շշնջացի.
— Ժամանակն է հայրիկին հրաժեշտ տալու։
Նրա ստորին շրթունքը դողում էր, բայց չէր լացում։
Դայանը ձեռքը դրեց թոռան ուսին։
— Ուժե՛ղ եղիր, տղա՛ս։
Սենյակում լռություն տիրեց։
Բուժքույրերից մեկը շրջեց հայացքը, մյուսը սրբեց արցունքները։
Բժիշկը մոտեցավ սարքավորումներին՝ պատրաստվելով սկսել աջակցության դադարեցման գործընթացը։
Եվ հենց այդ պահին Լեոն գոռաց.
— Ո՛չ։
Նրա ձայնը կտրեց սենյակի լռությունը։
Տղաս առաջ նետվեց ու կանգնեց բժշկի ձեռքի առաջ։
Բժիշկը զգուշորեն նայեց ինձ։
— Երեխաների համար նման արձագանքը բնական է։
— Ո՛չ,— կրկնեց Լեոն։
Հետո շրջվեց դեպի Մարկն ու բռնեց ուսապարկը։
— Ես գիտեմ, թե ինչ պետք է անենք։
— Լեո՛, տղա՛ս…
Ձեռքս մեկնեցի դեպի նա, բայց հետ քաշվեց։
Մինչ որևէ մեկը կհասցներ կանգնեցնել, բացեց ուսապարկի շղթան։
Բուժքույրը մի քայլ առաջ եկավ։
— Փոքրի՛կս, դու չես կարող…
Բայց Լեոն արդեն պայուսակի միջից ինչ-որ բան էր հանում։
Սև, ուղղանկյուն սարք էր։
Այնքան ծանր էր, որ երկու ձեռքով էր բռնել։
Ձայնագրիչ։
Ստամոքսս կծկվեց։
Ես երբեք չէի տեսել այդ սարքը և գաղափար չունեի, թե որտեղից էր որդուս մոտ հայտնվել։
— Լեո՛… որտեղի՞ց քեզ սա։
Նա արցունքոտ աչքերով նայեց ինձ։
— Մենք հայրիկի հետ միասին ենք ձայնագրել։ Մա՛մ, մի մարդ ինձ ասաց, որ սա կարող է օգնել հայրիկին արթնանալ։
Սենյակի մթնոլորտը միանգամից փոխվեց։
Վիշտը վերածվեց տագնապի։
— Ի՞նչ մարդ,— հարցրի։
Լեոն շրջվեց ու ցույց տվեց դուռը։
Այնտեղ կանգնած էր Քեյլեբը՝ արդեն բաճկոնը հագած, կարծես պատրաստվում էր հերթափոխից հետո տուն գնալ։
Դայանը կտրուկ շրջվեց դեպի նա։
— Դո՞ւ ես երեխային ասել, որ սա անի։
Բժիշկը լարվեց։
— Բացատրե՛ք, բուժքույր Քեյլեբ։
Քեյլեբը մի պահ լռեց։
Հետո նայեց ինձ։
— Երեկ գիշեր լսեցի, թե ինչպես էր Լեոն Մարկի հետ խոսում գաղտնիքի մասին։ Այդ պահին Մարկի սրտի զարկերի հաճախականությունը փոխվեց։ Նման բան նկատել էի նաև ավելի վաղ, երբ Լեոն խոսում էր նրա հետ։
Բժիշկը խոժոռվեց։
— Սրտի զարկերի փոփոխությունը դեռ չի նշանակում, որ հիվանդը գիտակցության է գալիս։
— Գիտեմ,— պատասխանեց Քեյլեբը։— Բայց կարծում եմ՝ մինչև սարքային աջակցությունը դադարեցնելը արժե նորից ստուգել նրա արձագանքները։ Ես Լեոյին ասել էի, որ եթե հայրիկի ձայնագրություն ունի, կարող է այն բերել ու բժիշկներին ցույց տալ։
Բժիշկը մի պահ մտածեց։
— Լավ։ Մի քանի րոպե սպասենք։
Լեոն ձայնագրիչը մոտեցրեց Մարկի ականջին։
