74 տարեկանում ինձ դուրս հանեցին համերգասրահից, երբ խնդրեցի հանդիպել դիրիժորին։ «Տատի՛կ, այդ երաժշտության հեղինակը վաղուց մահացել է»,— ասացին ինձ։ Բայց երբ երիտասարդ ջութակահարը լսեց, թե ինչ եմ նվագում, անմիջապես դադարեցրեց փորձն ու կանչեց գլխավոր դիրիժորին…
Յոթանասունչորս տարեկան էի, երբ ռադիոյով լսեցի մի հայտարարություն, որը ստիպեց ինձ ձեռքիցս գցել թեյի բաժակը։
Քաղաքի մեծ համերգասրահում պատրաստվում էին կազմակերպել հայտնի կոմպոզիտոր Վահագնի հիշատակին նվիրված երեկո։
Նրա ստեղծագործություններից մեկը պետք է հնչեր սիմֆոնիկ նվագախմբի կատարմամբ։
«Լուսաբացի ճանապարհը»։
Հենց լսեցի այդ անունը, սիրտս սկսեց ուժգին բաբախել։
Քառասուն տարի փորձում էի մոռանալ այդ երաժշտությունը։
Իմ տան հին դաշնամուրը վաղուց փակված էր, նոտաները՝ պահարանում, իսկ այն տարիների մասին ընտանիքումս գրեթե չէինք խոսում։
Բայց այդ առավոտ հիշեցի ամեն ինչ։
Երեկոյան բացեցի պահարանս և հանեցի դեղնած նոտաների տետրը։
Առաջին էջին իմ ձեռագրով գրված էր.
«Սուսաննային։ 1984 թ.»։
Երկար նստեցի տետրը ձեռքիս։
Հետո զանգահարեցի համերգասրահ։
Խնդրեցի հանդիպել դիրիժորին։
Աշխատակիցը հարցրեց.
— Դուք երաժիշտ ե՞ք։
— Եղել եմ։
— Իսկ ի՞նչ հարցով եք ցանկանում հանդիպել։
— Այն ստեղծագործության մասին, որը պատրաստվում եք կատարել։
Ինձ ասացին, որ առանց նախնական պայմանավորվածության հանդիպում հնարավոր չէ։
Հաջորդ առավոտ անձամբ գնացի։
Դահլիճի մուտքի մոտ երիտասարդ աշխատակիցը լսեց ինձ ու անհամբեր պատասխանեց.
— Տատի՛կ, եթե տոմս եք ուզում, դրամարկղը մյուս կողմում է։
— Տոմս չեմ ուզում։ Պարզապես պետք է դիրիժորին մի բան ասեմ։
— Ի՞նչ։
— Որ այդ ստեղծագործությունն այնպես չնվագեն, ինչպես գրված է ծրագրում։
Նա ծիծաղեց։
— Այդ երաժշտությունը քառասուն տարի է՝ կատարում են։ Դուք հիմա ուզում եք փոխե՞լ։
Ես արդեն պատրաստվում էի հեռանալ, երբ ներսից ջութակի ձայն լսվեց։
Մի երիտասարդ երաժիշտ միջանցքում փորձում էր հենց այն մեղեդին, որի համար եկել էի։
Ակամա սկսեցի շարունակել երաժշտությունը՝ բայց բոլորովին ուրիշ ավարտով։
Երիտասարդը դադարեց նվագել։
Նայեց ինձ։
— Սպասե՛ք։ Էդ հատվածը որտեղի՞ց գիտեք։
Ես պատասխանելու փոխարեն բացեցի պայուսակս ու հանեցի հին տետրը։
Նա նայեց առաջին էջին։
Հետո արագ շրջեց մի քանի թերթ։
Երբ հասավ վերջին էջին, դեմքի արտահայտությունը փոխվեց։
— Բայց այս հատվածը մեր նոտաներում ընդհանրապես չկա…
Շարունակությունը՝ առաջին մեկնաբանությունում 👇
Երիտասարդի անունը Սևակ էր։
Քսանչորս տարեկան ջութակահար էր և արդեն երկրորդ տարին նվագում էր սիմֆոնիկ նվագախմբում։
Նա ինձ խնդրեց նստել միջանցքի նստարանին։
— Տիկի՛ն, ներեցեք, ձեր անունն ինչպե՞ս է։
— Անահիտ։
— Անահի՛տ տիկին, կարո՞ղ եք ասել՝ այս նոտաները որտեղի՞ց են ձեզ մոտ։
Մի քանի վայրկյան լռեցի։
Քառասուն տարի այդ հարցին պատասխանելուց խուսափել էի։
