«Առավոտյան եկա իմ ծաղկի կրպակն ու տեսա՝ որդիս սառնարանը բարձում է մեքենան։ Երբ հարցրի՝ ի՞նչ ես անում, պատասխանեց՝ մա՛մ, վաղվանից թոռանդ ես պահելու։ Բայց հարսիս հայտնվելուց հետո պարզվեց՝ նա երկուսիս էլ խաբել է»
Այդ առավոտ իմ կյանքի ամենամեծ վիրավորանքը ստացա սեփական որդուցս։
Վաթսուներեք տարեկան էի։ Քսանմեկ տարի ծաղիկ էի վաճառում մեր թաղամասի փոքրիկ կրպակում։
Շաբաթ առավոտյան, ինչպես միշտ, ժամը ութին հասա աշխատանքի։
Բայց դուռը բացելու փոխարեն քարացա։
Կրպակիս դիմաց բեռնատար էր կանգնած։ Երկու տղամարդ ներսից հանում էին ծաղիկների մեծ սառնարանը։
Իսկ որդիս՝ 38-ամյա Հայկը, կանգնած հրահանգներ էր տալիս։
— Հայկ, էս ի՞նչ է կատարվում։
Նա շրջվեց ու ժպտաց։
— Մա՛մ, անակնկալ է։ Վերջապես քեզ հանգստի ենք ուղարկում։
— Ի՞նչ հանգստի։ Սառնարանս ո՞ւր եք տանում։
— Վաճառել եմ։ Կրպակն էլ փակում ենք։
Արյունը խփեց գլխիս։
— Դու ո՞վ ես, որ իմ գործը փակես։
Հայկի դեմքը մռայլվեց։
— Մա՛մ, բավական է։ Քսանմեկ տարի աշխատել ես։ Հիմա թող ուրիշները աշխատեն։ Դու էլ թոռանդ կպահես։
Այդ պահին հասկացա։
Հայկի երեք տարեկան տղան՝ Դավիթը, մանկապարտեզ պիտի սկսեր հաճախել։ Բայց որդիս ու հարսս վերջին շաբաթներին վիճում էին՝ ով պիտի երեխային տանի, բերի, երբ հարսս վերադառնա աշխատանքի։
— Այսինքն՝ իմ կրպակը փակում ես, որ ես քո երեխայի դայա՞կը դառնամ։
Հայկը բարկացավ։
— Մա՛մ, թոռանդ պահելն էդքան ծանր բա՞ն է։ Մենք էլ քեզ ամեն ամիս գումար կտանք։
Աչքերս լցվեցին։
— Ես քո երեխային սիրում եմ, բայց իմ կյանքն էլ ունեմ։
Հենց այդ պահին կրպակի մոտ կանգնեց հարսիս մեքենան։
Նարեն իջավ՝ ձեռքին մի փոքրիկ պայուսակ։
— Մամա՛ Անահիտ, ի՞նչ է կատարվում։ Հայկն ինձ ասաց՝ դուք ինքներդ եք որոշել կրպակը փակել։
Ես նայեցի որդուս։
— Հայկ, դու կնոջդ է՞լ ես խաբել։
Նարեն մոտեցավ բեռնատարին, տեսավ սառնարանն ու հանկարծ գունատվեց։
— Հայկ, իսկ դու ինձ ասել էիր, որ մայրիկդ համաձայն է Դավիթին պահել։ Ես դրա համար արդեն հրաժարվել եմ մանկապարտեզում մեր տեղից։
Այդ պահին աշխատողներից մեկը դուրս եկավ կրպակից։
Ձեռքին պատվերների տետրն էր։
— Տիկի՛ն Անահիտ, ներեցեք, բայց էսօր արդեն տասնութ ծաղկեփունջ պիտի հանձնենք։ Ձեր տղան երեկ զանգել է պատվիրատուներին ու ասել, որ դուք այլևս չեք աշխատում։
Ես վերցրի տետրը։
Հետո նայեցի որդուս ու ասացի.