Հետո սեղմեց միացման կոճակը։
Սկզբում միայն թույլ խշշոց լսվեց։
Իսկ հետո սենյակում հնչեց Մարկի ձայնը։
— Դե ի՞նչ, տղա՛ս, միացվա՞ծ է։
Քիչ էր մնում ոտքերս թուլանային։
Նրա ձայնը…
Կենդանի։
Ջերմ։
Իրական։
Երկու շաբաթվա լռությունից հետո դա անհավատալի էր։
Ձայնագրությունից լսվեց Լեոյի փոքրիկ, հպարտ ձայնը։
— Միացվա՛ծ է, պա՛պ։ Սկսի՛ր։
Հետո Մարկը ծիծաղեց։
— Բարև, Է՛նի։ Եթե Լեոն իր գործը ճիշտ է արել ու անակնկալը չի փչացրել, ուրեմն շնորհավորում եմ մեր ամուսնության տարեդարձը։
Անմիջապես ձեռքս դրեցի բերանիս։
Չէի կարողանում շնչել։
Լեոն անձայն լացում էր։
Արցունքները հոսում էին նրա այտերով, մինչ նա ամուր բռնել էր ձայնագրիչը։
Ձայնագրությունը շարունակվում էր։
— Գիտեմ, որ չափազանց շատ եմ աշխատել։ Գիտեմ, որ միշտ ասում եմ՝ ժամանակավոր է, մինչև ամեն ինչ կարգավորվի։ Բայց դու երբեք չես բողոքում, նույնիսկ երբ դրա բոլոր պատճառներն ունես։
Մի պահ լռություն եղավ։
— Դու մեր ընտանիքին ապահովության զգացում ես տալիս։ Իսկ ես բավական հաճախ չեմ ասում, որ տեսնում ու գնահատում եմ դա։
Այդ պահին սկսեցի այնքան ուժգին հեկեկալ, որ կուրծքս ցավեց։
Դայանը կտրուկ շրջվեց։
Բուժքույրերից մեկը ձեռքով փակեց բերանը։
Մարկի ձայնն ավելի մեղմ դարձավ։
— Այս տարի քեզ երկու բան եմ խոստանում։ Առաջինը՝ քեզ կտանեմ լճի մոտ գտնվող այն փոքրիկ սրճարանը, որտեղ այդ սարսափելի կարկանդակն են պատրաստում, որը դու իբր շատ ես սիրում։
Սենյակում մի քանի հոգի արցունքների միջից ծիծաղեցին։
— Եվ երկրորդը՝ Լեոյի հետ ձկնորսության կգնամ։ Առանց հեռախոսի։ Առանց աշխատանքային զանգերի։ Միայն որդեր, անհամ սենդվիչներ ու իմ քաջ տղան, որն ամբողջ օրը կասի, թե ինչն եմ սխալ անում։
Ձայնագրության մեջ լսվեց Լեոյի ծիծաղը։
— Դու միշտ ամեն ինչ սխալ ես անում։
Մարկն էլ ծիծաղեց։
Հետո նրա ձայնը փոխվեց։
Դարձավ ավելի մեղմ, ավելի անձնական։
— Եվ Է՛նի… եթե երբևէ մոռանամ ասել, հիշի՛ր մեր գաղտնի նշանը։
Ես փակեցի աչքերս։
— Երեք սեղմում։
Դա մեր երիտասարդ տարիներից մնացած մի փոքրիկ, հիմար, բայց անչափ թանկ սովորություն էր։
Այն ժամանակ փողը քիչ էր, կյանքը՝ դժվար, և մենք միմյանց հանգստացնելու սեփական ձևն էինք հորինել։
Երեք անգամ սեղմում էինք իրար ձեռքը։
Դա նշանակում էր.
«Ես այստեղ եմ։ Մենք միասին ենք։ Ամեն ինչ լավ կլինի»։
Ձայնագրության մեջ Մարկն ասաց.
— Երեք սեղմումը նշանակում է՝ ես այստեղ եմ։
Լեոն հպարտ պատասխանեց.
