Աղջիկս մեր կարի արտադրամասի բոլոր մեքենաներն անջատեց ու ասաց՝ այսօր ոչ ոք չի աշխատելու։ Ես նրան բոլորի առաջ ապտակեցի… Բայց երբ բացվեց պահեստի դուռը, ծնկներս ծալվեցին»
Այդ օրը պիտի հանձնեինք մեր արտադրամասի ամենամեծ պատվերը՝ 320 դպրոցական համազգեստ։
Ութ կանայք առավոտյան յոթից աշխատում էին։ Ժամը տասնմեկին գնորդը պիտի գար ապրանքի հետևից։
Բայց ինն անց կեսին 26-ամյա աղջիկս՝ Միլենան, մտավ արտադրամաս, մոտեցավ էլեկտրական վահանակին ու անջատեց կարի մեքենաների հոսանքը։
Միանգամից լռություն տիրեց։
— Միլենա՛, ի՞նչ ես անում,— գոռացի ես։
— Մա՛մ, այսօր ոչ ոք չի կարելու, մինչև չխոսենք։
Ես Վանաձորում տասնյոթ տարի կարի արտադրամաս էի պահում։ Գիտեի, թե ինչ դժվարությամբ է ամեն պատվեր հասնում մեզ։
— Միացրո՛ւ մեքենաները։ Հիմա՛։
— Չեմ միացնի։ Ու կանանց էլ եմ ասել, որ իրավունք ունեն տուն գնալու։
Արյունը խփեց գլխիս։
— Դու իմ գործը կործանո՞ւմ ես։ Ես քեզ աշխատանքի եմ վերցրել, որ օգնես, ոչ թե մարդկանց իմ դեմ հանես։
Միլենան ձեռքին մի տետր ուներ։
— Մա՛մ, էս կանայք վերջին երկու շաբաթում քանի՞ ժամ են աշխատել։
— Ինչքան պետք էր, որ պատվերը հասցնենք։
— Իսկ դու գիտե՞ս՝ նրանցից երեքն արդեն քանի օր է՝ երեխաներին քնած են տեսնում։
Ես այլևս ինձ չտիրապետեցի։
Ապտակեցի աղջկաս։
Բոլորը քարացան։
Միլենան դանդաղ շրջեց դեմքը։ Աչքերին արցունք կար, բայց ձայնը չդողաց։
— Հիմա մի բան ցույց կտամ, մա՛մ։
Նա քայլեց դեպի արտադրամասի հետևի փոքրիկ պահեստը։
— Էդտեղ ի՞նչ կա,— հարցրի։
Պատասխանելու փոխարեն բացեց դուռը։
Հին կտորների արկղերի արանքում, հատակին փռված բարակ վերմակի վրա, մի իննամյա աղջնակ էր նստած։ Գրկել էր դպրոցական պայուսակն ու քնել՝ գլուխը հենած պատին։
Միլենան շրջվեց դեպի ինձ։
— Արդեն հինգ երեկո է՝ էստեղ է քնում, մա՛մ։ Իսկ դու ոչինչ չգիտես։
Շարունակությունը՝ առաջին մեկնաբանությունում 👇
Շարունակություն
Երեխան արթնացավ մեր ձայներից։
Նայեց ինձ, հետո՝ դռան մոտ կանգնած կանանց։
— Մամա՞, պրծա՞ր։ Կարո՞ղ ենք տուն գնալ։
Արտադրամասի ամենալուռ աշխատակցուհին՝ 37-ամյա Անահիտը, առաջ եկավ։
— Սուսա՛ն ջան, մի քիչ սպասիր։
Աղջնակը վեր կացավ։ Մեկ կոշիկը հագել էր, մյուսը դեռ փնտրում էր վերմակի տակ։
Ես ճանաչեցի նրան։
Անահիտի դուստրն էր։ Երբեմն դպրոցից հետո գալիս էր մոր մոտ, բայց մտածում էի՝ կես ժամ նստում է, հետո տատիկն է վերցնում։
— Անահի՛տ, երեխադ ինչո՞ւ է այստեղ քնել։
Նա գլուխը կախեց։
— Որովհետև երեկ ժամը տասնմեկին ենք վերջացրել։ Տուն տանող վերջին ավտոբուսը բաց էինք թողել։ Ամուսինս գիշերային հերթափոխի էր։ Սուսանն էլ մենակ մնալ չէր կարող։
— Բայց ինչո՞ւ ինձ չասացիր։
Անահիտը նայեց ուղիղ աչքերիս։
— Տիկի՛ն Արփինե, երեք անգամ ասել եմ, որ երեկոյան վեցից հետո չեմ կարող մնալ։ Դուք ամեն անգամ պատասխանել եք՝ պատվերը պիտի հասցնենք։
Այդ խոսքերից սառեցի։
Հիշեցի նրա հետ ունեցած խոսակցությունները։