Բայց հիմա արդեն այլևս չէի ցանկանում լռել։
— Որովհետև այդ երաժշտությունը ես եմ գրել։
Սևակն անշարժ նայեց ինձ։
Հետո կրկին բացեց տետրը։
— Բայց այս ստեղծագործության հեղինակը Վահագնն է։ Բոլոր ծրագրերում այդպես է նշված։
— Գիտեմ։
— Դուք ասում եք՝ ամբողջ մեղեդի՞ն եք գրել։
— Այո՛։ Սկզբում դա դաշնամուրի համար փոքրիկ ստեղծագործություն էր։ Վահագնը հետո նվագախմբի համար մշակեց։
Սևակը նորից թերթեց նոտաները։
— Իսկ այս վերջի՞ն հատվածը։
Կոկորդս սեղմվեց։
— Դա այն մասն է, որը նա չօգտագործեց։
— Ինչո՞ւ։
Նայեցի երիտասարդին։
— Որովհետև այդ հատվածը պատմում էր այն մասին, թե ում համար էի գրել երաժշտությունը։
Քառասուներկու տարի առաջ ես երաժշտական դպրոցի դաշնամուրի ուսուցչուհի էի։
Ամուսինս՝ Գևորգը, աշխատում էր էլեկտրակայանում։
Մեր աղջիկը՝ Սուսաննան, ութ տարեկան էր։
Փոքրիկ բնակարանում էինք ապրում։
Դաշնամուրը դրված էր հյուրասենյակի պատուհանի մոտ։
Գրեթե ամեն երեկո, երբ ավարտում էի դասերս, նստում էի նվագելու։
Սուսաննան սիրում էր կողքիս նստել ու դիտել մատներս։
Մի անգամ ուժեղ ամպրոպ սկսվեց։
Աղջիկս այնքան վախեցավ որոտից, որ եկավ ու նստեց ծնկներիս։
— Մա՛մ, մի բան նվագիր, որ չվախենամ։
Սկսեցի կամացուկ նվագել։
Մի պարզ մեղեդի։
Հետո ավելացրի երկրորդ հատվածը։
Երբ որոտը կրկնվեց, երաժշտությունն ավելի բարձր հնչեցրի։
Աղջիկս գլուխը դրեց ուսիս։
Քիչ անց նկատեցի, որ քնել է։
Հաջորդ օրը նա խնդրեց նորից նվագել նույն մեղեդին։
Հետո՝ մյուս օրը։
Մի քանի շաբաթ անց այն արդեն ամբողջական ստեղծագործություն էր դարձել։
Գևորգը լսեց ու ասաց.
— Անահի՛տ, սա միայն տանը նվագելու համար չէ։ Պետք է ցույց տաս մեկին։
Ես ծիծաղեցի։
— Ո՞ւմ։
— Մեր երաժիշտներից մեկին։ Թող լսեն։
Այդ ժամանակ Վահագնը հայտնի դիրիժոր ու կոմպոզիտոր էր, որը երբեմն գալիս էր մեր երաժշտական դպրոց՝ երիտասարդների աշխատանքներին ծանոթանալու։
Գևորգի հորդորով նոտաները տարա նրան։
Վահագնը լսեց իմ նվագը։
Հետո ասաց.
— Անահի՛տ, սրանով կարելի է նվագախմբային ստեղծագործություն անել։
Ուրախությունից չէի կարողանում խոսել։
Նա առաջարկեց նոտաները մի քանի շաբաթով թողնել իր մոտ, որպեսզի մտածի նվագախմբային մշակման մասին։
Համաձայնեցի։
Ես երեսուներկու տարեկան էի։
Եվ առաջին անգամ մտածեցի, որ գուցե իմ երաժշտությունը մի օր մեծ դահլիճում հնչի։
Մի երեկո Սուսաննան տեսավ, որ նորից նոտաներ եմ գրում։
— Մա՛մ, դա իմ երգն է՞։
Ժպտացի։
— Քոնն է։
— Իսկ մի օր մեծ նվագախումբն էլ կնվագի՞։
— Հույս ունեմ։
Աղջիկս լրջացավ։
— Խոստացի՛ր, որ եթե նվագի, ինձ էլ կտանես լսելու։
Նրան գրկեցի։
— Խոստանում եմ։
Այդ խոստումը տվեցի առանց պատկերացնելու, թե որքան դժվար կլինի այն պահելը։
Երկու տարի անց իմ մեղեդին առաջին անգամ հնչեց ռադիոյով։
Ամեն ինչ թողեցի ու վազեցի ընդունիչի մոտ։
Նույն առաջին նոտաներն էին։
Նույն զարգացումը։
Նույն հիմնական թեման։
Բայց հաղորդավարն ասաց.