— Հայկ, էսօր դու ոչ թե իմ կրպակն ես փակում։ Էսօր դու պիտի բացատրես՝ ում անունից ես որոշել մեր երեքի կյանքը։
Շարունակությունը՝ առաջին մեկնաբանությունում 👇
Շարունակություն
Առաջին բանը, որ արեցի, բեռնատարի վարորդին մոտենալն էր։
— Խնդրում եմ, սառնարանը չտանեք։ Այն իմն է, ու ես վաճառելու համաձայնություն չեմ տվել։
Տղամարդը զարմացած նայեց Հայկին։
— Դուք ասել էիք՝ մոր հետ պայմանավորվել եք։
Հայկը փորձեց միջամտել։
— Պայմանավորվել էինք, ուղղակի հիմա…
— Չենք պայմանավորվել,— ընդհատեցի նրան։
Վարորդը հայտնեց, որ առանց սեփականատիրոջ համաձայնության սարքը չեն տանի։ Հայկի հետ գնորդի միջև գումարի հարցն իրենց գործն էր, բայց սառնարանը տեղում պիտի մնար։
Տղամարդիկ այն զգուշությամբ վերադարձրին կրպակ։
Ես հետևում էի՝ մինչև համոզվեցի, որ սարքը կանգնեցրել են իր նախկին տեղում։
Միայն դրանից հետո շրջվեցի որդուս կողմը։
— Հիմա պատմիր։
Նարեն կանգնած էր մեզանից մի քանի քայլ հեռու։
Նրա աչքերը լցված էին։
— Հայկ, դու ինձ ասել էիր՝ մաման հոգնել է, ինքն է ուզում փակել գործը։
— Նարե՛, ես մտածում էի՝ բոլորիս համար է լավ լինելու։
— Բայց դու ինձ խնդրեցիր մանկապարտեզին ասել, որ Դավիթը չի հաճախելու։ Ես երեք օր առաջ տեղից հրաժարվել եմ։
Հայկը լռեց։
Պարզվեց՝ հարսս երկար ժամանակ պատրաստվում էր վերադառնալ իր մասնագիտությանը։
Նարեն հաշվապահ էր։ Դավիթի ծնվելուց հետո որոշ ժամանակ չէր աշխատել, իսկ հիմա մի ընկերությունից աշխատանքի առաջարկ էր ստացել։
Երեխայի համար մանկապարտեզ էին ընտրել։ Առաջին շաբաթների հարմարվելու օրերն արդեն քննարկված էին։
Բայց Հայկը սկսել էր հաշվել ծախսերը։
Մանկապարտեզի վճար, երեխային տանելու ու բերելու ժամանակ, հնարավոր հիվանդությունների օրերին խնամքի կազմակերպում։
Եվ որոշել էր, որ ամենահարմար տարբերակն ես եմ։
Նարեին ասել էր, թե ես ինքս եմ ուզում թոռնիկիս պահել։
Ինձ էլ ասել էր՝ Նարեն շատ է ուզում աշխատել, բայց երեխային վստահելու մարդ չունեն։
Ես խոստացել էի օգնել որոշ օրերի։
Իսկ Հայկը դա ներկայացրել էր որպես ամենօրյա պարտավորություն։
— Դու մեզ երկուսիս տարբեր բաներ ես ասել,— կամաց ասաց Նարեն։
Հայկը գլուխը կախեց։
— Ես ուզում էի, որ ամեն ինչ հեշտ լինի։
— Քեզ համա՞ր,— հարցրեց հարսս։
Աշխատակցուհիս՝ Մելինեն, նորից մոտեցավ։
— Տիկի՛ն Անահիտ, ներեցեք, բայց պատվիրատուներից մեկը զանգում է։ Ասում է՝ իր ծաղկեփունջը պարտադիր այսօր է պետք։
Այդ պահին հասկացա, որ վիճելու ժամանակ չկա։
— Նարե՛, եթե դեմ չես, մի քիչ կօգնե՞ս զանգերին պատասխանել։
Նարեն անմիջապես համաձայնեց։
Հայկին էլ ասացի.
— Դու գնա պահեստ ու բեռնատարի մարդիկ ինչ տեղափոխել են, ստուգիր։ Հետո բոլոր պատվիրատուներին զանգելու ենք։
Նա առաջին անգամ այդ առավոտ չհակաճառեց։
Մինչև կեսօր փորձում էինք վերականգնել խառնված աշխատանքը։
Հայկը նախորդ երեկոյան վեց պատվիրատուի ասել էր, որ պատվերները չենք կարող կատարել։
Նրանցից երկուսն արդեն ուրիշ տեղ էին պատվիրել։
Մնացած չորսի հետ կապ հաստատեցինք։
Բացատրեցի, որ կրպակը շարունակում է աշխատել, և ներողություն խնդրեցի անհարմարության համար։
Մեկն ասաց, որ այլևս մեր ծառայությունից չի օգտվի։
Երեքը համաձայնեցին պատվերը ստանալ։
Սառնարանի տեղափոխման ժամանակ մի քանի ծաղկեփունջ վնասվել էր։ Փոխարինելու համար Մելինեն գնաց նոր ծաղիկներ բերելու։
Այդ օրը մենք ուշ փակեցինք կրպակը։
Իսկ Հայկը ամբողջ ընթացքում լուռ աշխատեց։
Երեկոյան նստեցինք իմ խոհանոցում։
Նարեն ասաց, որ մանկապարտեզ զանգել է։
Նրանց նախկին տեղը արդեն ուրիշ երեխայի էին առաջարկել։ Կարող էին հերթագրումը նորից սկսել, բայց անհայտ էր՝ երբ տեղ կազատվեր։
Նարեն շատ տխուր էր։
— Ես արդեն աշխատանքի ընդունվելու օրն էի համաձայնեցրել։ Հիմա չգիտեմ՝ ինչ անեմ։
Հայկը փորձեց հանգստացնել նրան։
— Դե մի քիչ կհետաձգես։
Հարսս հանկարծ շրջվեց։
— Հայկ, դու իմ փոխարեն էլ ե՞ս որոշելու։
Սենյակում լռություն տիրեց։
Հետո Նարեն շարունակեց.
