«Մայրս նստեց նոր դարպասի մեջտեղում ու գոռաց՝ ինձ վրայով փակեք։ Ես նրան ամոթանք տվեցի, բայց երբ հարևանուհին դուրս եկավ՝ ձեռքերին հացի դատարկ զամբյուղները, հասկացա՝ ինչ եմ արել»
Այդ առավոտ 71-ամյա մայրս նստել էր մեր բակի նոր դարպասի տակ ու չէր թողնում, որ բանվորներն ավարտեն աշխատանքը։
— Մա՛մ, վե՛ր կաց։ Մարդիկ գործ ունեն։
— Չեմ վեր կենա, Արսե՛ն։ Էս անցումը չես փակելու։
— Սա իմ բակն է։ Իմ փողերով եմ դարպասը տեղադրում։
Մայրս նայեց ուղիղ աչքերիս։
— Քո անունով գրանցված լինելը դեռ չի նշանակում, որ կարող ես ուրիշների կյանքը փակել։
Ես քիչ էր մնում պայթեի։
Երկու ամիս գումար էի հավաքել, որ մեր Հրազդանի տան բակը կարգի բերեմ։ Նոր դարպաս էի պատվիրել, ցանկապատի մի հատվածը փոխել։
Մինչ այդ հարևան տան բնակիչները տարիներ շարունակ մեր բակի եզրով անցնում էին։ Իրենց տան փողոցի կողմի մուտքը նեղ աստիճաններով էր, իսկ մեր կողմից ուղիղ անցում կար։
Ուզում էի վերջապես այդ հատվածը փակել, որ մեքենաս հանգիստ կանգնեցնեմ ու բակով օտար մարդիկ չանցնեն։
Բայց մայրս չէր համաձայնում։
— Արսե՛ն, Նազենին էդ ճանապարհով է ամեն առավոտ հացը դուրս բերում։
— Թող մյուս դռնից հանի։
— Մյուս կողմից քսանյոթ աստիճան կա։
— Մա՛մ, ես իրանց հացի գործի համա՞ր պիտի սեփական բակից հրաժարվեմ։
Այդ պահին հարևան տան դուռը բացվեց։
Դուրս եկավ 62-ամյա Նազենին։ Ձեռքին երկու մեծ, դատարկ զամբյուղ կար։
Նա մոտեցավ, դրանք դրեց գետնին ու կամաց ասաց.
— Արսե՛ն ջան, ես երեկ երեկոյան էլ խնդրեցի, որ մի քիչ սպասես։ Այսօր քառասունութ հաց պիտի հասցնեի պատվիրատուներին։
Ես թեթև ծիծաղեցի։
— Նազենի՛ մորաքույր, ձեր հացը ես չեմ արգելում։ Ուղղակի իմ բակով այլևս չեք անցնելու։
Կինը մի քանի վայրկյան լուռ մնաց։
Հետո ասաց.
— Ուրեմն այսօր երկու ընտանիք առանց աշխատանքի կմնա։ Ես ու իմ երկու օգնականները։
Մայրս վեր կացավ, մոտեցավ զամբյուղներին ու հարցրեց.
— Նազենի՛, հացերն արդեն թխե՞լ ես։
Կինը գլխով արեց։
— Հա՛։ Բայց մինչև առավոտյան պատվերներին հասցնենք, պիտի սառած լինեն։ Արսենն էլ երեկ զգուշացրել էր, որ դարպասը փակելու է։
Այդ պահին մայրս շրջվեց դեպի ինձ ու ասաց.
— Արսե՛ն, քո հայրը էս անցումը կառուցել էր, որ էդ ընտանիքն ապրելու հնարավորություն ունենա։ Իսկ դու մի առավոտում որոշեցիր ամեն ինչ քանդել։
Շարունակությունը՝ առաջին մեկնաբանությունում 👇
Շարունակություն
— Պա՛պն ի՞նչ կապ ունի էս ամենի հետ,— հարցրի։
Մայրս ծանր շունչ քաշեց։
— Հենց էս անցումը քո հայրն է սարքել։ Հիշո՞ւմ ես, երբ Նազենիի ամուսինը ոտքը վնասեց ու ամիսներով չէր կարողանում ծանր բան բարձրացնել։
Հիշում էի։
Այն ժամանակ տասնվեց տարեկան էի։ Հայրս մի քանի օր հարևանի բակի մոտ էր աշխատել։ Հող էր հարթեցրել, բետոն լցրել։
Բայց երբեք չէի հետաքրքրվել՝ ինչու։
— Նազենիի ամուսինը հաց էր թխում ու շուկա տանում,— շարունակեց մայրս։— Աստիճաններով չէր կարողանում ծանր զամբյուղները բարձրացնել։ Հայրդ էլ համաձայնեց, որ մեր հողամասի եզրով անցնեն։ Էդպես ուղիղ փողոց էին հասնում։
Ես նայեցի նեղ ճանապարհին։
Մոտ տասներկու մետր երկարությամբ բետոնապատ անցում էր, մեր ցանկապատի կողքով։
Այնտեղով տարիներ շարունակ մարդիկ էին անցել։
Իսկ ես վերջին ամիսներին միայն մի բան էի տեսնում՝ այդ տարածքում կարելի է մեքենայի համար ավելի հարմար տեղ սարքել։
Նազենին կամաց ասաց.