«Հնչում է կոմպոզիտոր Վահագնի «Լուսաբացի ճանապարհը» ստեղծագործությունը»։
Իմ անունը չհնչեց։
Սկզբում մտածեցի՝ մոռացություն է։
Հաջորդ օրը գնացի Վահագնի մոտ։
Նա ինձ ընդունեց իր աշխատասենյակում։
— Շատ լավ է հնչում, չէ՞,— ասաց։
— Վահա՛գն, բայց հայտարարեցին, որ ստեղծագործության հեղինակը դուք եք։
Նա մի պահ լռեց։
Հետո պատասխանեց.
— Ես այն մշակել եմ նվագախմբի համար։
— Գիտեմ։ Բայց հիմնական մեղեդին, կառուցվածքը, զարգացումը իմն են։
Վահագնը հոնքերը կիտեց։
— Անահի՛տ, դաշնամուրային փոքրիկ գործից մեծ նվագախմբային ստեղծագործություն եմ ստացել։ Դրանք տարբեր բաներ են։
— Ես դրա հետ չեմ վիճում։ Ուզում եմ միայն, որ իմ մասնակցությունը նշվի։
Նա նյարդայնացավ։
— Հիմա ամբողջ ծրագրերը պիտի փոխե՞մ։
Այդ օրը նրա սենյակից դուրս եկա արտասվելով։
Հետագայում ևս փորձեցի պարզաբանել հարցը, բայց ամեն անգամ ինձ ասում էին, որ անհրաժեշտ են գրավոր ապացույցներ և պաշտոնական դիմումներ։
Իսկ ես վախենում էի աշխատանքս կորցնելուց, հեղինակավոր մարդկանց հետ վեճի մեջ մտնելուց։
Տանը Գևորգը համոզում էր.
— Անահի՛տ, մի՛ հանձնվիր։
Բայց տարիներն անցնում էին։
Վահագնի մշակումը կատարում էին տարբեր համերգների ժամանակ։
Իմ անունը ոչ մի տեղ չէր նշվում։
Եվ մի օր ես պարզապես դադարեցի այդ մասին խոսել։
Միայն նոտաների տետրն էի պահում։
Սևակը մինչև վերջ լսեց պատմությունս։
Հետո ասաց.
— Անահի՛տ տիկին, ես չեմ կարող միայն ձեր խոսքերի հիման վրա որոշել, թե ով է ստեղծագործության հեղինակը։ Բայց կարող եմ օգնել, որ նոտաները համապատասխան մարդիկ ուսումնասիրեն։
Ես գլխով արեցի։
— Դրանից ավելին չեմ խնդրում։
Նա ինձ տարավ երաժշտական ղեկավարի մոտ։
Դիրիժորը՝ Սիրանուշը, մոտ հիսուն տարեկան կին էր։
Սկզբում զարմացավ, երբ Սևակը պատմեց, թե ինչու եմ եկել։
Հետո վերցրեց տետրս։
Մի քանի էջ թերթեց։
— Ձեռագիրը հին է։ Բայց դա ինքնին դեռ չի ապացուցում հեղինակությունը։
— Գիտեմ,— պատասխանեցի։
— Ուրիշ ի՞նչ ունեք։
Մի պահ մտածեցի։
Հետո հիշեցի մի բան, որի մասին վաղուց չէի մտածել։
— Հին ձայնագրություն։
Սիրանուշը բարձրացրեց գլուխը։
— Ի՞նչ ձայնագրություն։
— Երբ առաջին անգամ գրեցի ստեղծագործությունը, ամուսինս տանը ձայնագրեց իմ նվագը։ Այդ ժամանակ դեռ նույնիսկ Վահագնին չէի ճանաչում։
— Պահպանվա՞ծ է։
— Պետք է լինի։
Դիրիժորը նայեց Սևակին։
— Եթե այդպիսի ձայնագրություն կա, պետք է ուսումնասիրենք։
Երեկոյան տուն վերադարձա ու բացեցի պահարանի ամենավերին դարակը։
Այնտեղ տարիներ շարունակ պահում էի Գևորգի հին իրերը։
Ամուսինս մահացել էր տասներկու տարի առաջ։
Նրա ձայնագրիչը դեռ պահարանում էր։
Մի քանի հին ժապավեն էլ։
Բայց չէի հիշում՝ որ մեկն էր պետք։
Երկու ժամ փնտրեցի։
Վերջապես գտա փոքրիկ տուփ։
Վրան Գևորգի ձեռագրով գրված էր.