— Ես երեք տարի Դավիթին եմ խնամել։ Սիրով եմ արել։ Բայց հիմա ուզում եմ վերադառնալ աշխատանքիս։ Ուզում եմ սեփական եկամուտ ունենալ։ Իսկ դու այնպես ես խոսում, կարծես իմ աշխատանքը կարևոր չէ։
Հայկը շփոթվեց։
— Ես էդպես չեմ ասել։
— Բայց ամեն անգամ, երբ երեխայի խնամքի հարց է առաջանում, առաջինը իմ գործն ես առաջարկում հետաձգել։ Հետո՝ մայրիկիդ գործը փակել։
Ես նայեցի որդուս։
Նա երկար ժամանակ ոչինչ չէր ասում։
Վերջապես ասաց.
— Հասկանում եմ։ Սխալ եմ արել։
Բայց Նարեն չբավարարվեց այդ պատասխանով։
— Հիմա պետք է հասկանանք՝ ինչ ենք անելու։ Ոչ թե ուղղակի ներողություն խնդրես։
Հաջորդ օրը Հայկն ինքը զանգեց մանկապարտեզ։
Պարզեց ազատ տեղերի հնարավոր ժամկետները։
Հետո Նարեի հետ քննարկեցին աշխատանքային ժամերը։
Պարզվեց՝ Հայկը շաբաթվա երկու օր կարող էր ավելի շուտ ավարտել գործը և երեխային վերցնել, եթե նախապես փոխեր իր աշխատանքային գրաֆիկը։
Նարեն ևս որոշ օրեր կարող էր ավելի ուշ սկսել աշխատանքը՝ գործատուի համաձայնությամբ։
Իսկ ես առաջարկեցի.
— Շաբաթվա մեկ օր կարող եմ Դավիթին ես վերցնել։ Բայց մնացած օրերի համար դուք պիտի լուծում գտնեք։
Հայկը զարմացած նայեց ինձ։
— Մա՛մ, ընդամենը մե՞կ օր։
— Հա՛։ Որովհետև ես շաբաթվա մյուս օրերին աշխատում եմ։ Իսկ հանգստյան օրերից մեկը ուզում եմ ինձ համար պահել։
Նա լուռ գլխով արեց։
Մի քանի շաբաթ շարունակ երեխան հաճախեց նախապես ընտրված մանկապարտեզի փոխարեն մեկ այլ կենտրոնի՝ կարճաժամկետ ծրագրով, մինչև հիմնական տեղը նորից հասանելի դարձավ։
Դա ավելի թանկ էր, բայց Հայկն ու Նարեն միասին վերանայեցին իրենց ծախսերը։
Այս անգամ ոչ մեկի աշխատանքը փակելու հաշվին։
Իմ կրպակում էլ փոփոխություններ եղան։
Այդ դեպքից հետո երկար մտածեցի։
Հայկը մի հարցում ճիշտ էր. վերջին տարիներին շատ էի աշխատում։
Առավոտյան շուտ էի բացում, երեկոյան ուշ փակում։
Երբեմն ոտքերս ցավում էին, իսկ կիրակի օրերին էլ պատվերներ էի պատրաստում։
Բայց դա չի նշանակում, որ ուզում էի ամբողջությամբ թողնել գործս։
Մելինեի հետ պայմանավորվեցինք, որ նա շաբաթվա երկու օր կղեկավարի կրպակի առօրյա աշխատանքը՝ համապատասխան վարձատրությամբ։
Ես այդ օրերին ավելի ուշ կգնայի կամ ընդհանրապես կհանգստանայի։
Մեծածախ գնումներն էլ սկսեցինք նախապես պլանավորել, որ ամեն առավոտ շուկա գնալու կարիք չլինի։
Աշխատանքս փոխվեց։
Բայց չվերացավ։
Անցավ երկու ամիս։
Նարեն արդեն աշխատանքի էր անցել։
Դավիթը սկսել էր հարմարվել մանկապարտեզին։
Հայկն էլ շաբաթվա որոշ օրեր անձամբ էր նրան վերցնում։
Մի երեկո որդիս մտավ կրպակ։
Ձեռքին փոքրիկ թղթե տոպրակ կար։
— Մա՛մ, քեզ համար բան եմ բերել։
Ներսում նոր աշխատանքային մկրատ էր։
— Քոնը վաղուց բթացել էր։ Մտածեցի՝ էս մեկը լավը կլինի։
Ժպտացի։
— Շնորհակալ եմ, տղա՛ս։
Նա մի քիչ լռեց։
Հետո հարցրեց.