Իսկապես ասել էր։
Ես էլ իսկապես պատասխանել էի այդպես։
Ուրեմն ինչո՞ւ էի հիմա զարմանում։
Միլենան տետրը դրեց սեղանին։
— Մա՛մ, այստեղ երկու շաբաթվա աշխատաժամերն են։ Քո պահած հաշվառման մեջ ամեն օր գրված է՝ իննից վեց։ Բայց կանայք գրեթե ամեն երեկո իննից շուտ տուն չեն գնացել։
— Ես ասել եմ՝ հավելյալ աշխատանքի համար կվճարեմ։
— Իսկ երբ են ստանալու։
Չկարողացա պատասխանել։
Վերջին պատվերի գումարը դեռ չէինք ստացել։ Որոշել էի նախ հանձնել ապրանքը, հետո հաշվարկել հավելյալ վճարները։
Բայց կանանց դա հստակ չէի ասել։
Ավելի վատ՝ մի քանի անգամ խոստացել էի, որ հաջորդ օրն ավելի շուտ տուն կգնան, հետո նորից խնդրել էի մնալ։
Մտածում էի՝ ամեն ինչ կկարգավորվի, երբ մեծ պատվերը հանձնենք։
Իսկ իրենք այդ ընթացքում ամեն օր իրենց կյանքից մի քանի ժամ էին կորցնում։
Արտադրամասում ութ կին էր աշխատում։
Գոհարը՝ 54 տարեկան, ամենափորձառուն էր։ Նա կանգնեց ու ասաց.
— Արփինե՛, մենք քեզ վատ բան չենք ցանկանում։ Բայց արդեն չենք դիմանում։
— Ինչո՞ւ շուտ չասացիք։
Գոհարը տխուր ժպտաց։
— Ասել ենք։ Դու չես լսել։
Այդ նախադասությունը չկարողացա մոռանալ։
Միլենան բացեց տետրի հաջորդ էջը։
— Գոհար մորաքույրը նախորդ շաբաթ երեք անգամ վերջին երթուղայինին չի հասցրել։ Տուն է գնացել վարձու մեքենայով։ Էդ գումարը իր լրացուցիչ աշխատանքի դիմաց ստանալիքից է վճարել։
Գոհարը ձեռքը դրեց սեղանին։
Մատների հոդերն ուռած էին։
— Երեկ տղաս զանգեց, ասաց՝ մա՛մ, քո սիրած ճաշն եմ պատրաստել։ Ես պատասխանեցի՝ մի՛ սպասիր, քնի՛ր։ Տուն հասա՝ արդեն գիշերվա կեսն էր։
Աչքերիս առաջ այդ պահին մեր տունը հայտնվեց։
Ես ամեն երեկո վեցից հետո վերադառնում էի։ Ամուսինս սեղանը գցում էր, ես հանգիստ ճաշում էի։
Իսկ այս կանայք շարունակում էին նստել մեքենաների առաջ։
Միլենան արտադրամաս էր եկել երկու շաբաթ առաջ՝ հաշվառման թղթերը կարգի բերելու։
Նա տեսել էր, թե որքան ուշ են աշխատողները տուն գնում։ Սկզբում ինձ էր խնդրել վերանայել ժամերը։
Ես ասել էի.
— Միլենա՛, պատվերը հանձնենք, հետո կխոսենք։
Երկրորդ անգամ էլ էր խոսել։
Ես նորից հետաձգել էի։
Երեկոյան նա վերադարձել էր արտադրամաս՝ աշխատողների հետ առանձին զրուցելու։ Այդ ժամանակ էլ առաջին անգամ տեսել էր, թե ինչպես է Սուսաննան քնում պահեստում։
Կանանց հետ համաձայնեցրել էր, որ հաջորդ առավոտ կդադարեցնեն աշխատանքն ու միասին կպահանջեն կարգավորել ժամերն ու վարձատրությունը։
Իսկ ես նրան ապտակել էի։
Իմ սեփական աղջկան։
Բոլորի առաջ։
Ժամը տասնմեկին գնորդը եկավ։
Պատվերը պատրաստ չէր։
Երկու հարյուր ութսուն համազգեստ կար, իսկ մնացած քառասունը դեռ պիտի ավարտեինք։
Տղամարդը բարկացավ։
— Արփինե՛, ես հստակ ժամկետ եմ տվել։ Իմ հաճախորդներն էլ են սպասում։
Ես բացատրեցի, որ պատվերի ժամկետի հաշվարկում սխալ եմ թույլ տվել։
Նա առաջարկեց աշխատողներին կանչել և մինչև երեկո ավարտել մնացածը։
Առաջին անգամ պատասխանեցի.