«Անահիտ։ Սուսաննայի մեղեդին։ 1984»։
Նստեցի հատակին ու լաց եղա։
Հիշեցի, թե ինչպես էր ամուսինս ձայնագրիչը դնում դաշնամուրի կողքին։
Ինչպես էր ասում.
— Մի՛ շտապիր։ Սկզբից նվագիր։
Եվ ինչպես էր Սուսաննան ծիծաղելով պահանջում, որ ինքն էլ խոսի ձայնագրության մեջ։
Հաջորդ օրը Սևակի օգնությամբ գտանք մասնագետի, որը կարողացավ հին ժապավենի ձայնը թվայնացնել։
Երբ առաջին նոտաները հնչեցին, ձեռքերս սկսեցին դողալ։
Դա իմ նվագն էր։
Իմ երիտասարդ տարիների ձայնը։
Այն դաշնամուրի ձայնը, որը վաղուց լռել էր։
Իսկ ստեղծագործության վերջում լսվեց փոքրիկ Սուսաննայի ծիծաղը։
— Մա՛մ, սա իմ երգն է, չէ՞։
Եվ իմ ձայնը.
— Քոնն է, աղջի՛կս։
Հետո Գևորգը բարձրաձայն ասաց ձայնագրության ամսաթիվը։
Սիրանուշը լուռ լսում էր։
Երբ ավարտվեց, նա խնդրեց ևս մեկ անգամ միացնել։
Այս անգամ ձեռքին պահում էր Վահագնի նվագախմբային պարտիտուրը։
Համեմատում էր մեղեդիների կառուցվածքը։
Վերջապես ասաց.
— Այս նյութը շատ կարևոր է։ Բայց պետք է ստուգենք նաև դրա ծագումն ու թվականը։
Հաջորդ օրերին սկսվեց մի աշխատանք, որին չէի սպասում։
Երաժշտական դպրոցի հին արխիվում գտանք այն ժամանակվա համերգային ծրագրերից մեկը։
Այնտեղ նշված էր, որ 1984 թվականի գարնանը ես կատարել էի իմ դաշնամուրային ստեղծագործությունը՝ «Սուսաննայի համար» վերնագրով։
Վահագնի հայտնի նվագախմբային տարբերակը հրապարակվել էր դրանից երկու տարի անց։
Արխիվում պահպանված էր նաև իմ ձեռագիր նոտաների պատճեններից մեկը։
Երբ Սիրանուշը համեմատեց նյութերը, ասաց.
— Այստեղ արդեն բավական լուրջ հիմքեր կան վերանայելու ստեղծագործության պատմական ներկայացումը։
Ես չէի ցանկանում դատարան գնալ։
Չէի պահանջում գումար։
Ուզում էի միայն, որ եթե այդ երաժշտությունը շարունակեն կատարել, մարդիկ իմանան, թե որտեղից է ծնվել նրա հիմնական մեղեդին։
Բայց այդ պահին առաջացավ նոր խնդիր։
Համերգի կազմակերպիչները չէին ցանկանում փոփոխություններ անել։
Ծրագրերն արդեն տպագրված էին։
Տոմսերը վաճառված էին։
Իսկ միջոցառումը նվիրված էր Վահագնի հիշատակին։
Նրա որդին՝ Արտակը, նույնպես մասնակցում էր կազմակերպմանը։
Երբ իմացավ, թե ինչ է տեղի ունենում, պահանջեց հանդիպել ինձ։
Արտակը մոտ վաթսուն տարեկան էր։
Հորն արտաքինից շատ նման էր։
Երբ սենյակ մտավ, մի պահ սիրտս սեղմվեց։
Նա նայեց ինձ։
— Դուք պնդո՞ւմ եք, որ հայրս ձեր ստեղծագործությունն է վերցրել։
Ես հանգիստ պատասխանեցի.