— Էն օրը, որ ուզում էի կրպակը փակել, դու շատ վիրավորվեցի՞ր։
— Շատ։
— Մտածում էի՝ քեզ լավ բան եմ անում։
Ես մկրատը դրեցի սեղանին։
— Հայկ, եթե ուզում ես մեկին լավ բան անել, նախ հարցրու՝ իրեն դա պե՞տք է։
Նա գլխով արեց։
— Գիտեմ։ Ու ես դեռ պիտի վերադարձնեմ այն գումարը, որ սառնարանի գնորդին կանխավճարի վերադարձի համար պարտք էի մնացել։
— Դա արդեն քո որոշման հետևանքն է, տղա՛ս։
Նա համաձայնեց։
Մի կիրակի Հայկն ու Նարեն Դավիթին բերեցին ինձ մոտ։
Նարեն ասաց.
— Մամա Անահիտ, եթե ազատ եք, մտածում էինք՝ մի քանի ժամ ձեզ մոտ մնա։ Մենք ուզում ենք միասին զբոսնել։
Նայեցի օրացույցին։
Այդ օրը ոչ մի ծրագիր չունեի։
— Իհարկե, թող մնա։
Դավիթն ուրախ վազեց դեպի ինձ։
— Տատի՜կ, ծաղիկներիդ մոտ գնալո՞ւ ենք։
Ծիծաղեցի։
— Այսօր կրպակ չենք գնալու։ Այսօր քեզ հետ զբոսնելու ենք։
Նարեն զարմացավ։
— Բայց դուք միշտ կիրակի էլ էիք աշխատում։
— Էլ չեմ աշխատում ամեն կիրակի։
Հայկը ժպտաց։
— Հանգստի ես անցնում, հա՞։
Նայեցի նրան։
— Չէ՛, տղաս։ Պարզապես իմ աշխատանքի ժամերն եմ փոխել։
Մենք բոլորս ծիծաղեցինք։
Հաջորդ առավոտ կրպակ գնացի սովորականից մի քիչ ուշ։
Մելինեն արդեն բացել էր դուռը։
Սառնարանը աշխատում էր։
Ներսում նոր ծաղիկներ էին դասավորված։
Սեղանին պատվերների տետրն էր։
Մելինեն ասաց.
— Տիկի՛ն Անահիտ, էսօր երեք նոր պատվեր ունենք։ Մեկը ձեր սիրած սպիտակ վարդերից է ուզում։
Հագա գոգնոցս։
— Լավ, սկսենք։
Մի քանի րոպե անց զանգեց Հայկը։
— Մա՛մ, Դավիթին մանկապարտեզ տարա։ Ամեն ինչ կարգին է։
— Լավ է, տղա՛ս։
— Դու ո՞նց ես։
Նայեցի կրպակիս։
Ծաղիկների բույրը լցվել էր ներս։
Մելինեն ժապավեններն էր դասավորում։
Դրսում առաջին հաճախորդն էր մոտենում։
— Լավ եմ, Հայկ ջան։ Աշխատում եմ։
— Դե լավ։ Երեկոյան կզանգեմ։
Հեռախոսն անջատեցի։
Հաճախորդը ներս մտավ։
— Բարի լույս։ Կարո՞ղ եմ մի գեղեցիկ ծաղկեփունջ պատվիրել։
Ժպտացի։
— Իհարկե։ Ո՞ւմ համար է։
Կինը պատասխանեց.
— Մայրիկիս ծննդյան օրն է։ Ուզում եմ անակնկալ անել։
Նայեցի ծաղիկներին։
Հետո հարցրի.
— Իսկ մայրիկը ո՞ր ծաղիկներն է սիրում։
Կինը մի պահ մտածեց։
— Ճիշտն ասած՝ չգիտեմ։
Ես նրան մի քանի տարբերակ ցույց տվեցի։
— Գուցե զանգեք ու հարցնեք։ Այդպես հաստատ իր սիրած ծաղիկները կստանա։
Կինը ժպտաց ու վերցրեց հեռախոսը։
Իսկ ես այդ ընթացքում սկսեցի պատրաստել օրվա առաջին պատվերը։
Այդ առավոտ իմ կրպակում ոչ մի մեծ անակնկալ չկար։
Սառնարանը տեղում էր։
Դռան բանալին՝ իմ գրպանում։
Եվ աշխատանքային օրվա ավարտը ես էի որոշելու։