— Ես չեմ ասում, թե էս բակը իմն է, Արսե՛ն ջան։ Գիտեմ՝ քոնն է։ Բայց էս ճանապարհով քսանհինգ տարի մեր հացն ենք դուրս բերել։
Հետո ցույց տվեց իր բակի կողմը։
— Մյուս մուտքն էլ կա։ Բայց աստիճաններով տաք հացով լի զամբյուղներ իջեցնելը դժվար է։ Մի քանի անգամ փորձել ենք։ Ամեն անգամ ստիպված ենք եղել զամբյուղները կես-կես դատարկել։
Ես դժգոհ պատասխանեցի.
— Կարելի է փոքր զամբյուղներով տանել։
Նազենին գլխով արեց։
— Կարելի է։ Բայց ես օրական վաթսունից ութսուն հաց եմ պատրաստում։ Արդեն երկու կին է ինձ օգնում։ Եթե ամեն առավոտ աստիճաններով պիտի իջնենք ու բարձրանանք, պատվերների կեսից ստիպված կլինեմ հրաժարվել։
Այդ պահին մայրս հարցրեց.
— Իսկ էսօրվա հացերը ո՞ւր են։
— Ներսում։ Մեքենան փողոցում սպասում է։
Նազենին մի պահ լռեց։
— Եթե էսօր չհասցնեմ, մի քանի մշտական պատվիրատու կկորցնեմ։
Ես շրջվեցի դեպի բանվորները։
— Տղե՛րք, մի քիչ դադար տվեք։
Նրանք գործիքները մի կողմ դրեցին։
Մայրս ոչինչ չասաց։
Գիտեի՝ սպասում է, որ ինքս որոշեմ։
Մոտեցա Նազենիին։
— Հիմա եկեք հացերը հանենք։ Այսօր թող անցնեն։ Բայց հետո պիտի լուծում գտնենք։
Նրա աչքերը լցվեցին։
— Շնորհակալ եմ, Արսե՛ն ջան։
Ներս մտանք։
Փոքրիկ փուռն աշխատում էր տան հետևի հատվածում։ Թարմ հացի հոտը ամբողջ բակով տարածվել էր։
Երկու կին մեծ զամբյուղների մեջ հաց էին դասավորում։
Մեկը՝ Սիլվան, ինձ ճանաչեց։
— Արսե՛ն, բարև։ Դարպասի հարցը լուծվե՞ց։
— Այսօր անցնելու եք։ Մնացածը հետո կխոսենք։
Նա գլխով արեց։
Միասին զամբյուղները դուրս բերեցինք։
Դրանք ծանր էին։
Երբ երրորդը բարձրացրի, հասկացա, թե ինչու Նազենին չէր կարող ամեն օր աստիճաններով այդ ամբողջը տեղափոխել։
Փողոցում սպասող վարորդը շտապ բեռնեց հացը։
Մեքենան շարժվեց։
Նազենին նստեց բակի նստարանին ու երկար ժամանակ ոչինչ չխոսեց։
Այդ երեկո մայրս ինձ պատմեց մի բան, որի մասին երբեք չէր խոսել։
Հորս մահից հետո Նազենին երկար ամիսներ ամեն առավոտ մեր տուն էր եկել։
Ես այն ժամանակ Երևանում էի ապրում ու շաբաթը մեկ էի այցելում մորս։
— Երբ հայրդ մահացավ, ես երբեմն ամբողջ օրն անկողնուց դուրս չէի գալիս,— ասաց մայրս։— Նազենին առավոտները թարմ հաց էր բերում։ Նստում էր կողքիս, թեյ խմում։ Երբեմն մի ժամ էր մնում, երբեմն՝ տասը րոպե։
Ես լուռ լսում էի։
— Դու զանգում էիր, հարցնում՝ մա՛մ, հաց կերե՞լ ես։ Ես ասում էի՝ հա։ Բայց դու չգիտեիր, որ որոշ օրեր հենց Նազենին էր ինձ ստիպում սեղանի մոտ նստել։
Մորս ձայնը դողաց։
— Էդ մարդն ինձ շատ է օգնել։ Հիմա ես ո՞նց նայեմ աչքերին, երբ իմ տղան նրա ճանապարհը փակի։
Ես գլուխս կախեցի։
Բայց հետո հարցրի.