— Ասում եմ այն, ինչ կարող եմ հաստատել։ Հիմնական մեղեդին և դաշնամուրային ստեղծագործությունը իմն են եղել։ Ձեր հայրը դրանք մշակել է նվագախմբի համար։
Արտակը երկար լռեց։
Հետո ասաց.
— Ես մանկուց լսել եմ այդ երաժշտությունը։ Դա հորս ամենահայտնի գործերից է։
— Գիտեմ։
— Ու հիմա, այսքան տարի անց, ուզում եք, որ հայտարարենք՝ նա հեղինակը չէ՞։
— Չեմ ասում, թե նա ոչինչ չի ստեղծել։ Նրա նվագախմբային մշակումը իսկապես մեծ աշխատանք է։ Բայց իմ ստեղծագործությունն էլ չպետք է անհետանա դրա հետևում։
Նա խնդրեց լսել ձայնագրությունը։
Միացրինք։
Արտակը սկզբում անշարժ նստած էր։
Հետո սկսեց ուշադիր լսել։
Երբ հնչեց վերջին հատվածը, որը հայտնի նվագախմբային տարբերակում չկար, նա փակեց աչքերը։
— Այս ավարտը երբեք չեմ լսել։
— Որովհետև ձեր հայրը այն չի ներառել։
Նա երկար լռեց։
Հետո հարցրեց.
— Իսկ ինչո՞ւ եք հենց հիմա եկել։
Այդ հարցին պատասխանելը ամենադժվարն էր։
— Որովհետև ես խոստում ունեմ,— ասացի։
Արտակը զարմացած նայեց ինձ։
— Ի՞նչ խոստում։
— Երբ աղջիկս ութ տարեկան էր, նրան ասել էի, որ մի օր իր համար գրված մեղեդին մեծ նվագախումբը կկատարի, իսկ նա դահլիճում կնստի ու կլսի։
Մի պահ լռեցի։
— Այդ տարիներին ես այլևս չհամարձակվեցի նրան որևէ տեղ տանել։ Երբ երաժշտությունը ռադիոյով հնչում էր ուրիշի անունով, պարզապես անջատում էի ընդունիչը։
— Իսկ ձեր աղջիկը հիմա քանի՞ տարեկան է։
— Հիսուն։
Արտակը գլուխը կախեց։
— Նա գիտի՞ այս ամենը։
— Գիտի, որ երիտասարդ ժամանակ երաժշտություն էի գրում։ Բայց չգիտի, որ այդքան հայտնի ստեղծագործությունը ծնվել է մեր փոքրիկ բնակարանում։
Արտակը նայեց հին նոտաներին։
Հետո անսպասելի ասաց.
— Հայրս մահից առաջ ինձ իր աշխատանքներից մի քանի տուփ է թողել։ Ես երբեք ամբողջությամբ չեմ ուսումնասիրել դրանք։
Սիրտս արագ բաբախեց։
— Ի՞նչ տուփեր։
— Հին նամակներ, նոտաներ, ձայնագրություններ։
Նա մի պահ լռեց։
— Ուզում եմ ստուգել՝ գուցե այնտեղ էլ ինչ-որ բան կա։
Երկու օր անց Արտակը զանգահարեց։
Նրա ձայնը փոխված էր։
— Անահի՛տ տիկին, պետք է հանդիպենք։
Երբ հասա, սեղանին մի թղթապանակ կար։
Արտակը բացեց այն։
Ներսում նոտաների հին պատճեններ էին։
Իմ ձեռագրով։
Եվ Վահագնի արած նշումները։
Մի էջի վերևում հստակ գրված էր.
«Անահիտի թեմայից։ Նվագախմբային մշակում»։
Արտակը երկար ժամանակ չէր կարողանում խոսել։
Վերջապես ասաց.