— Երեք սեղմումը նշանակում է՝ հայրիկն այստեղ է։
Հիվանդասենյակում որդիս թեքվեց դեպի հոր դեմքը։
— Պա՛պ… երեք սեղմումը նշանակում է, որ դու այստեղ ես։
Այդ պահին բուժքույրերից մեկը նայեց մոնիտորին ու խոժոռվեց։
— Սպասե՛ք… սա ի՞նչ է։
Բժիշկն անմիջապես մոտեցավ։
— Մի պահ։
Ես նայեցի էկրանին։
Հետո՝ Մարկի ձեռքին, որն այդ ամբողջ ընթացքում բռնած էի։
Եվ հանկարծ ինչ-որ բան փոխվեց։
Նրա մատները շարժվեցին։
Շատ թույլ։
Գրեթե աննկատ։
Բայց ես տեսա։
Հետո զգացի։
Թույլ սեղմում՝ ափիս մեջ։
Շունչս կտրվեց։
— Մա՞րկ… Աստվա՛ծ իմ, Մա՛րկ։
Քեյլեբն արագ մոտեցավ մոնիտորին։
— Ահա՛,— ասաց նա։— Երեկ գիշեր էլ նման փոփոխություն էի նկատել։
Բժշկի դեմքը փոխվեց։
Ոչ թե ուրախությունից։
Այլ որովհետև նա հանկարծ լրջորեն կենտրոնացավ։
— Դադարեցրե՛ք սարքային աջակցության անջատման նախապատրաստությունը,— ասաց բուժքրոջը։— Կանչե՛ք նյարդաբանին։ Ուզում եմ նոր հետազոտություն անցկացնել։
Դայանը սկսեց լաց լինել։
— Բայց դուք ասում էիք, որ ուղեղի ակտիվություն չկա։
Բժիշկը պատասխանեց.
— Նախորդ հետազոտություններում գիտակցության վերադարձի հստակ նշաններ չէինք տեսնում։ Հիմա հնարավոր արձագանք կա, որը պետք է ստուգենք։ Դեռ վաղ է եզրակացություններ անել։
Ես նայեցի Քեյլեբին։
— Դու գիտեի՞ր։
Նա գլուխը տարուբերեց։
— Միայն կասկածում էի։ Փոփոխությունները գրանցում էի։ Ձայնագրության մասին իմացա Լեոյից։
Ես ծնկի իջա որդուս կողքին։
— Ու դու այս ամենը ինձնից թաքցնո՞ւմ էիր, որովհետև հայրիկն ասել էր, որ չպետք է պատմես։
Լեոն ամոթից կախեց գլուխը։
— Հայրիկն ասել էր, որ անակնկալ պիտի լինի։ Մտածում էի՝ եթե պատմեմ, ամեն ինչ կփչացնեմ։
Ես ամուր գրկեցի նրան։
— Դու ոչինչ չես փչացրել, փոքրի՛կս։
Մեր հետևում Դայանը շշնջաց.