— Այսօր այդպես անել չեմ կարող։
Գնորդը երկար վիճեց։ Վերջում պայմանավորվեցինք, որ պատրաստի ապրանքը կվերցնի, մնացածը՝ հաջորդ շաբաթ, իսկ ուշացման համար պայմանագրով նախատեսված գումարը կպահի վճարումից։
Մեծ կորուստ էր։
Բայց ոչ այնքան մեծ, որքան այն, ինչ քիչ էր մնում կորցնեի իմ իսկ ձեռքից։
Այդ օրը կանանց տուն ուղարկեցի՝ ասելով, որ օրերի հաշվառումը ճշտելուց հետո բոլորին առանձին տեղեկացնելու եմ վճարումների մասին։
Միլենան վերջինն էր դուրս գալիս։
Կանգնեցրի։
— Աղջի՛կս…
Նա շրջվեց։
Դեմքին իմ ձեռքի հետքը դեռ թույլ երևում էր։
— Ներիր ինձ։
Նա մի քանի վայրկյան լուռ մնաց։
— Մա՛մ, ես քեզանից փող չեմ ուզել։ Ես ուզում էի, որ լսես նրանց։
— Գիտեմ։
— Չէ՛, դեռ չգիտես։ Եթե իմանայիր, ոչ մեկին չէիր ասի՝ երեխայիդ մի քիչ էլ պահեստում քնեցրու, մինչև պատվերը վերջացնենք։
Ես նստեցի աթոռին։
— Ես նման բան չեմ ասել։
— Բայց այնպես ես կազմակերպել աշխատանքը, որ Անահիտն ուրիշ ելք չի տեսել։
Նա վերցրեց պայուսակն ու դուրս եկավ։
Այդ երեկո առաջին անգամ իմ արտադրամասի դուռը փակեցի առանց սովորական գոհունակության։
Սովորաբար վերջինը լույսերն անջատելիս մտածում էի՝ էլի մի օր հաղթահարեցինք։
Այդ օրը միայն ամաչում էի։
Հաջորդ երկու օրերին հաշվապահի հետ ստուգեցինք աշխատանքային ժամերը։
Պարզվեց՝ միայն վերջին պատվերի ընթացքում բազմաթիվ ժամեր չէինք ճիշտ ներառել հաշվարկներում։
Պետք էր ոչ միայն վճարել, այլ նաև վերանայել աշխատանքի կազմակերպումը։ Հաշվապահը բացատրեց, որ արտաժամյա աշխատանքի համար օրենքով հատուկ պայմաններ և հավելյալ վարձատրություն են նախատեսված, և մեր բանավոր պայմանավորվածությունները բավարար չէին։
Գումարը միանգամից վճարելու համար բավական միջոց չունեի։
Բանկից կարճաժամկետ վարկ վերցրի։ Մի քանի նոր պատվեր էլ չընդունեցի, մինչև հին պարտավորությունները կարգավորելը։
Կանանց փոխանցեցինք չվճարված գումարները՝ համապատասխան հաշվարկներով։
Երկու աշխատակցուհի որոշեցին հեռանալ։
Ես նրանց չհամոզեցի մնալ։
Հասկացա, որ ներողությունը չի վերացնում ամիսների հոգնածությունն ու անվստահությունը։
Անահիտը մնաց, բայց մի պայմանով։
— Ժամը վեցին ես պիտի գնամ։ Երեխայիս այլևս էստեղ չեմ քնեցնելու։
— Ճիշտ ես ասում,— պատասխանեցի։
Գոհարն էլ մնաց։
Բայց մի օր, երբ նոր պատվեր էինք քննարկում, նայեց ինձ ու զգուշացրեց.