— Հայրս գոնե այս տարբերակում նշել է ձեր անունը։
Ես վերցրի էջը։
Արցունքներս լցվեցին։
Չգիտեի՝ ինչու այդ նշումը հետագայում չէր պահպանվել հրապարակային ծրագրերում։
Գուցե սկզբում նախատեսվել էր անունս նշել, հետո ինչ-որ մեկը փոխել էր։
Գուցե Վահագնն ինքն էր որոշել այդպես։
Այժմ այլևս չէի կարող նրանից հարցնել։
Բայց մի բան հաստատ էր։
Ես այդ պատմությունը չէի հորինել։
Արտակը նայեց ինձ։
— Անահի՛տ տիկին, ես չեմ կարող փոխել այն, ինչ հայրս արել է քառասուն տարի առաջ։
Նա մի պահ լռեց։
— Բայց չեմ ուզում, որ մեր համերգը շարունակի նույն սխալը։
Համերգին մնացել էր վեց օր։
Սիրանուշը որոշեց ծրագրում ներկայացնել ստուգված պատմական տեղեկությունները։
Հայտնի նվագախմբային մշակման կողքին պիտի նշվեր նաև իմ անունը՝ որպես սկզբնական դաշնամուրային ստեղծագործության և հիմնական մեղեդու հեղինակ։
Իրավական հեղինակության ու համապատասխան գրանցումների հարցերը դեռ առանձին ուսումնասիրության կարիք ունեին։
Բայց համերգի կազմակերպիչները համաձայնեցին հստակ ասել այն, ինչ արդեն փաստերով հաստատվել էր։
Եվ տեղի ունեցավ ևս մի անսպասելի բան։
Սիրանուշը խնդրեց թույլ տալ կատարել իմ ստեղծագործության այն վերջին հատվածը, որը երբեք չէր հնչել բեմից։
— Անահի՛տ, ուզում եմ այն հնչի ճիշտ այնպես, ինչպես ձեր դաշնամուրային տարբերակում է։
Նայեցի նրան։
— Կարելի՞ է։
— Կարծում եմ՝ կարող ենք պատրաստել։ Մեր դաշնակահարը կհասցնի փորձել։
Այդ պահին առաջին անգամ հավատացի, որ գուցե հասցնեմ կատարել խոստումս։
Համերգի օրը Սուսաննային հրավիրեցի ինձ հետ։
Աղջիկս արդեն հիսուն տարեկան էր։
Երկու մեծ երեխաների մայր։
Բուժքույր էր աշխատում և շատ զբաղված էր։
Երբ զանգեցի, զարմացավ։
— Մա՛մ, դու ե՞րբվանից ես համերգների գնում։
Ժպտացի։
— Վերջերս մի քիչ հետաքրքրվել եմ։
— Ի՞նչ են նվագելու։
— Հին երաժշտություն։
— Լա՛վ, կգամ։
Ամբողջ ճանապարհին նա փորձում էր հասկանալ, թե ինչու եմ այդքան հուզված։
Ես միայն ասում էի.
— Կլսես։
Երբ մտանք դահլիճ, Սուսաննան զարմացավ, որ մեր տեղերը առաջին շարքում են։
— Մա՛մ, ինչպե՞ս ես այսպիսի տոմսեր գտել։
— Մի երիտասարդ երաժիշտ օգնեց։
Նա ծիծաղեց։
— Դու արդեն ծանոթներ էլ ունե՞ս նվագախմբում։
Ես ժպտացի։
Բայց ձեռքերս դողում էին։
Համերգի առաջին մասը նվիրված էր Վահագնի մյուս ստեղծագործություններին։
Սուսաննան հաճույքով լսում էր։
Ես գրեթե ոչինչ չէի լսում։
Սպասում էի միայն մի պահի։
Երբ նվագախմբի վերջին ստեղծագործության հերթը հասավ, Սիրանուշը մոտեցավ խոսափողին։
Նա պատմեց, որ համերգի նախապատրաստության ընթացքում հայտնաբերվել են հին երաժշտական նյութեր, որոնք նոր լույս են սփռում «Լուսաբացի ճանապարհը» ստեղծագործության պատմության վրա։
Հետո ասաց.
— Այս երաժշտության հիմքում ընկած դաշնամուրային ստեղծագործությունը գրվել է 1984 թվականին՝ երաժշտության ուսուցչուհի Անահիտի կողմից։ Այն ի սկզբանե ունեցել է «Սուսաննայի համար» վերնագիրը։
Կողքիս նստած աղջիկս քարացավ։
Նա դանդաղ շրջվեց դեպի ինձ։
— Մա՞մ…
Ես արդեն արտասվում էի։
Սիրանուշը շարունակեց.
— Այսօր, առաջին անգամ, կլսենք նաև բնօրինակի ավարտական հատվածը, որը չի ներառվել հետագայում հայտնի դարձած նվագախմբային մշակման մեջ։
Սուսաննան բռնեց ձեռքս։
— Մա՛մ, դա ի՞մ երգն է։
Գլխով արեցի։
— Քոնն է, աղջի՛կս։
Նա երկու ձեռքով ծածկեց դեմքը։
— Բայց դու ինչո՞ւ ինձ երբեք չես պատմել։
Շշնջացի.