— Մա՛մ, ինչո՞ւ ինձ առաջ չասացիր։
— Ասել եմ, Արսե՛ն։ Մի քանի անգամ ասել եմ՝ դարպասի հարցը Նազենիի հետ խոսիր։ Դու ամեն անգամ ասում էիր՝ իմ գործն է, ես գիտեմ։
Ճիշտ էր։
Ես մտածում էի, որ մայրս պարզապես չի ուզում տան արտաքին տեսքը փոխել։
Իսկ նրա ասածի իրական պատճառը նույնիսկ լսել չէի փորձել։
Հաջորդ առավոտ գնացի հարևանի տուն։
Նազենին նստած էր խոհանոցում՝ հաշվում էր պատվերները։
Ինձ տեսնելով՝ ոտքի կանգնեց։
— Արսե՛ն ջան, ներս արի։
Նստեցի նրա դիմաց։
— Նազենի՛ մորաքույր, երեկ կոպիտ խոսեցի։ Ներողություն։
Նա ժպտաց։
— Գիտեմ՝ դու էլ քո հոգսերն ունես։
— Բայց էդպես խոսելու իրավունք չունեի։
Մի փոքր լռեցի, հետո հարցրի.
— Եթե էս անցումը պահպանենք, կարո՞ղ ենք պայմանավորվել, որ այստեղով միայն ձեր աշխատողները և հաց տեղափոխող մեքենայի մարդիկ անցնեն։ Ու դարպասը փակ պահենք, երբ գործ չունեք։
Նազենին մի պահ մտածեց։
— Կարող ենք։ Էդպես ինձ էլ ավելի հանգիստ կլինի։
Բայց ես արդեն հասկանում էի, որ միայն բանավոր համաձայնությունը բավական չէ։
Հողամասը իմ անունով էր, և ոչ ոք չպիտի կախված լիներ միայն իմ կամ ապագա սեփականատիրոջ տրամադրությունից։
Այդ պատճառով որոշեցի իրավաբանի հետ խորհրդակցել՝ հասկանալու, թե ինչպես կարող ենք պատշաճ ձևակերպել անցման օգտագործման իրավունքը։
Հաջորդ շաբաթ հանդիպեցինք մասնագետի հետ։
Պարզվեց՝ Հայաստանի օրենսդրությամբ հնարավոր է հարևան հողամասով անցնելու համար սահմանափակ օգտագործման իրավունք սահմանել, եթե կողմերը համաձայնության են գալիս և պահպանում են անհրաժեշտ ձևակերպման ու գրանցման պահանջները։
Մենք քննարկեցինք անցման լայնությունը, օգտագործման նպատակը, սպասարկման պայմանները և այն, թե ինչպիսի դարպաս կարելի է տեղադրել։
Պայմանավորվեցինք, որ ճանապարհը կմնա, բայց այն կբաժանենք մեքենայի կայանման հատվածից։
Նախագծի փոփոխության պատճառով ստիպված էի հրաժարվել մեքենայիս համար նախատեսած մեծ ծածկի մի մասից։
Լրացուցիչ ծախս էլ առաջացավ։
Հեշտ չէր։
Բայց այս անգամ արդեն գիտեի՝ ինչի համար եմ այդ գումարը ծախսում։
Նազենիի հետ ձևակերպեցինք համաձայնությունը, այն վավերացվեց և սահմանված կարգով ներկայացվեց գրանցման։
Դրանից հետո միայն վարպետները շարունակեցին դարպասի տեղադրումը։
Երկու շաբաթ անց աշխատանքներն ավարտվեցին։
Բակում նոր մետաղական դարպաս կար։
Իմ մեքենայի համար առանձին մուտք էինք թողել։
Իսկ ցանկապատի կողքով անցնում էր նեղ, բայց հացի սայլակով ազատ անցնելու համար բավարար ճանապարհը։
Դրա վրա փոքր դռնակ կար՝ փականով։
Բանալիներից մեկը Նազենիի մոտ էր, մյուսը՝ մեր տանը։
Առաջին օրը մայրս ինքը գնաց ստուգելու։
Նազենին ու օգնականները բեռնված սայլակով անցան մեր բակի եզրով։
Ոչ մի զամբյուղ ստիպված չէին բարձրացնել աստիճաններով։