— Արփինե՛, էս քանակը մեր ուժերով երկու շաբաթում չենք հասցնի։
Նախկինում կասեի՝ կհասցնենք, մի քիչ ավելի կաշխատենք։
Այդ անգամ վերցրի օրացույցը։
— Ուրեմն երեք շաբաթ կպահանջենք։
Գոհարը ժպտաց։
— Այ հիմա արդեն խոսում ենք։
Միլենան մի շաբաթ տուն չէր գալիս։ Մնում էր իր բնակարանում։
Ես ամեն օր զանգում էի։ Նա պատասխանում էր, բայց կարճ։
Մի երեկո ինքս գնացի նրա մոտ։
Դռան առաջ երկար կանգնեցի։
Երբ բացեց, առաջին բանը, որ ասացի, սա էր.
— Ես քեզ ապտակել եմ։ Դրա համար արդարացում չկա։ Ու քեզ չեմ խնդրելու միանգամից մոռանալ։
Միլենան լուռ լսում էր։
— Ուզում եմ՝ վերադառնաս արտադրամաս։ Բայց այս անգամ ոչ թե որպես իմ աղջիկ, այլ որպես մարդ, ում կարծիքն ինձ իսկապես պետք է։
Նա հարցրեց.
— Իսկ եթե նորից չհամաձայնե՞մ քեզ հետ։
— Կլսեմ քեզ։ Եթե նույնիսկ բարկանամ, ձեռք չեմ բարձրացնի։
Միլենան երկար նայեց ինձ։
— Մա՛մ, ես չեմ ուզում քո գործը քանդել։ Դու տասնյոթ տարի դրա համար ես աշխատել։
— Գիտեմ։
— Բայց գործը միայն պատերն ու մեքենաները չեն։ Էնտեղ մարդիկ են աշխատում։
Ես գլխով արեցի։
Աղջիկս այդ երեկո ինձ չգրկեց։
Բայց հրավիրեց ներս։
Եվ մենք առաջին անգամ հանգիստ խոսեցինք ամբողջ տեղի ունեցածի մասին։
Երեք ամիս անց մեր արտադրամասը փոքրացել էր։
Նախկին ութ աշխատակցուհիներից վեցն էին մնացել։ Մեծ պատվերներ ավելի հազվադեպ էինք վերցնում։
Գումարն էլ նախկինի պես շատ չէր մնում։
Բայց աշխատանքային ժամերը հստակ էինք գրանցում, իսկ նոր պատվերների ժամկետները որոշում էինք՝ հաշվի առնելով աշխատողների իրական հնարավորությունները։
Մի օր, երեկոյան հինգ անց քառասուն, Անահիտը հավաքում էր իր սեղանը։
Սուսաննան եկել էր մոր հետևից։
Նա նստած էր դատարկ սեղանի մոտ ու նկարում էր։
Մոտեցա։
— Ի՞նչ ես նկարում, Սուսա՛ն ջան։
Նա ցույց տվեց թուղթը։
Նկարել էր փոքրիկ տուն։ Պատուհանի մոտ երեք հոգի էին՝ ինքը, մայրը և հայրը։
— Էս մեր տունն է։
— Շատ սիրուն է։
Աղջնակը մատով ցույց տվեց նկարած ժամացույցը։
Սլաքները վեցի վրա էին։
— Էս ժամին մաման արդեն տուն է գալիս,— ասաց։
Ես այդ պահին չկարողացա խոսել։
Անահիտը մոտեցավ, վերցրեց աղջկա պայուսակը։
— Գնացի՛նք, Սուսա՛ն։
Երեխան ուրախ վազեց դեպի դուռը։
Ես նայեցի պատի ժամացույցին։
Հինգ անց հիսուն էր։
— Անահի՛տ,— կանչեցի։
Նա շրջվեց։
— Վաղվա գործը վաղը կանենք։
Կինը ժպտաց։
— Գիտեմ, Արփինե ջան։
Դուռը փակվեց։
Միլենան կանգնած էր կողքիս։
Ես կամաց բռնեցի նրա ձեռքը։
Նա մի պահ նայեց մատներիս, հետո ինքն էլ սեղմեց ձեռքս։
Այդ երեկո մենք միասին անջատեցինք կարի մեքենաների հոսանքը։
Ու երբ դուրս եկանք, արտադրամասում ոչ ոք չկար։
Ոչ մի աշխատող չէր մնացել մինչև ուշ գիշեր։
Ոչ մի երեխա չէր քնում պահեստում։
Ես փակեցի դուռը և բանալին դրեցի պայուսակիս մեջ։
Միլենան հարցրեց.
— Մա՛մ, տուն գնա՞նք։
Ժպտացի։
— Գնանք, աղջի՛կս։ Այսօր մենք էլ ենք ժամանակին տուն հասնելու։