— Վախենում էի նորից հույս տալ ու չկատարել խոստումս։
Սուսաննան գլուխը դրեց ուսիս։
— Ես հիշում եմ այդ երգը, մա՛մ։
Այդ պահին նվագախումբը սկսեց։
Առաջին նոտաները լսելուն պես աչքերս փակեցի։
Հիշեցի մեր փոքրիկ հյուրասենյակը։
Պատուհանին խփող անձրևը։
Դաշնամուրի կողքին նստած Գևորգին։
Եվ ութամյա Սուսաննային, որը վախեցած գրկում էր ինձ ու խնդրում մի բան նվագել։
Երաժշտությունը շարունակվում էր։
Այն հնչում էր այնպես, ինչպես տարիներ շարունակ հնչել էր ռադիոյով։
Բայց հետո, երբ մոտեցավ ավարտը, նվագախումբը լռեց։
Միայն դաշնամուրը մնաց։
Եվ հնչեց այն փոքրիկ, մեղմ հատվածը, որը գրել էի դստերս համար՝ ամպրոպից հետո բացվող խաղաղ առավոտը պատկերացնելու համար։
Ես արդեն չէի կարողանում զսպել արցունքներս։
Սուսաննան նույնպես։
Հանկարծ նա կամացուկ սկսեց երգել մեղեդին։
Առանց բառերի։
Ճիշտ այնպես, ինչպես մանկության տարիներին էր անում, երբ ես նվագում էի։
Նայում էի նրան ու չէի հավատում։
Քառասուն տարի անց նա դեռ հիշում էր։
Եվ երբ վերջին նոտան մարեց, Սուսաննան ինձ ամուր գրկեց։
— Մա՛մ, դու խոստումդ պահեցիր։
Այդ խոսքերը լսելիս հասկացա, որ հենց դրանց էի սպասել ամբողջ կյանքում։
Դահլիճը ծափահարում էր։
Սիրանուշը կրկին մոտեցավ խոսափողին։
— Այսօր մեզ հետ է նաև սկզբնական ստեղծագործության հեղինակը՝ Անահիտը։
Նա ինձ հրավիրեց կանգնել։
Սուսաննան առաջինը վեր կացավ։
Հետո օգնեց ինձ։
Ամբողջ դահլիճը ծափահարում էր։
Ես երբեք բեմում նման ուշադրության չէի արժանացել։
Մի պահ շփոթվեցի։
Չգիտեի՝ ձեռքս ուր դնեմ։
Հետո Սևակին տեսա նվագախմբի առաջին շարքերում։
Այն երիտասարդին, որն առաջինն էր լսել ինձ։
Նա ժպտում էր։
Արտակն էլ էր դահլիճում։
Նա կանգնեց և միացավ ծափահարություններին։
Բայց ես այլևս չէի նայում ոչ նրանց, ոչ հանդիսատեսին։
Նայում էի աղջկաս։
Նա ձեռքով սրբում էր արցունքները և ժպտում։
Այդ պահին ինձ համար ամբողջ դահլիճում ամենակարևոր մարդը նա էր։
Համերգից հետո Սուսաննան ինձ խնդրեց մի փոքր նստել։
Դեռ հուզված էր։
— Մա՛մ, ես հիշում եմ, որ փոքր ժամանակ ամեն երեկո նվագում էիր այդ մեղեդին։
Ժպտացի։
— Հիշո՞ւմ ես։
— Շատ լավ։ Բայց երբ մեծացա, այն այլևս չէիր նվագում։ Մտածում էի՝ պարզապես մոռացել ես։
Գլուխս տարուբերեցի։
— Չէ՛, աղջի՛կս։ Ես չէի մոռացել։
Նա բռնեց ձեռքս։
— Դու դրա պատճառով հրաժարվեցի՞ր երաժշտություն գրելուց։
Մի պահ լռեցի։
— Հիմնականում՝ այո՛։
Սուսաննան տխուր նայեց ինձ։
Հետո ասաց.