Մայրս կանգնած էր կողքիս։
— Այ հիմա լավ է,— ասաց։
Ես ժպտացի։
— Քեզ ամենասկզբից պիտի լսեի։
Նա նայեց ինձ։
— Պետք չէր միայն ինձ լսել, Արսե՛ն։ Պետք էր հասկանալ՝ ով ինչի համար է էդ ճանապարհն օգտագործում։
Մոտ մեկ ամիս անց Նազենին մեզ ընթրիքի հրավիրեց։
Սեղանին թարմ հաց կար, պանիր, կանաչի ու տաք ճաշ։
Մայրս նստած էր նրա կողքին։
Երկուսով հիշում էին հորս։
Նազենին պատմեց, թե ինչպես տարիներ առաջ հայրս բետոնն էր հարթեցնում, իսկ ինքը հաց էր թխում բանվորների համար։
— Վահանը ասում էր՝ Նազենի՛, մի օր էս ճանապարհով քո թոռներն էլ են վազելու։
Մայրս ժպտաց։
— Հենց էդպես էլ եղավ։
Նազենին շրջվեց դեպի ինձ։
— Գիտե՞ս, Արսե՛ն, ես շատ էի վախենում, որ պիտի փուռը փակեմ։ Էս տարիքում նոր տեղ տեղափոխվելը հեշտ չէ։ Սիլվան էլ երկու երեխա ունի, մյուս օգնականս՝ Մարիամը, վարձով է ապրում։ Մենակ իմ հարցը չէր։
Ես մի պահ լուռ մնացի։
Մինչ այդ ես տեսնում էի ընդամենը մի նեղ անցում։
Իսկ դրա մյուս կողմում երեք ընտանիքի աշխատանք կար։
Այդ երեկո տուն վերադարձանք ուշ։
Մայրս բակի դռնակի մոտ կանգ առավ։
— Արսե՛ն, մի բան խնդրեմ։
— Ասա՛, մա՛մ։
— Էդ փոքր դռնակը լավ պահիր։ Չուզեմ՝ մի օր էլի իրար հետ վիճենք դրա համար։
Ծիծաղեցի։
— Չենք վիճի։
Նա շրջվեց դեպի ինձ։
— Էդքան վստահ մի՛ խոսիր։ Մարդիկ միշտ կարող են իրար հետ չհամաձայնել։
Հետո ժպտաց։
— Բայց էս անգամ գոնե իրար լսել սովորեցինք։
Հաջորդ առավոտ շուտ արթնացա։
Դրսից անիվների թեթև ձայն լսվեց։
Պատուհանից նայեցի։
Նազենին ու Սիլվան հացով բեռնված սայլակը տանում էին նոր անցումով։
Նազենին դռնակը բացեց, անցկացրեց սայլակը, հետո զգուշությամբ փակեց ու կողպեց։
Բոլորովին սովորական առավոտ էր։
Ոչ ոք չէր վիճում։
Ոչ ոք չէր բղավում։
Մայրս խոհանոցում թեյ էր պատրաստում։
Նա տեսավ, որ պատուհանի մոտ կանգնած եմ։
— Ի՞նչ ես նայում, Արսե՛ն։
— Նազենի մորաքույրն անցավ։
— Դե լավ է։
Մի քանի րոպե անց մեր տան դռան զանգը հնչեց։
Բացեցի։
Նազենին էր՝ ձեռքին երկու տաք հաց։
— Արսե՛ն ջան, էս քեզ ու մամայիդ։ Էսօր մի քիչ ավել եմ թխել։
Վերցրի հացերը։
— Շնորհակալ եմ, Նազենի՛ մորաքույր։
Նա ժպտաց ու գնաց։
Դուռը փակեցի։
Մայրս մոտեցավ, վերցրեց հացերից մեկը և դրեց սեղանին։
— Դե արի նախաճաշենք։
Նստեցինք։
Մայրս կտրեց տաք հացը, ու ամբողջ խոհանոցը լցվեց դրա բույրով։
Այդ պահին հիշեցի, թե ինչպես էի ընդամենը մեկ ամիս առաջ գոռում, որ իմ հողի վրա միայն ես եմ որոշում՝ ով որտեղով անցնի։
Հիմա նույն բակի մեջտեղում իմ մեքենան էր կանգնած։
Դարպասս էլ տեղում էր։
Ու ոչինչ չէի կորցրել, բացի մի քիչ տարածքից և իմ անտեղի համառությունից։
Մինչդեռ պատուհանից այն կողմ մի փոքրիկ ճանապարհ դեռ բաց էր։
Եվ ամեն առավոտ դրա վրայով հացի սայլակ էր անցնում։