— Սա շատ դաժան է։ Իսկ եթե այդ ամենը ոչինչ չի՞ նշանակում։
Այդ պահին ներսումս ինչ-որ բան փոխվեց։
Երկու շաբաթ շարունակ թույլ էի տվել, որ բոլորը խոսեն իմ ցավի մասին։
Բժիշկները՝ վիճակագրությամբ։
Ընտանիքի անդամները՝ խորհուրդներով։
Մարդիկ ասում էին, թե ինչ կուզեր Մարկը, ինչ է պետք Լեոյին, ինչպես պետք է ընդունեմ անխուսափելին։
Ես վեր կացա ու շրջվեցի դեպի Դայանը։
— Հույսը երբեմն դաժան է լինում,— ասացի։— Բայց ես կնախընտրեմ իմանալ, որ ամեն ինչ փորձել ենք, քան ամբողջ կյանքում մտածել, թե բաց ենք թողել Մարկին վերադարձնելու հնարավորությունը։
Դայանը լուռ նայում էր ինձ։
Ես շրջվեցի դեպի բժիշկը։
— Խնդրում եմ, կրկնե՛ք բոլոր անհրաժեշտ հետազոտությունները։ Ես ուզում եմ հասկանալ՝ սա իսկապե՞ս գիտակցված արձագանք է։
Բժիշկը գլխով արեց։
— Մենք հենց դա էլ կանենք։
Լեոն զգուշորեն բարձրացավ մահճակալի կողքի աթոռին։
Օգնեցի, որ իր փոքրիկ ձեռքը դնի հոր մեծ ձեռքի վրա։
— Եվս մեկ անգամ ասա,— շշնջացի։
Լեոն մոտեցավ հորը։
— Երեք սեղմումը նշանակում է, որ դու այստեղ ես, պա՛պ։
Մենք սպասեցինք։
Մի քանի վայրկյան ոչինչ տեղի չունեցավ։
Հետո Մարկի բութ մատը մեկ անգամ թույլ սեղմեց Լեոյի մատը։
Տղաս զարմանքից լայն բացեց աչքերը։
— Մա՛մ… զգացի՞ր։
Ես արդեն լացում էի։
Թեքվեցի նրանց կողմը՝ մի ձեռքս որդուս ուսին, մյուսը՝ ամուսնուս դաստակին։
— Մենք այստեղ ենք, Մա՛րկ,— շշնջացի։— Երկուսս էլ այստեղ ենք։
Երկար ժամանակ ոչ ոք ոչինչ չէր ասում։
Երբ գլուխս բարձրացրի, բժիշկն արդեն միջանցքում հրահանգներ էր տալիս։
Բուժքույրերն արագ պատրաստվում էին նոր հետազոտություններին։
Դայանը նստել էր աթոռին, կարծես ոտքերն այլևս չէին պահում իրեն։
Քեյլեբը կանգնած էր մահճակալի վերջում։
Իսկ ես շարունակում էի բռնել որդուս ու ամուսնուս ձեռքերը։
Հաջորդ ժամերին Մարկին կրկին հետազոտեցին։
Բժիշկները բացատրեցին, որ մատների շարժումն ինքնին դեռ ապաքինման ապացույց չէ։
Պետք էր պարզել՝ դա գիտակցված արձագա՞նք էր, թե ակամա շարժում։
Բայց արդեն կար մի բան, որը նախկինում չէին նկատել։
Հնարավոր պատասխան մեր ձայներին։
Եվ այդ պատճառով բուժման ընթացքը վերագնահատելու հիմք կար։
Այդ օրը Մարկը աչքերը չբացեց։
Նա չխոսեց։
Եվ ոչ ոք մեզ հրաշք չխոստացավ։
Բայց երբ Լեոն նորից բռնեց հոր ձեռքն ու շշնջաց նրանց գաղտնի նշանի մասին, Մարկի մատները կրկին թույլ շարժվեցին։
Ես այլևս չէի համարձակվում այդ շարժումից ավելին ենթադրել։
Սակայն առաջին անգամ տասնչորս օրվա ընթացքում զգացի, որ մեր պատմության վերջին էջը դեռ գրված չէ։
Մեր ութամյա որդին լսել էր ու նկատել մի բան, որը մենք՝ վշտի ու հուսահատության մեջ, չէինք նկատել։
Նա հիշել էր այն, ինչ իրենց համար կարևոր էր։
Եվ ինչ-որ տեղ Մարկի ծանր վնասված մարմնի խորքում կարծես մի փոքրիկ արձագանք էր ծնվել։
Դեռ ոչ երեք սեղմումով։
Դեռ ոչ այն ուժով, որին սպասում էինք։
Բայց բավական, որպեսզի բժիշկները կանգ առնեն ու նորից ստուգեն ամեն ինչ։
Այդ օրվանից հիշում եմ մի բան։
Հույսը միշտ չէ, որ բարձրաձայն ու գեղեցիկ է հայտնվում։
Երբեմն այն պարզապես վախեցած ութամյա տղայի ձայն է, որն ասում է «ո՛չ» հենց այն պահին, երբ մեծահասակներն արդեն համոզված են, թե ամեն ինչ ավարտված է։