— Դու ինձ փոքր ժամանակ ասում էիր, որ եթե ինչ-որ բան սիրում եմ, չպետք է դադարեմ փորձել միայն այն պատճառով, որ առաջին անգամ չի ստացվել։
Ծիծաղեցի արցունքներիս միջից։
— Ճիշտ է։
— Իսկ դու ինքդ ինչո՞ւ մոռացար։
Չկարողացա պատասխանել։
Աղջիկս գրկեց ինձ։
— Մա՛մ, հիմա արդեն դաշնամուրդ բացելու ժամանակն է։
Հաջորդ կիրակի Սուսաննան երկու երեխաների հետ եկավ ինձ մոտ։
Իմ թոռնուհին՝ քսաներկուամյա Մարին, իր հետ բերել էր երաժշտական նոտաների նոր տետր։
— Տա՛տ, մաման պատմեց ամեն ինչ։
Ժպտացի։
— Ի՞նչ է պատմել։
— Որ դու իսկական կոմպոզիտոր ես։
Ծիծաղեցի։
— Այդքան մեծ խոսքեր պետք չեն։
Բայց Մարին լրջացավ։
— Տա՛տ, ես ուզում եմ քո մյուս ստեղծագործություններն էլ լսել։
Նա մոտեցավ հին դաշնամուրին։
Բացեց կափարիչը։
Այն վաղուց չէր կարգավորվել, որոշ ստեղներ ծանր էին աշխատում։
Սուսաննան նայեց ինձ։
— Մա՛մ, իսկ եթե դաշնամուրը կարգի բերենք։
Հուզվեցի։
— Կարելի է։
Մարին նստեց կողքիս։
— Տա՛տ, ինձ էլ կսովորեցնե՞ս այն երգը, որ մամայի համար էիր գրել։
Ես բացեցի հին նոտաների տետրը։
Նրա կողքին դրեցի նոր դատարկ տետրը։
— Իհարկե, Մարի՛ ջան։
Այդ օրը սկսեցինք միասին նվագել։
Սկզբում դժվար էր։
Մատներս այլևս նախկինի պես ճկուն չէին։
Երբեմն կանգ էի առնում, երբեմն շփոթվում։
Բայց թոռնուհիս համբերատար սպասում էր։
Եվ երբ առաջին մեղեդին վերջացրինք, նա ինձ նայեց ու ասաց.
— Տա՛տ, դու ուրիշ երաժշտություններ էլ գրի։ Ես կսովորեմ։
Նայեցի դատարկ տետրին։
Քառասուն տարի այնպիսի զգացողություն էի ունեցել, կարծես իմ երաժշտությունն ավարտվել է։
Բայց այդ օրը առաջին անգամ ցանկացա նորից գրել։
Այժմ ամեն շաբաթ Մարին գալիս է ինձ մոտ։
Մենք դաշնամուր ենք նվագում։
Երբեմն Սուսաննան էլ է նստում ու լսում։
Իմ ստեղծագործության հեղինակության մասին փաստաթղթերի ուսումնասիրությունը դեռ շարունակվում է, բայց համերգից հետո այն արդեն ներկայացնում են նաև սկզբնական մեղեդու պատմությամբ։
Իսկ ամենակարևորը՝ Սուսաննան վերջապես լսեց իր մանկության երաժշտությունը մեծ նվագախմբի կատարմամբ։
Մի երեկո նա ինձ զանգահարեց։
— Մա՛մ, գիտե՞ս՝ այսօր ինչ եմ արել։
— Ի՞նչ, աղջի՛կս։
— Գևորգ պապայի հին լուսանկարը դրել եմ համերգի տեսագրության կողքին։
Մի պահ լռեց։
Հետո ասաց.
— Երանի պապան էլ տեսներ, թե ինչպես բոլորը քեզ ծափահարեցին։
Ես նայեցի պատուհանի մոտ դրված նրա լուսանկարին։
Հիշեցի, թե ինչպես էր տարիներ առաջ ասում.
«Մի՛ հանձնվիր, Անահի՛տ»։
Աչքերս լցվեցին։
— Գիտե՞ս, Սուսա՛ն ջան, կարծում եմ՝ նա շատ ավելի կուրախանար, եթե տեսներ, որ ես նորից դաշնամուրի մոտ եմ նստում։
Աղջիկս ժպտաց հեռախոսի մյուս ծայրից։
— Ուրեմն խոստացի՛ր, որ էլ չես դադարեցնի։
Նայեցի բացված նոտաների տետրին։
Այնտեղ արդեն մի քանի նոր տող կար։
Եվ այս անգամ առանց վախենալու պատասխանեցի.
— Խոստանում եմ, աղջի՛կս։
